فوتو: Baq.kz
اتا تاريحتىڭ ارقاۋ تٷيٸنٸ مەن ايداۋ جولىنا كٶز سالساق, قاشاندا تاريحتى تۇلعالار جاسايتىنىن اڭعارامىز. «كٶپ تٷركٸ ەنشٸ الىپ تاراسقان» (ماعجان) ۇلى دالانىڭ ۇلان بەلٸنەن اتقا مٸنٸپ, دٷن-دٷنيەگە تانىلعان تۇعىرلى تۇلعالار از ەمەس. سونداي تانىمال تۇلعالاردىڭ الدىڭعى لەگٸندە مىسىرداعى مەملٷكتەر مەملەكەتٸنٸڭ داڭقتى سۇلتانى ەرٸ مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ قورعانى رەتٸندە تاريحتا جارقىن ٸز قالدىرعان بايبارىس سۇلتان, ٶز دەۋٸرٸنٸڭ اتاۋلى رەسٸمٸمەن ايتساق, ەل-مەلٸك ەز-زاھير رۋكن اد-دين بايبارىس يبن ابدۋللاھ ەل-ساليحي ەل-بۋندۋقداري تۇرارى حاق.
سۇلتان بايبارىستى زامانداستارىنىڭ «دٷنيە مەن دٸننٸڭ تٸرەگٸ, سايىپقىران, تاڭدالعان تۇلعا, ارابتىڭ, عاجامنىڭ ھەم تٷرٸكتٸڭ سۇلتانى, كەپٸرلەردٸڭ قالالارىن العان باھادٷر, ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ەسكەندٸرٸ, ەكٸ تەڭٸزدٸڭ ٷكٸمدارى, مۇسىلمانداردىڭ ەمٸرشٸسٸ, قوس قۇبىلانىڭ مەلٸگٸ, مەككە مەن مەدينانىڭ قىزمەتشٸسٸ» دەپ اتاعانى كٶپ جايدى اڭعارتسا كەرەك.
ەرينە, ەل-فارابي سيياقتى ەلەمگە ەيگٸلٸ تۇلعا بولعاندىقتان, تٷرلٸ ٸزدەنٸستەر مەن زەرتتەۋلەر الۋان تاراپتان سۇلتان بايبارىستىڭ تاريحناماسىن قاۋزارى حاق. بۇل تۇرعىدا تاياۋدا مىسىر ەلٸندە تۇساۋى كەسٸلگەن, بەلگٸلٸ عالىم مەحمەت تٷتٸنجٸ قۇراستىرعان اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «Sultan Baybars, King of Arabs, non-Arabs and Turks. From the great steppe to the great sea» (ارابتار, عاجامدار جەنە تٷرٸكتەردٸڭ پاتشاسى – سۇلتان بايبارىس. ۇلى دالادان ۇلى تەڭٸزگە دەيٸن) اتتى كٸتاپتىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. ٸرگەلٸ ەڭبەك تاعى دا تولىقتىرىلىپ, قازاق جەنە تٷرٸك تٸلدەرٸندە جارىق كٶرٸپ, بايبارىس باھادٷردٸڭ مەلٸم دە بەيمەلٸم تۇستارى اشىلا تٷسپەك.
عىلىمي ەدەبيەتتەر مەن زەرتتەۋلەردە بايبارىستىڭ شىققان تەگٸ مەن ەسٸم-سويىنا قاتىستى قاراما-قايشى پٸكٸرلەر بار. سوندىقتان ەڭ ەۋەلٸ, قارا بازاردا ساتىلعان قۇلدىقتان ايبارى اسقان, التىن تەج كيگەن, سۇلتاندىققا دەيٸن كٶتەرٸلگەن, اتاعى ەلەمگە جايىلعان ەيگٸلٸ سۇلتاننىڭ تەگٸن ناقتىلاپ العان جٶن. بٸرٸنشٸدەن, دەرەكتەر مەن شەجٸرەلەردە, جىلنامالار مەن كٶنە تاۋاريح كٸتاپتارىندا سۇلتاننىڭ اتى «بايبارىس» دەپ ايتىلادى. «بەيبارىس» دەگەن ات قازٸر قۇلاققا سٸڭٸستٸ بولىپ, ەسٸرەسە سيماشكونىڭ ەيگٸلٸ شىعارماسىنان كەيٸن كەڭٸنەن قولدانىسقا تٷسٸپ كەتكەنٸمەن, مۇنىڭ جاڭساق ەكەنٸن ايتقانىمىز جٶن. بايبارىستانۋشى قايرات سەكي مىرزا دا وسى پٸكٸردٸ ايتىپ جٷر. بايبٶرٸ, بايتايلاق دەگەن سيياقتى, بايبارىس دەگەن اتاۋ دا ونىڭ تەگٸن ەيگٸلەي تٷسەدٸ. سوندىقتان باھادٷر بابامىزدى تاريحي اتاۋىمەن بايبارىس دەپ اتاعان جٶن سيياقتى. ەكٸنشٸدەن, يبن ابد-از-زاحير ەر-راۋز ەز-زاحير بايبارىستى «قىپشاق تايپاسىنىڭ بٶرٸلٸ رۋىنان تارايدى» دەپ ناقتىلاپ جازادى. ٷشٸنشٸدەن, بايبارىسقا قاتىستى بارلىق ەسكەرتكٸشتەردە بارىس بەينەسٸ قاشالعانى بارشامىزدى ويلاندىرارلىق يشارا ەكەنٸن دە ۇمىتپاۋ كەرەك. تٶرتٸنشٸدەن, زامانداسى يبن شەدداد بايبارىستىڭ تۋعان ٸنٸسٸنٸڭ بەرگەن مەلٸمەتٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ونى «1227 جىلى قىپشاق دالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن» دەگەن دەرەك ايتادى. ال, XIV عاسىرداعى مىسىرلىق تاريحشى ال-ايني بايبارىستىڭ بۋردج تايپاسىنان شىققانىن, وعان «مين بۋردج وگلى كابيلياتۋن مين تٷرك» دەگەن ٶزٸنٸڭ سٶزٸ دەلەل, دەپ حابارلايدى. قالاي بولعاندا, ەل-مەلٸك ەز-زاھير رۋكن اد-دين بايبارىس يبن ابدۋللاھ ەل-ساليحي ەل-بۋندۋقداري رەتٸندە تاريحتا ٶشپەس ٸز قالدىرعان داڭقتى سۇلتاننىڭ تٷركٸلٸك تەگٸنە ەشكٸم شٷبە كەلتٸرمەيدٸ.
اراب, عاجام ھەم تٷرٸك سۇلتانى
تاريحي قۇجاتتاردا مىسىر مەن تاياۋ شىعىستا ٶز ساياسي ٷستەمدٸگٸن ورناتىپ, كٶشپەلٸلەرگە تەن مەملەكەت ٷلگٸسٸن قۇرعان تٷركٸلەر ەلٸن «ەد-دەۋلەت ەت-تٷركييە», ياعني «تٷركٸلەر مەملەكەتٸ» دەپ اتاعان. ۇزاق تاريحتىڭ كەرۋەن جولىمەن جٷرٸپ ٶتەر بولساق, «تٷرٸك» اتاۋىمەن اتالاتىن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار ساناۋلى عانا. اتاپ ايتقاندا, كەزٸندەگٸ ايبارلى ەستەمي, بۋمىن قاعاندار بيلەپ, تاريحى تاسقا قاشالعان تٷرٸك قاعاناتى. ودان كەيٸنگٸ وسى اتاۋدى العان, سٶزٸمٸزگە تۇزدىق بولىپ وتىرعان مەملٷكتەر يمپەريياسى. كەيٸن بۇل ايبىندى اتاۋدى مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىنا اينالدىرعانى بەلگٸلٸ.
بايبارىس مۇسىلمان ەلەمٸن ساقتاپ قالۋ جولىندا التىن وردا – ۇلىق ۇلىس بيلەۋشٸسٸ بەركەمەن وداقتاسىپ, بەكەم ساياسي-ديپلوماتييالىق بايلانىس ورناتتى. بايبارىس پەن بەركەنٸڭ ەسكەري, ساياسي-ديپلوماتييالىق سەتتٸ وداقتاستىعى حۇلاعۋ مەن كرەسشٸلەر جورىقتارىنا جويقىن تويتارىس بەرٸپ, ورتا ازييا مەن تاياۋ شىعىستا يسلام دٸنٸنٸڭ ٶركەندەۋٸنە داڭعىل جول اشتى. تاريحي قۇجاتتاردا مىسىر سۇلتاندىعى مەن ۇلىق ۇلىس اراسىندا 50-گە جۋىق ەلشٸلٸك بايلانىستار جاسالعاندىعى ايتىلادى. تٸپتٸ بايبارىس دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ دا مەملٷكتەر ٶزدەرٸنٸڭ اتاجۇرتى – ەدٸل-جايىق ايماعى مەن ورتالىق ازييادان قول ٷزبەي, ٷنەمٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق بايلانىستار جاساسىپ وتىرعان ەكەن. قاھارلى شىڭعىس جورىعىنان جٶڭكٸلە شەگٸنگەن تٷرٸك بەكتەرٸنە قورعان بولعان بايبارىس ولاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن. حورەزمنەن كەلگەن بەركە حاننىڭ قىزىن الىپ, ودان تۋعان مۇراگەر ۇلىن بەركە دەپ اتاۋى سونىڭ بٸر ايعاعى.
بايبارىس كەزەڭٸنٸڭ قىم-قۋىت, الاساپىران زامان بولعانى بەلگٸلٸ. شىڭعىس حان دٷنيەدەن وزىپ, جاڭا ۇلىستار پايدا بولىپ, تارتىستار قىزا تٷستٸ. جەر-جاھان جورىقتاردان قان ساسىپ, الاپات سوعىستان سان مىڭداعان بەيبٸت تۇرعىندار قىرىلىپ جاتتى. بالالار قۇلدىققا جەگٸلدٸ, ەيەلدەر كٷڭدٸكتە جٷردٸ. سول الماعايىپ زاماندا اتا-اناسىنان ايىرىلعان بايبارىس تا قاراتەڭٸز جاعاسىندا قۇلدىققا ساتىلدى. كٶك كٶزٸندە اق داق بولعاندىقتان, ول بار بولعانى 40 دينارعا باعالانىپتى. سالىستىرۋ ٷشٸن ايتايىق, مەسەلەن, قالاۋىن 1000 دينارعا ساتىلعان ەكەن. كەيبٸر سىمباتتى جٸگٸتتەر ٷش مىڭ دينارعا دەيٸن باعالانعان. قۇل ساتۋشىلىقتى ارنايى پايدا كٶزٸنە اينالدىرعاندار ولاردىڭ كەيبٸرٸن ۇرلاپ ەكەتٸپ ساتسا, ەندٸ بٸرٸن اتا-انالارى كٷنكٶرٸس كٶزٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن, قارىز بەن سالىقتارىن تٶلەۋ ٷشٸن بەرٸپ جٸبەرٸپ وتىرىپتى. بايبارىس پەن باۋىرى قاستىقپەن قولعا تٷسٸرٸلٸپ, قازٸرگٸ تٷركييا جەرٸندەگٸ سيۆاس قالاسىندا ساتىلعان. بايبارىس كەيٸن سۇلتان بولعاسىن سول سيۆاس قالاسىنداعى قۇل بازارعا بارعان. باتىرلىقپەن بٸرگە بويىنا تاقۋالىقتى دا سٸڭٸرە بٸلگەن دانىشپان ٶزٸن قۇلدىقتان سۇلتاندىق دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن تەڭٸرگە شٷكٸرشٸلٸك ەتسە كەرەك.
جالپى, دەشتٸ قىپشاقتىڭ ۇلدارى مەن تٷركٸنٸڭ كٸندٸگٸنەن تارايتىن جاس جٸگٸتتەر جاۋىنگەر, قايتپاس قايراتتى بولعاندىقتان, قۇلدىققا كٶبٸرەك تٷسكەن كٶرٸنەدٸ. بۇل تۋرالى ەل-وماري «قىپشاق دالاسىنان شىققان تٷركٸلەر ەرجٷرەك ەرٸ دەنە بٸتٸمٸ كٶز تارتارلىق سىمباتتى بولىپ كەلەدٸ» دەيدٸ. ەسٸرەسە كاتوليكتٸك ەۋروپا تاراپىنان مىسىرعا قارسى جاسالعان كرەس جورىقتارى كەزٸندە ورتا شىعىستا مەملٷكتەردٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسكەنٸ بەلگٸلٸ. كەيٸننەن ولار ايبەك, قۇتىز, بايبارىس سىندى قولباسشىلاردىڭ جاساعىندا كرەس جورىقتارىنا قارسى عازاۋات مايدانىندا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ, الدىڭعى ازييا ايماقتارىندا ساياسي كٷشكە يە بولدى.
نٸل بويىندا سالتاناتتى سۇلتاندىق قۇرعان مەملٷكتەر ادامزات تاريحىنداعى ۇلى بەتبۇرىستارعا وڭ ىقپال ەتٸپ, يسلام مەدەنيەتٸ مەن تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶركەن جايۋىنا ايتارلىقتاي سٷبەلٸ ٷلەس قوستى. سوندىقتان دا, مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاعان مۋيزيددين ايبەك, سەيف ەد-دين قۇتىز, ەل-مانسۇر قالاۋىن, ەز-زاحير بايبارىس سىندى اسا كٶرنەكتٸ سۇلتاندار تٷركٸ-مۇسىلمان ەلەمٸ تاريحىندا جوعارى قۇرمەتكە يە تەگەۋرٸندٸ تۇلعالار سانالدى.
بۇل رەتتە سۇلتان بايبارىس – ادامزات تاريحىنا بەتبۇرىس جاساعان, ٶركەنيەتتٸڭ دامۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتكەن تەگەۋرٸندٸ تۇلعا ەكەنٸ انىق. كەيبٸر مۇسىلمان تاريحشىلار ونى پايعامبار ەسكەرٸنٸڭ جەڭٸمپاز قولباسشىسى حاليد يبن ەل-ۋاليد جەنە ەيگٸلٸ سۇلتان سالاح-اد-دين ايۋبيمەن سالىستىرادى. پروفەسسور فۋات كٶپرٷلٸ سيياقتى عالىمدار بايبارىستى بۇلاردان دا جوعارى باعالايدى. مۇسىلمان تاريحشىلار اراسىندا بايبارىس جەڭٸسكە جەتكەن اين-جالۋت سوعىسىن ەزٸرەتٸ پايعامبار زامانىنداعى اتاقتى بەدر شايقاسىنا تەڭەۋشٸلەر دە بار. وسى تۇستا, حاق دٸنٸمٸز – يسلامدى ەكەلگەن مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) بولسا, ونىڭ ساقتالىپ قالۋى مەن ٶركەن جايۋىنا زور ٷلەس قوسقان بايبارىس سۇلتان ەكەنٸن باسا ايتقانىمىز جٶن. ٶيتكەنٸ, 1260 جىلى بولعان وسى سوعىس الدىندا يسلام دٸنٸ ٷلكەن قاتەردٸڭ الدىندا تۇردى. حاليفاتتى حۇلاعۋدىڭ قاتىگەز ەسكەرلەرٸ باسىپ الدى, مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ بٸرقاتارى وتارلىق قامىتىن كيدٸ, قالعان بٶلٸگٸن دە ٷرەي بيلەدٸ. ەكٸنشٸ جاقتان كرەس جورىقشىلارى قىسپاققا الىپ, يسلام ەلەمٸنٸڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ تۇردى. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, وسى سوعىستا حۇلاعۋ ەسكەرٸن باستاعان كەتبۇعا مەن شىڭعىس حاننىڭ زامانداسى كەتبۇعا بيدٸ شاتاستىرماعان ابزال. ٶيتكەنٸ ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بار ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
بۇل شايقاس بايبارىستىڭ جەڭٸمپازدىق قىرىن, قولباسشىلىق ەلەۋەتٸن جارقىراتا كٶرسەتتٸ. ۇلى دالانىڭ تٶسٸن دٷبٸرلەتكەن اتالارىنىڭ كٶشپەندٸلەرگە تەن سوعىس ٶنەرٸن كٶرسەتٸپ, مۇسىلمان ەلەمٸن قورعاعان سۇلتاندى سول كەزدەگٸ جىلناماشىلار پايعامبار ساحاباسىنا تەڭەيدٸ. قالاي بولعاندا دا, بۇل سوعىس دٸننٸڭ قاسيەتتٸ جەرلەرٸن قورعاپ, يسلامنىڭ تىنىسىن كەڭەيتكەن سيمۆولدىق مەنٸ اسقاق عازاۋات ەدٸ.
اين-جالۋتتاعى داڭقتى شايقاستان كەيٸن بيلٸككە كەلگەن سۇلتان, سول جىلى جەڭٸسٸنە ارناپ ەسكەرتكٸش سوعۋعا بۇيرىق بەرەدٸ. يبن ابد ەل-حاحيريدٸڭ كۋەلاندىرۋىنشا, ول مەيماناسىن تاسىتقان وسى ۇلى جەڭٸس ٷشٸن قۇدايعا العىسىن بٸلدٸرگٸسٸ كەلگەن. بۇل جەر قۇراندا ايتىلاتىن تالۋت پەن جالۋت اراسىنداعى ميفتٸك شايقاس ٶتكەن جەر سانالاتىنى بەلگٸلٸ. ٸنجٸل ٷزٸندٸلەرٸندەگٸ دەۋٸتتٸڭ عوليياتتى جەڭۋ جەنە گەدەوننىڭ ميدياندىقتارمەن شايقاسى, ساۋل پاتشانىڭ الىپ فٸلٸستٸردٸ جەڭۋٸ وسى سيمۆولدىق جەڭٸسكە تەڭەستٸرٸلەدٸ. اڭىز جەلٸسٸندە دەۋٸت پايعامبارعا وسى جەڭٸستەن كەيٸن پاتشالىق قونعانى ايتىلادى. وسىنداي ٸستەرٸمەن سۇلتان بايبارىس ٶزٸنٸڭ پايعامبار مۇراسىنا, ونىڭ ساحابالارىنا ادال قىزمەت قىلعانى انىق اڭعارىلادى. سول ارقىلى ول «قوس قۇبىلاعا» بٸردەي قىزمەت قىلعان دٸن قورعاۋشىسىنا اينالدى. ول قۇبىلانىڭ بٸرٸ مەككە بولسا, بٸرٸ – قۇدس ياكي يەرۋساليم ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
مٸنە, بايبارىس وسىنداي قاراتٷنەك جاعدايدا ارىستانداي قايرات كٶرسەتٸپ, جاۋدىڭ بەتٸن بٸرجولا قايتارىپ, مۇسىلمان ٷمبەتٸن قۇتقارىپ قالدى. كەتبۇعا باسقارعان ەسكەردٸ تاستالقان ەتٸپ جەڭٸپ, فرانكتەر مەن ارمياندارعا كٷيرەتە سوققى بەردٸ. حاشحاشيلەر سيياقتى ٸشتەن شىققان ارامزا اعىمداردى تۇنشىقتىرىپ, دٸننٸڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتتٸ. بۇرىن مىسىردا ىقپالدى بولعان شييتتٸك باعىتتىڭ ورنىنا سٷننيتتٸك باعىتتى ٷستەم ەتٸپ, شافي مازھابىنىڭ ىقپالىن تەڭەستٸرۋ ٷشٸن ەر قالاعا تٶرت ٸرٸ مازھابتان قازىلار تاعايىندادى. سول ارقىلى حانافي مازھابىنىڭ كەڭ تاراۋىنا جول اشتى. ەل-ەزھاردىڭ مەرتەبەسٸن بيٸكتەتتٸ. پايعامبارلار مەن ساحابالار, ەۋليەلەر مەن رۋحاني تۇلعالاردىڭ مۇراسىنا تەرەڭ قۇرمەتپەن قاراپ, سوپىلىق جولعا دا دەن قويدى. بۇل تۇرعىدا باتىر قولباسشى, كٶرەگەن باسشى عانا ەمەس, رۋحانيياتقا بويلاعان پاراسات يەسٸ بولعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. سول كەزەڭدە يبن تايمييا سيياقتى قازٸرگٸ سالافي اعىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان عالىمدار دا بولعان. بايبارىس ورتا جولدى ۇستاناتىن عالىمداردى قولداۋ ارقىلى سول تۇستا سالافيلٸك اعىمنىڭ كەڭ تاراۋىنا جول بەرمەدٸ. حاليفاتتى قالپىنا كەلتٸرٸپ, يسلام ەلەمٸنٸڭ ايباتتى قورعاۋشىسىنا اينالدى. اندرە كلوت سوندىقتان قاھارلى سۇلتاندى «فرانكتەر, ارمياندار جەنە موڭعولداردىڭ تٷبٸنە جەتكەن يمان قاھارمانى» دەپ باعالايدى. كەيبٸر ەۋروپالىق تاريحشىلار ونى «باتىستى دا بٷلٸنۋدەن امان الىپ قالعان باتىر» دەپ سانايدى.
راسىندا, بايبارىس بيلٸككە كەلمەس بۇرىن مىسىر موڭعولدار مەن كرەس جورىقشىلارى اراسىندا ەبدەن قالجىراپ, ەلدٸگٸنەن اجىراپ, مٷلدەم قۇرىپ كەتۋ قاۋپٸ الدىندا تۇردى. تاق تالاسى تولاستامادى, دارىنسىز سۇلتاندار دا ەلگە تۇتقا بولا المادى. سوندىقتان بايبارىس نەگٸزٸن قالاماسا دا, مەملٷك مەملەكەتٸنٸڭ ناعىز قۇرۋشىسى بولىپ سانالادى.
تاريحي دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك, بايبارىستىڭ قولباسشىلىعىمەن كرەس جورىعىنا قارسى نەگٸزگٸ شابۋىل 1265 جىلى باستالىپ, بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ دۇشپاندارىن تٸزە بٷكتٸرۋمەن اياقتالادى. وسىلايشا, سيرييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ جەنە حيجاز (مەككە مەن مەدينا) بەن مىسىر موڭعولداردىڭ شابۋىلىنان امان قالادى. ودان كەيٸن كٸشٸ ارمەنييا مەملەكەتٸنە قارسى جورىقتار جاساپ, ولاردى دا تٸزە بٷكتٸرەدٸ.
ارتىنشا مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ بٸرلٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن كرەسشٸلەر مەن موڭعولدارعا قارسى انادولىداعى مۇسىلمان تٷرٸكتەرٸنە قول ۇشىن بەردٸ. وسىلايشا, ەلبيستاندا قۇلاعۋ قولىن ەكٸنشٸ مەرتە جەڭٸلٸسكە ۇشىراتادى. تاريحي دەرەكتەردە, سۇلتان بايبارىستىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا تٷرٸكتەردٸڭ انادولىدا تۇراقتاپ قالۋىنا ىقپال جاساعاندىعى ايتىلادى. سول سيياقتى, سيريياداعى سوڭعى كرەسشٸلەر قالدىعىن جويىپ, انتاكييادا دا ويسىراتا جەڭەدٸ. وسىلايشا, ول تاياۋ شىعىستىڭ ايبىندى كٶسەمٸ, مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ قورعانى, اسىل دٸننٸڭ الداسپانى – سۇلتان بايبارىس – «ابۋل-فۋتۋح», ياعني «جەڭٸستەردٸڭ اتاسى» دەگەن اتاققا يە بولدى.
بايبارىس تەك جاۋ جٷرەك جاۋىنگەر عانا ەمەس, ستراتەگ قولباسشى ەرٸ قاجىرلى مەملەكەت قايراتكەرٸ, رەفورماتور رەتٸندە مەملەكەتتٸ كٶركەيتتٸ. مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ نىق ورنىقتىردى, ورتالىق بيلٸكتٸ نىعايتتى, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىردى. مىسىر سۇلتاندىعىنا تيەسٸلٸ تەرريتورييالاردى قورعاي وتىرىپ, مەملەكەت شەكاراسىن شەگەندەدٸ. بايبارىس سۇلتان تۇسىندا قالىپتاسقان مەملٷكتەر شەكاراسى مەملەكەت تاريحىندا ٸس جٷزٸندە ٶزگەرٸسسٸز قالدى.
«سايف اللا – اللانىڭ الداسپانى»
ەل استاناسى كايردە سارايلار مەن مەشٸتتەر تۇرعىزىپ, قولٶنەر, ساۋدا جەنە ٶنەر سالالارىن دامىتۋعا زور ىقپال جاساعان بايبارىستىڭ ٸزٸن افريكانىڭ الىپ ەلٸنەن قازٸر دە كٶرۋگە بولادى. ونىڭ داماسكٸدەگٸ كەسەنەسٸ جەنە ونىڭ جانىنداعى زەكەرييا مەدرەسەسٸ – بايبارىس سۇلتان اتىنان تۇرعىزىلعان ايشىقتى سەۋلەت تۋىندىلارى سانالادى.
سونىمەن قاتار سۇلتان بايبارىس حومس ماڭىنداعى حاليد يبن ەل-ۋەليدتٸڭ قابٸرٸن قالپىنا كەلتٸردٸ. ال حاليدتٸڭ ەز-پايعامبارىمىزدىڭ سوعىستارىندا قول باستاپ, جەڭٸمپازدىعى ٷشٸن «سايف اللا» اتانعان داڭقتى قولباسشى ەكەنٸ مۇسىلمان جازبالارىندا ايتىلعان. كرەسشٸلەر مەن حۇلاعۋ باسقىنشىلىعىنا تابىستى تويتارىس بەرگەننەن كەيٸن بايبارىستى دا سول زاماننىڭ تاريحشىلارى «ەكٸنشٸ سايف اللا» ياكي «اللانىڭ الداسپانى» دەپ اتاي باستادى. مەملٷك سۇلتانى وسى ارقىلى ٶزٸنٸڭ دٸني تانىمىن دا ايعاقتاي تٷسكەندەي ەسەر قالدىرادى.
بايبارىستىڭ تۇسىندا يسلام عىلىمىنىڭ شارىقتاعان دەۋٸرٸ بولدى. ول ٶزٸنٸڭ جەكە قولداۋىمەن مەشٸت-مەدرەسەلەر سالدىرىپ, سيريياداعى موڭعولدار قيراتقان بەكٸنٸستەر مەن عيماراتتاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرتتٸ. كايردەگٸ جەنە مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ عۇلامالار مەن عالىمدارعا ٷلكەن قولداۋ كٶرسەتٸپ, عىلىمعا ايرىقشا ىقىلاس كٶرسەتتٸ. سول تۇستاعى مىسىر موڭعولدار مەن كرەس جورىعىنا بايلانىستى ٶز ەلٸنەن كەتۋگە مەجبٷر بولعان تٷركٸ جەنە مۇسىلمان عالىمدارى پانالايتىن ٶركەنيەت ورتالىعىنا اينالدى. مىسالى, ول ٶزٸنٸڭ مەديتسينالىق زەرتتەۋلەرٸمەن تانىمال بولعان ورتاعاسىرلىق اراب دەرٸگەرٸ يبن نەفيس سىندى عالىمداردى قامقورلىعىنا الدى. كاير مەن سيرييادا اررۋحانالار سالدىرتىپ, دەرٸ-دەرمەكپەن ٷنەمٸ قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە ىقپال جاسادى.
سول سيياقتى ول اين-جالۋت شايقاسىنان كەيٸن مىسىردىڭ ەكٸ ماڭىزدى قالاسى – كاير مەن داماسك اراسىندا تٷركٸلەرگە تەن حابارشىلار جٷيەسٸن قۇردى, وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ەكٸ قالا اراسىنداعى حاباردى تٶرت-اق كٷندە الاتىن جەتٸستٸككە جەتتٸ. سونىمەن قاتار, باسقا دا كٶلٸك جوبالارى رەتٸندە كٶپٸرلەر مەن پورتتار سالدىرىپ, تەڭٸز جولدارىن كەڭٸنەن پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك جاسادى. اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٷشٸن سۋارمالى جەرلەردٸ كەڭەيتٸپ, حالىقتى ەگٸنشٸلٸككە باۋلىدى.
بايبارىستىڭ تاعى بٸر ەڭبەگٸ, ول قىپشاق تٸلٸن مىسىردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸنە اينالدىردى. سارايدا قىزمەت ەتكٸسٸ كەلەتٸن كەز كەلگەن جان تٷركٸ تٸلٸن مەڭگەرۋگە تيٸس بولدى. ول جات جەردە جٷرسە دە تەگٸن ۇلىقتاپ, تٸلٸن دامىتتى. سول سيياقتى, قالاۋىن سۇلتان, الماس ەمٸر سىندى كەيبٸر بيلەۋشٸلەر دە اراب تٸلٸندە سٶيلەمەي, ٷنەمٸ جاندارىنا اۋدارماشى ۇستاعان. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە مەملٷكتەر دەۋٸرٸندە تٷركٸ تٸلٸ ارابييا جەنە سولتٷستٸك افريكاعا دەيٸن كەڭٸنەن تارالىپ, سول كەزەڭدە بٸرقاتار ارابشا-تٷرٸكشە سٶزدٸكتەر دە جازىلعان. سول سەبەپتٸ بٸز سۇلتان بايبارىستى قاي جاعىنان الساق تا, ايرىقشا ارداقتاۋعا تيٸسپٸز. ول – بٸر قازاقتىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ تاعدىرىنا ەسەر ەتكەن, دٷنيەنٸڭ دامۋىنا ىقپال جاساعان, ەربٸر مۇسىلمانعا ماقتانىش بولعان ۇلى قايراتكەر. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸندە بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ بٸلەتٸن سالاح-اد-دينگە قاراعاندا بايبارىس تۋرالى ەدەبيەتتەر جوقتىڭ قاسى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ بايبارىس مۇراسىنا يەلٸك ەتۋٸ – قۋانىشتى جاعداي. مىسىرداعى تەڭدەسٸ جوق بۇل تاريحي مۇرالار قازاقستان ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسىعان بايلانىستى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولداۋىمەن مىسىرداعى مەملٷك مۇرالارى قامقورلىققا الىنىپ, زەرتتەۋ, ساقتاۋ, قورعاۋ جۇمىستارى ٸسكە اسىرىلدى. دٷنيەنٸ دٷبٸرلەتكەن داڭقتى سۇلتاننىڭ مەشٸتٸ بٸراز ۋاقىت كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتٸپ, قازاق ەلٸنٸڭ قامقورلىعىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن قايتا اشىلدى. سوندىقتان مىسىر ەلٸندە قازاقستاندى بايبارىس ارقىلى تانيتىندار دا كٷرت كٶبەيگەن.
دەشتٸ قىپشاق توپىراعىندا دٷنيەگە كەلٸپ, جات جەردە مەڭگٸلٸككە دامىلداعان تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تۇعىرلى تۇلعاسى, اسىل دٸننٸڭ الداسپانى – بايبارىس سۇلتان بٷگٸندە ەدٸل مەن نٸل اراسىنداعى تٷركٸ-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلانىسىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸپ, باۋىرلاس ەلدەردٸڭ دوستىق نىشانىنا اينالعان تۇعىرلى تۇلعا رەتٸندە تاريحتا مەڭگٸ قالا بەرمەك. سول سيياقتى, مىسىر تاريحىندا تەرەڭ ٸز قالدىرعان قۇتىز, قالاۋىن, ايبەك, قايتباي, ايتباي سيياقتى تۇلعالار دا بٸزدٸڭ قانداستارىمىز, سوندىقتان ولار دا قازاق تاريحىندا لايىقتى ورىن الۋعا تيٸس دەپ ويلايمىز.
«ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ەسكەندٸرٸ»
بايبارىس سۇلتاننىڭ مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ قاسيەتتٸ جەرلەرٸنٸڭ بەرٸن دە ساناسىندا تۇتىپ, قاستەرلەنگەنٸ بەلگٸلٸ. ول قۇلاۋ قاۋپٸ تٶنگەن مەديناداعى پايعامبار مەشٸتٸن جاڭعىرتىپ سالىپ, يەرۋساليمدەگٸ جارتاس كٷمبەزٸن قالپىنا كەلتٸردٸ. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل كٷمبەزدە ەز پايعامبار ميعراجعا كٶتەرٸلگەن قاسيەتتٸ جارتاس ورنالاسقان.
جالپى, قازٸرگٸ يزرايل ايماعىندا, سونىڭ ٸشٸندە يەرۋساليمدە بايبارىس سۇلتان سالدىرعان, قالپىنا كەلتٸرگەن عيبادات ورىندارى مەن مەشٸتتەر كٶپتەپ سانالادى.
سونداي-اق ادجلۋن, رامالا مەشٸتتەرٸن جەنە حومستىڭ ۇلى مەشٸتٸنە جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. بايبارىس يسلام ەلەمٸنٸڭ تاريحي تۇلعالارىن دا نازاردان تىس قالدىرعان جوق. يەريحون ماڭىنداعى مۇسا پايعامبار قابٸرٸ, يابناداعى ەبۋ حۋرايرا, كەراك ماڭىنداعى جاپار يبن ابۋ تاليب قابٸرلەرٸن قالپىنا كەلتٸرٸپ, بارعاس, انتيوحييا جەنە قارا شٸركەۋلەرٸنٸڭ ورىنىنا مەشٸتتەر سالدى. ٶتكەن رۋحتارعا قۇرمەت پەن ٸزەت, پايعامبارعا ۇقساۋعا تىرىسقان ٸزگٸلٸك تٷركٸلٸك يسلامنىڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارى ەكەنٸن ەسكەرسەك, سۇلتان بايبارىستىڭ تٷركٸ-قىپشاقتىق تەگٸ تاعى دا ايقىندالا تٷسكەندەي.
تٷركٸلٸك تەگٸن ۇمىتپاعان, قاي قيىردا جٷرسە دە تۋعان جەردەن تامىر ٷزبەگەن بايبارىس تۋرالى تىڭ مەلٸمەتتەر, جاڭا دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر. ول تۋرالى ەلٸ تالاي زەرتتەۋلەر جاسالىپ, كٸتاپتار جارىق كٶرەرٸ انىق. ونىڭ تٷركٸلٸك يسلامنىڭ التىن دٸڭگەگٸ قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ جولىن ۇستانعانى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. ول – باسقا تاقىرىپتىڭ ەنشٸسٸندەگٸ دٷنيە...
ۇلى دالانىڭ ەيگٸلٸ پەرزەنتٸنٸڭ بٸز جوعارىدا كەلتٸرگەن كٶپتەگەن داڭقتى اتاقتارىنان سىرت, «يسكاندار ەل-زامان, ساحيب ەل-قيران» نەمەسە «مۋستاريد حاۆال اد-دين» سىندى جاناما اتاۋلارى دا بولدى. بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە اۋدارساق «ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ەسكەندٸرٸ», «اداسقان دٸندٸ ۇستانۋشىلاردى قايتارۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. قىسقاسى, ارتىنان اڭىز ەرگەن ۇلى بيلەۋشٸنٸڭ داڭقى تۋعان جەرٸنٸڭ دە اتاعىن كٷللٸ مۇسىلمان ەلەمٸندە اسقاقتاتا تٷسەرٸ داۋسىز.
