Tarihy tereń Taraz óńirindegi irgeli joǵary oqý orny – Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynyń qurylǵanyna 50 jyl tolyp otyr. Kiiz týyrlyqty qazaq halqynda «Elý jylda – el jańa» degen dana sóz bar. Osy jyldar belesinde qoǵamymyzda ǵasyrlarǵa tatityn asa aýqymdy ózgerister boldy. Aǵa býynnyń birneshe legi aýysyp, óskeleń urpaqtyń kóptegen býyny tarih sahnasyna shyqty. Qoǵamdyq qatynastar almasty, qundylyqtar jańardy. Adamzat damýy san qily kezeńderdi bastan ótkerdi. Mereitoi qarsańynda institýttyń búgini men bolashaǵy týraly oqý ornynyń rektory Dariia Qojamjarovamen suhbattasqan edik.
«Zamanaýi ustaz daiyndaý – memleket damýyn qamtamasyz etetin negizgi resýrs»
– Dariia Perneshqyzy, ótken zamanda bir ǵulama: «Ustazdyq etý – ýaqyt utý emes. Ózgeniń ýaqytyn aialaý, ózińniń ýaqytyńdy aiamaý» degen eken. Áńgimemizdiń álqissasyn ult tarihynyń altyn dińgegi retinde áspetteler Áýlieata atyrabyndaǵy kóziqaraqty kópshilik qaýym «ustazdar ustahanasy» dep at qoiyp, aidar taqqan pedagogikalyq oqý ornynyń búgingi tynys-tirshiliginen bastasaq.
– Álbette, «Jaqsy muǵalim – mekteptiń júregi», – dep Ybyrai Altynsarin aitqandai, ustaz – adam tárbieshisi, kez kelgenniń peshenesine jazyla bermeitin erekshe kásip iesi, adamdy adam etýshi tulǵa. Shákirtiniń boiyndaǵy ózgege baiqalmaityn jaqsy qasietterdi kóre biletin, ony damytýǵa birden-bir járdemshi besaspap maman. Mine, bul turǵyda bizge júkteler jaýapkershilik joǵary. Ustazdyqtyń uly jolynda talmai eńbek etken adam ǵana óziniń biigin baǵyndyra alady. Onyń negizi – izdenimpazdyq pen talap. Joǵary bilikti, jańa turpatty muǵalim daiyndaý negizgi missiiasy bolyp tabylatyn Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda búginde 6 myńǵa jýyq stýdent bilim alýda. Olarǵa 15 ǵylym doktory, 130-dan astam ǵylym kandidaty men 200 ǵylym magistri dáris beredi. Qazirgi tańda TarMPI álem elderiniń 45-ten astam joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq ornatqan. Olardyń qatarynda Angliia, Frantsiia, Qytai, Germaniia, Katar jáne Kanada syndy memleketterdiń ýniversitetteri bar. Oqý ornynda sheteldik áriptestermen qarym-qatynasty damytý maqsatynda birqatar memorandýmdar men kelisim-sharttarǵa qol qoiyldy. Atap aitqanda, Kembridj ýniversitetiniń Bilim berý fakýlteti, Perpinian ýniversiteti jáne Shensi pedagogikalyq ýniversitetimen qabyldanǵan ózara túsinistikti nyǵaitý týraly kelisimderdiń aiasynda áriptestiktiń perspektivaly baǵyttaryn ilgeriletý, oqytýshylar men stýdentter arasyndaǵy bilim berý, kásibi jáne mádeni bailanystardy damytý qarastyrylǵan. Osy oraida aita keteiin, Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttigi usynǵan 2016 jylǵy Qazaqstannyń úzdik joǵary oqý oryndarynyń ulttyq reitingisinde pedagogikalyq JOO baǵyty boiynsha Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty 65 balldan joǵary nátije kórsetip, 6-orynǵa ie boldy. XXI ǵasyr – qatań báseke ǵasyry. Búginde álemdik básekelestiktiń jyldam damýyna ilese alatyndai bilimdi de tapqyr dara tulǵanyń taǵdyry bizdiń jańashyl ustazdardyń qolyna tapsyrylyp otyr. Bilikti ustaz daiyndaý – memleket damýyn qamtamasyz etetin negizgi resýrs ekendigin basa aitqym keledi. Jańashyl ustaz degenimiz kim? Meniń oiymsha, ol – birinshiden, jastarymyzdyń boiyna halqymyzǵa tán adamgershilik sipattaǵy dúnietanym, óz mádenietine, ádet-ǵuryp, salt-dástúrine, qol óneri men pedagogikasyna degen súiispenshilikterin, qazaq halqynyń ashyq-jarqyndyǵy men baýyrmaldyǵyn, ulttyq qundylyqtardy sińire alýshylyq qabiletine ie bolǵany jón. Ekinshiden, ózi oqytatyn pándi tereń meńgerýge mindetti.
«Ǵylymi áleýetti damytý – básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtyń biri»
– Ǵylymi áleýetti arttyrý – elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń basty múddeleriniń biri ekendigi belgili. Bul turǵyda institýtta qandai jumystar qolǵa alynǵan?
– Uly Abai: «Dúnie de ózi, mal da ózi, Ǵylymǵa kóńil bólseńiz» degen. Jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda. Hakimniń bul sózin barsha qazaq jastaryna arnalǵan ósieti, amanaty dep uǵýymyz kerek. Kópshilikti ǵylym men bilimge bastaityn – ǵalymdar men ustazdar. Halqymyz «Oqý – inemen qudyq qazǵandai» deitin bolsa, men «Naǵyz ǵylym – inemen qudyq qazǵandai» der edim. Jas ǵalym ózi alǵan taqyrybyn tereń zertteidi. Qoǵam damýyna qajetti jańalyqty ashý jolynda bar kúsh-jigerin jumsaidy. Ashqan jańalyǵy jańa tehnologiiaǵa paidalanýǵa jarai ma, jaramai ma, ekonomikalyq jaǵynan tiimdi me, joq pa, sonyń bárine saraptama jasaidy. Bul qajyrly eńbekti qajet etedi. Naǵyz ǵalymdardy halyq erekshe qurmet tutady, olardyń oi-pikirlerin, ǵylymi negizderin qyzyǵýshylyqpen tyńdaidy. Sizdiń saýalyńyzǵa jaýabymdy áriden bastaýymnyń ózindik sebebi bar. Óitkeni, Elbasynyń alǵa qoiyp otyrǵan mańyzdy baǵdarynyń biri – ǵylymi áleýetti arttyrý. Ol básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtyń biri hám biregeii. Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty – sapaly bilim berýmen qatar, irgeli ǵylymdy damytýǵa da úlken úles qosyp kele jatqan oqý orny. Bilim berý isi men ǵylymdy qatar damytý, ózara ushtastyrý ońai sharýa emes ekeni belgili. Dese de bul tarapta múmkindigimizshe birqatar igilikti isterdi atqarýdamyz. Úsh jyldai ýaqyt buryn oqý ornynyń janynan Júsip Balasaǵun atyndaǵy Túrkistan ólkesiniń tarihyn zertteitin ǵylymi ortalyq ashqan bolatynbyz. Maqsat – Túrkistan ólkesiniń tarihyna qatysty keshendi zertteý jumystaryn júrgizý, Taraz óńiri men Áýlieata ýeziniń tarihy boiynsha buryn jaryq kórmegen arhiv qujattaryn jinastyrý, muraǵattyq materialdardyń negizinde kóptomdyq qujattar jinaǵy men monografiialyq eńbekter daiarlaý. Jeti baǵyt boiynsha jumys isteitin ortalyqta búginge deiin «Balasaǵun kitaphanasy» seriiasy boiynsha 18 ǵylymi eńbek jaryq kórdi. Olardyń qatarynda «Qazaq handyǵy» entsiklopediiasy men monografiiasy, «Túrkistan jinaǵynyń» 4 tomy, «Turar Rysqulov ómiri men qyzmetiniń kúnderegi» jáne taǵy basqa kitaptar bar. Belgili ǵalym, ádebiettanýshy Mekemtas Myrzahmetuly basqaratyn «Baýyrjantaný» ǵylymi-zertteý ortalyǵy 2004 jyly ashylyp, Halyq qaharmany Baýyrjan Momyshulynyń muralaryn jinaý, zertteý jáne basyp shyǵarý baǵytynda jumys atqarady. Buǵan deiin ult maqtanyshynyń kóptomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 30 tomy, Máskeýden «Legendarnyi batyr» degen atpen estelik kitaby, Almaty qalasynan «Fotoqujattyq albomy» jaryq kórdi. Qazirgi tańda batyrdyń kóptomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń kelesi 15 tomy daiyndalýda. Onda qazaqtyń kórnekti jazýshysy, dańqty qolbasshysy týraly estelikter, dramalyq shyǵarmalar, arnaýlar, poemalar men balladalar toptastyrylǵan. Sonymen qatar, pedagogikalyq oqý orny «Jas ǵalym» atty Halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiasyn elimizdegi jastardyń shyǵarmashylyq qabiletin shyńdaý úshin eki jylda bir ret uiymdastyrady. Konferentsiianyń basty maqsaty – jas ǵalymdardyń jasampazdyq áleýetin damytý, olardy zamanaýi ǵylymnyń mańyzdy máselelerin sheshýge belsendi túrde tartý, ǵylymi bilim berý keńistigin damytý. Jiynnyń taǵy bir kózdegeni – izdenýshilerdiń ózara bailanys ornatýlaryna, tájiribe almasýlaryna yqpal jasaý. Máselen, osymen altynshy ret ótken biylǵy konferentsiiaǵa 400-den astam jas daryndar jinaldy. Olardyń arasynda Qazaqstannyń barlyq aimaǵyndaǵy orta mektep pen joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri, magistranttary men doktoranttary bar. Sondai-aq, sharaǵa tanymal tarihshylar men belgili ǵalym-zertteýshiler, Qazaqstan, Japoniia jáne Qyrǵyzstannyń arnaiy bilim berý mekemeleriniń qyzmetkerleri de shaqyrylǵan. Oqý ornynyń 50 jyldyǵyna arnalǵan konferentsiia gýmanitarlyq jáne jaratylystaný ǵylymdary sektsiialary boiynsha ótkizildi. Atalǵan sektsiialar boiynsha barlyǵy 500-den astam jumys kelip túsken.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizdi ǵylymi-innovatsiialyq salada zor serpilis jasap, eýraziialyq keńistikte osy salanyń kóshbasshylardyń biri bolý kerektigin mindettedi. Qazirgi kúnde jan-jaqty damyǵan ǵylymsyz órkenietti memleketterdiń qataryna qosylý múmkin emes ekeni barshaǵa belgili aqiqat. «Jas ǵalym» sol ǵylym áleminde baq synap júrgen jas urpaqtyń ókilderin basyn qosatyn shara. Týrasyn aitsaq, sol jastardyń bolashaǵy – eldiń bolashaǵy, ulttyń erteńi. Aldymyzǵa qoiyp otyrǵan bul mindetter asa aýqymdy. Ol úshin bárimizge úlken kúsh-qairat, erik pen jiger kerek. Bastysy bilim men ǵylym kerek. Qazaqstan ekonomikasynyń ózegi bilim men ǵylymǵa negizdelýi qajet. Sonda ǵana josparymyz oryndalyp, kózdegen maqsat údesinen shyǵatynymyzǵa senimdimiz.
«Úsh tilde bilim berýdi engizý zaman talabynan týyndap otyr»
– Memleket basshysy usynǵan «100 naqty qadam» Ult Jospary árbir qazaqstandyqqa, onyń ishinde ustazdar qaýymyna da tikelei qatysty ekendigi sózsiz. Óitkeni, atalǵan mańyzdy qujatta kórsetilgen baǵyttardy muǵalimderdiń qatysýynsyz júzege asyrý múmkin emes. Ult josparynyń bir qadamy – úsh tildi bilimge kóshý jaiyna arnalǵan. Osy baǵytta oqý ornynda qandai ister atqarylýda?
– Úsh tilde bilim berý – búgingi zaman talaby, básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtyń biri. Osy arqyly quzyretti hám zamanaýi tulǵany qalyptastyra alamyz. Qazaq tili – otanymyzdyń tili, memlekettik tilimiz, bizdiń patriottyǵymyzdyń belgisi bolsa, al, aǵylshyn jáne orys tilderin úiretýdegi maqsat XXI ǵasyrda ómir súrip jatqan jastardyń erteńgi kúni eńbek naryǵyndaǵy qajettiligin qamdaý úshin qolǵa alynǵan. Memleket basshysynyń biylǵy Joldaýynda úsh tilde oqýǵa kezeń-kezeńimen kóshý máselesi boiynsha usynystar ázirlený kerektigi, onyń ishinde qazaq tiliniń basymdyǵyn saqtaýǵa jáne ári qarai damýyna zor kóńil bólinetindigi aityldy. «Úsh tuǵyrly til» saiasaty institýttyń Damý strategiiasynda aiqyn kórsetilgen. Oqý ornynda úsh tilde bilim berý baǵdarlamasy boiynsha pedagog mamandardy daiarlaý 2012 jyldan beri iske asyrylyp keledi. Búginde «Tarih», «Matematika», «Informatika», «Himiia», «Fizika», «Biologiia», «Mektepke deiingi oqytý jáne tárbie», «Pedagogika jáne bastaýysh oqytý ádistemesi» mamandyqtarynda oqityn stýdentter úsh tilde bilim berý júiesi boiynsha oqytylýda. Atalǵan baǵdarlamany engizý nátijesinde bilimgerler birqatar nátijelerge de qol jetkizdi. Sonymen qatar, pedagogikalyq institýttyń 36 oqytýshysy men 152 stýdenti qazaq, orys, aǵylshyn tilderin oqytýǵa arnalǵan deńgeilik tildik kýrstarda bilimderin jetildirýde. Bul shara Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty men Jambyl oblysy ákimdiginiń tilderdi damytý basqarmasy jáne Jambyl oblysy ákimdiginiń jastar saiasaty máseleleri basqarmasynyń arasynda úsh tilde bilim berýdi damytý baǵytynda jasalǵan memorandým aiasynda júzege asyrylyp otyr. Jýyrda oqý ornynyń 51 oqytýshysy pándik sabaqtardy aǵylshynsha júrgizý úshin tildik biliktiligin arttyrý kýrstarynan ótip, arnaiy sertifikattarǵa ie boldy. Sondai-aq, institýtta aǵylshyn tilinde oqýlyqtar, oqý-ádistemelik quraldar jáne elektrondy oqýlyqtar shyǵarý qolǵa alynǵan.
«Bilikti ustaz bilimdi shákirt pen myqty memleket kepili»
– Pedagog qoǵamnyń ziiatkerlik kapitalynyń irgetasyn qalaidy. Osyǵan orai elimizde bilikti ustaz daiarlaý máselesi basty nazarda. Bul turǵyda birqatar baǵdarlamalar da júzege asyrylýda. Bilikti ustaz daiarlaý úshin pedagogikalyq institýtta nendei is-sharalar atqarylyp jatyr?
– Árine, bilikti hám kásibi muǵalim bilimdi urpaq pen myqty memlekettiń kepili bolmaq. Osy mindetti naqty is júzinde oryndaý úshin ótken jyldyń qazan aiynda institýtta Pedagogtardyń biliktiligin kóterý ortalyǵy ashyldy. Maqsatymyz – álemdik ozyq praktikalardy eskere otyryp, muǵalim mamandaryn sapaly daiarlaýdy qamtamasyz etý, pedagogikalyq tájiribege «ómir boiy oqý» kontseptýaldyq tásilin engizý, ustazdardy kásibi damytýǵa investitsiianyń barynsha tiimdiligine qol jetkizý. Qazirgi kúnde ortalyq tórt baǵyt boiynsha jumys atqarýda. Atap aitqanda, Jambyl oblysy men Taraz qalasyndaǵy bilim berý mekemelerindegi pedagog kadrlardyń biliktiligin arttyrý, olardy úsh tilde bilim berý baǵdarlamasy aiasynda qaita daiarlaý jáne kýrsqa qatysýshylardy onlain rejiminde zamanaýi innovatsiialyq tehnologiialar ádisteri arqyly oqytý qolǵa alynǵan. Búginge deiin ortalyq uiymdastyrǵan arnaiy kýrstarǵa 166 muǵalim ótinish berip, onyń 80-i qaita daiarlaýdan ótti. Jambyl oblysy men Taraz qalasyndaǵy mektepke deiingi bilim berý mekemeleriniń tárbieshileri men muǵalimderi pedagogikalyq mamandyqtardyń 27 bilim berý baǵdarlamasy boiynsha biliktiligin jetildirip úlgerdi. Bilim men ǵylymǵa qoiylar talap artyp, oqý júiesi kúrdelengen shaqta jańa qoǵamnyń muǵalimine júkteler mindet te eselene túsýde. Ustazdar qaýymy aldynda bilim berý ǵana emes, órkeniet kóshine jol bastaityn, básekege qabiletti, ultjandy azamat tárbieleý isi de tur. Osy maqsatta Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda Jambyl oblysynyń pedagog mamandary men joǵary oqý orny oqytýshylary arasyndaǵy innovatsiialyq oqytý tehnologiialaryn arttyryp, ózara tájiribe almasý maqsatynda «Oqytý men tájiribe» atty aimaqtyq baiqaý ótkizý dástúrge ainalǵan. Bul tarapta atqarylyp jatqan isterimiz bir bul ǵana emes. Kúni keshe ǵana institýt janynan Pedagogikalyq sheberlik ortalyǵy ashyldy. Munda mektep oqýshylary men bolashaq pedagogtarǵa innovatsiialyq tehnologiialardy zerdeleýge arnalǵan sabaqtar men ǵylymi-zertteý jumystary júrgiziledi. Osy taqilettes ortalyq aimaqtaǵy joǵary oqý oryndarynyń ishinde tuńǵysh ret TarMPI-da ashylyp otyrǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Sheber pedagog bilimdi, tájiribesi mol, jan-jaqty bola otyryp, oqýshylardy jeke tulǵa etip qalyptastyrý maqsatynda bilim men tárbieni ushtastyra alýy qajet. Ortalyq osy mindetterdi negizge ala otyryp qyzmet etpek.
Damýdyń dańǵyl jolyna baǵyt alǵan bolashaǵy baiandy eldiń órisi qashanda bilikti de sanaly urpaǵymen keńeimek. Óskeleń jasty elimizdiń tutqasy etip tárbieleý – árbir ata-ana men muǵalimge bailanysty. Al, osy jaýapkershilikti abyroimen atqarý ardaqty ustazdarǵa júktelgen mártebeli mindet. 50-shi oqý jylyn ótkerip otyrǵan ulaǵat uiasy da kemel keleshekke osyndai aiqyn maqsat qoiyp otyr.
«Kásibi biliktilikti zamanaýi tehnologiialar arqyly kóterý basty nazarda»
– Jahan jurtshylyǵy úshin jańa tehnologiialardy damytý ózekti máseleniń biri bolyp otyr. Buǵan sebep te joq emes. Óitkeni, ǵylymi tehnikalyq resýrstar árbir memlekettiń álemdik qaýymdastyqtaǵy ornyn anyqtaýǵa sep bolmaq. Oqý ornynda zamanaýi quraldardy oqý úderisinde kádege jaratý maqsatynda nendei ister qolǵa alynyp otyr?
– Saýalyńyz oryndy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan biylǵy Joldaýynyń birinshi basymdyǵynda ekonomikanyń jedeldetilgen tehnologiialyq jańǵyrtylýy jaiynda aitqan bolatyn. Elbasy júktegen jańa mindetterdi naqty iske asyrý barysynda Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda Balalar ýniversiteti ashyldy. «Kids University» jobasy mektep oqýshylarynyń shyǵarmashylyq qabiletin damytýdy, zamanaýi tehnologiialardy meńgertýdi jáne ony ómirde qoldana bilýge daǵdylandyrýdy kózdeidi. Oqý ornynyń 50 jyldyǵy qarsańynda uiymdastyrylǵan shara 8 baǵyt boiynsha júrgiziledi. Alǵashqy kezeń boiynsha institýt ǵalymdary Jambyl oblysy men Taraz qalasyndaǵy mektep oqýshylaryn himiia, biologiia, fizika jáne robototehnika salalary boiynsha júrgizilgen zertteý jumystarynyń qyr-syrymen tanystyryp, innovatsiialyq oilaryn ortaǵa saldy. Keshendi tájiribe júrgizýge pedagogikalyq institýttyń bazasynda tolyq jaǵdai jasalǵan. Oqý ornynda stýdentter men mektep oqýshylarynyń robototehnika boiynsha ǵylymi-tehnikalyq shyǵarmashylyq qabiletin damytý maqsatynda «Elektrotehnika», «Radiotehnika», «Elektronika negizderi» jáne «Mekteptegi robototehnika» oqý-zerthanalary jumys isteidi. Dárishanalar Lego, Tetrix, Arduino robottarymen, zamanaýi qurylǵylarmen, oqý-ádistemelik jáne baǵdarlamalyq nusqaýlyqtarmen jabdyqtalǵan. Sonymen qatar, Fizika-matematika fakýltetiniń Jambyl oblysyndaǵy orta jáne arnaiy mektepterindegi informatika páni muǵalimderiniń robototehnika, elektronika negizderi men radiotehnika pánderi boiynsha biliktiligin kóterýge arnalǵan materialdyq jáne resýrstyq bazalary bar. Institýtta tájiribeden ótken ozyq oily oqýshylardyń ǵylymi jobalary ortalyqta toptastyrylady. Eńbekterdi óndiriske engizý isi de jan-jaqty qarastyrylmaq. Búginde pedagogikalyq oqý orny óńirdegi birqatar kásiporyndarmen kelisimge otyrǵan. Osyǵan orai, institýt stýdentteri túrli óndiris zerthanalarynda óz jobalaryn tájiribeden ótkizýde.
Al, jobanyń óner, mádeniet jáne sport baǵyty boiynsha TarMPI ustazdary jetkinshekterge «Dizain», «Beineleý óneri», «Sporttyq jattyǵýlar», «Sýret jáne syzý», «Horeografiia», «Alǵashqy áskeri daiyndyq» jáne «Mýzykalyq aspaptardy úirený» sektsiialary boiynsha sheberlik synyptaryn ótkizip, atalǵan mamandyqtardyń qyr-syrymen tanystyrdy. Tájiribelik sabaqtardy esimi elge belgili óner maitalmandary, qylqalam sheberleri men álemdik sport básekelerinde «júzden – júirik, myńnan – tulpar» shyqqan sport sheberleri ótkizdi. Bul sharanyń mektep oqýshylarynyń mamandyq tańdaýda tigizetin yqpaly zor. Jastardyń óz beiimine qarai dál sol salada tereń bilim alýy – elimizdegi maman tapshylyǵy men jumyssyzdyq máselesiniń oń sheshim tabýyna sep bolmaq.
Zamanaýi tehnologiialardy mektep baǵdarlamasyna engizýdiń alǵysharttaryn jasaý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystardyń bir parasy bular. Sondai-aq, institýttyń uiytqy bolýymen «TarMPI mektepte» atty aktsiia júrgizildi. Zaman talabyna sai óskeleń urpaqtyń oi-órisin keńeitip, jan-jaqty damýyna jol ashý maqsatymen qolǵa alynǵan joba aiasynda Jambyl oblysyndaǵy mektep oqýshylary robot qurastyrýǵa mashyqtanyp, jańa tehnologiianyń qyr-syrymen tanysýǵa múmkindik aldy. Aktsiia Baizaq, Jýaly, T. Rysqulov, Merki, Jambyl aýdandarynda jáne Taraz, Qarataý qalalaryndaǵy 50 mektepte uiymdastyrylyp, oǵan 3000-ǵa jýyq mektep oqýshysy tartyldy.
«50 jyl – 50 igilikti is» jobasy iske asyrylýda»
– Ońtústik óńiriniń joǵary oqý oryndarynyń ishinde bedeli zor, talai danalar men daralardy bilim nárimen sýsyndatqan – Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty biyl elý jyldyǵyn atap ótpek. Ulaǵat uiasynyń mereitoiy qarsańynda qandai is-sharalar josparlanyp otyr?
– Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynyń 50 jyldyǵy tek oqý orny ujymy men stýdentteriniń ǵana emes, osy ýaqyt aralyǵynda bilim ordasynda oqyǵan túlekter men ustazdar qaýymynyń toiy. Ataýly datany óz deńgeiinde atap ótý bizdiń enshimizge tiip otyr. Árine, barlyq fakýltetter men qurylymdyq bólimderde mereitoiǵa bailanysty arnaiy jospar túzilip, is-sharalar legi jyl basynan beri ótkizilip keledi. Ol týraly respýblikalyq, aimaqtyq buqaralyq aqparat quraldarynan habardar bolyp otyrsyzdar. Al, jalpyinstitýttyq «50 jyl – 50 igilikti is» jobasy aiasynda aqpan aiynda «Balalardyń sóileý tilin túzetý men damytýǵa qoldaý kórsetý» ortalyǵy ashyldy. Onyń ashylý rásimine QR Bilim jáne ǵylym vitse-ministri Elmira Sýhanberdieva qatysty. Ortalyqta sóileý qabiletiniń kemistigi bar jetkinshekter oqyp, tárbielenbek. Bunda defektolog mamandar sábilerge jan-jaqty pedagogikalyq, fiziologiialyq jáne psihologiialyq zertteýler jasap, kemistikti túzeý baǵytynda jumys atqarady. Sonymen qatar, jastardyń rýhani-adamgershilik damýdyń úilesimdiligine qol jetkizý, ulttyq jáne jalpyadamzattyq qundylyqtarmen baiytý, ózara túsinisý men ózara kelisimge umtylý, ózin-ózi jetildirý jáne kemeldendirýdi iske asyrý maqsatynda «Ózin-ózi taný» ortalyǵy paidalanýǵa berildi, «Relax» psihologiialyq qyzmet kórsetý kabineti ashyldy.
Memleket jáne qoǵam qairatkerleri, belgili ǵalym-zertteýshiler, tanymal til mamandarynyń qatysýymen «Uly Dala Eli qundylyqtary jáne ǵalamdyq bilim berý indýstriiasyndaǵy integratsiia» atty respýblikalyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótip, «Elý jylda el jańa» atty oblystyq jas aqyndar aitysy uiymdastyryldy. Qazaqstan halyqtarynyń ulttyq bilerine arnalǵan «Bi álemi» atty aimaqtyq baiqaý ótti. Horeografiialyq saiysqa Jambyl oblysyndaǵy orta bilim berý mekemeleriniń oqýshylary qatysty.
Rýhani qundylyqtardy tereń meńgergen, áleýeti biik, mádenieti joǵary eldiń bolashaǵy – baiandy, erteńi – eren. Osy oraida Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda «50 jyl – 50 kitap» aktsiiasy bastaldy. Áleýmettik-mádeni jobanyń maqsaty – qazaq jáne álem ádebietin nasihattaý, tarihi-mádeni jáne rýhani muramyzdy saqtaý, óskeleń urpaqty otanshyldyqqa ári ónegelilikke tárbieleý. Sondai-aq, institýttyń qyzmetkerleri men stýdentterin oqýǵa, kitaphanaǵa tartý. Eń bastysy – institýt mereitoiyna arnap arnaiy kitap pen derekti film daiyndaý jumystary júrgizilýde. Sonymen qatar, «Ustaz» eskertkishin ornatý men Júsip Balasaǵun atyndaǵy murajai salý josparymyzda bar.
«Basty qaǵidamyz: «Oilaý – josparlaý – jasaý»
– Aimaqtaǵy jetekshi joǵary oqý ornynyń aldaǵy kezeńderge arnalǵan josparlary jaiynda oi bólisseńiz.
– XXI ǵasyr – bilimdiler ǵasyry. Bizdiń aldymyzda oi-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne otanshyldyq rýhy myqty urpaq tárbieleý mindeti tur. Búgingi jastar – memleketimizdiń tiregi, táýelsizdigimizdiń qorǵany, elimizdiń bolashaǵy. Osy oraida, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev biylǵy Joldaýynda bilim berý júiesiniń róliniń ózgerýi tiistigin jáne bilim berýdi ekonomikalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna ainaldyrý qajettigin mindettedi. Sonymen qatar, oqytý baǵdarlamalaryn syni oilaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttaý kerektigi alǵa tartylyp otyr. Elimizdegi orta men joǵary bilim berý júiesinde birqatar strategiialyq mindetter júzege asyryla bastady. Atap aitqanda, úsh tilde oqýǵa kóshýdi kezeń-kezeńimen iske asyrý, 12 jyldyq bilim berýge kóshý, shaǵyn jinaqty mektep máselesi, kriterialdy baǵalaý júiesiniń tiimdiligi, oqýshylardyń fýnktsionaldyq saýattylyǵyn damytý, pedagogikalyq joǵary oqý oryndarynyń túlekterine «ómir boiy bilim alý» qaǵidasynyń qoljetimdiligin arttyrý syndy basymdyqtar bar. Ujym «Oilaý – josparlaý – jasaý» qaǵidasy negizinde birqatar igilikti isterge muryndyq bolýda. Elý jyldyq ýaqyt belesinde oqý ornynda uiymdastyrý mádenieti qalyptasyp, tiimdi kadrlyq menedjment pen korporativti basqarý isi júielendi. Bul óz kezeginde Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtyn damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan jańa baǵdarlamasyn qabyldaýǵa negiz boldy. Bul qujatta oqý ornynyń qyzmetin odan ármen turaqty damytýdy qamtamasyz etý jáne bilim berý qyzmeti men eńbek naryǵyndaǵy strategiialyq pozitsiiasyn nyǵaitý basty nazarǵa alyndy. Strategiialyq baǵdarlamada oqý orny qyzmetiniń artyqshylyǵy men baǵdaryn álemdik tendentsiiaǵa sai júieleýdiń negizgi tetikteri qarastyrylǵan. Sonymen qatar, institýttyń basym baǵyttary men jetistikterin Qazaqstannyń ońtústik aimaǵyn damytýda paidalaný mehanizmi usynyldy.
Strategiialyq baǵdarlamanyń bes negizgi basymdyǵyn atap ótkim keledi. Negizgi baǵyttar joǵary oqý ornynyń damýyn orta deńgeiden joǵary qarqynyn qamtamasyz etýge jáne joǵary bilim berý qyzmetin ármen qarai turaqty túrde ilgeriletýge laiyqtalǵan. Birinshi basymdyqta oqytýdyń aralas jáne onlain túrlerin engizý arqyly oqý josparlary men bakalavriattyń negizgi bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne modernizatsiialaý júzege asyrylady. Onyń ishinde shet tilderinde de bilim berý baǵdarlamalary jasalmaq. Bir bul ǵana emes. Negizgi basym baǵyttar boiynsha úsh tilde bilim berýdi sapaly qamtamasyz etý, jańa býyn úshin bilim berý resýrstaryn daiyndaý, qosymsha bilim berý júiesi úshin jańa bilim berý baǵdarlamasyn ázirleý, elektrondy kitaphana júiesi men oǵan azamattardyń qoljetimdiligin damytý jáne bilim berý baǵdarlamalaryn qoǵamnyń áleýmettik-kásibi qurylymynyń moiyndaýyn qamtamasyz etý iske asyrylady. Baǵdarlamanyń ekinshi basymdyǵy ǵylym, bilim berý jáne mekteptiń ózara birigýiniń aldynda turǵan máselelerdi sheshýge, ǵylymi-zertteý jumystarynyń baǵytyn tájiribe júzinde damytýǵa, joǵary oqý ornyn irgeli, qoldanbaly jáne pedagogikalyq zertteýler salasy boiynsha álemdik bilim berý keńistigimen biriktirý sharttaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Úshinshi basymdyq strategiialyq menedjmentti zamanaýi tehnologiiaǵa endirý arqyly institýtty basqarýdyń zamanaýi qurylymyn qurýdy jáne zamanaýi korporativtik mádenietti qalyptastyrýdy kózdeidi. Sonymen qatar, joǵary oqý ornynyń negizgi strategiialyq baqylaý organy retinde Qamqorshylyq jáne Baiqaý keńesteriniń qyzmetin jandandyrý, basqarý qurylymyn ońtailandyrýǵa múmkindik beretin Nazarbaev Ýniversiteti men Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteriniń tájiribesin engizý jáne oqý úderisin josparlaý protsedýrasyn óńdeý qarastyrylǵan. Tórtinshi basymdyq pedagog kadrlardyń biliktiligin kóterý júiesin jetildirýdi, eńbekaqyny qyzmetkerdiń biliktiligine qarai saralaýdy, túlekterdiń jumysqa ornalastyrý boiynsha júrgiziletin monitoring barysyn jaqsartýdy qamtamasyz etedi. Atalǵan trend institýttyń korporativti ortasynyń shyǵarmashylyq áleýetiniń ósýine, qyzmetkerler men stýdentterdiń innovatsiialyq belsendiliginiń artýyna, olardyń ózin-ózi kásibi damytýyna baǵyttalǵan. Bul basymdyqtyń basty maqsaty – professor-oqytýshylar quramynyń eńbek ónimdiligin arttyrý. Besinshi basymdyqta oqý ornynyń infraqurylymyn damytý nazarǵa alynǵan. Bul professor-oqytýshylar men qyzmetkerlerge jáne stýdentterge ońtaily jaǵdai jasaý arqyly júzege asyrylmaq. Institýt kafedralaryndaǵy oqý jáne ǵylymi zerthanalar parkin jańalaý – oqý men bilim berý salasyndaǵy modernizatsiia úderisin jedeldete túsedi. Al, kitaphana men ózge de aqparattyq resýrstardy jetildirý bilim berý protsesin aqparattyq turǵydan qoldaýdy qamtamasyz etetin bolady.
Jarty ǵasyr ýaqyt merziminde Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty muǵalim mamandaryn, ustazdardy qaita daiarlaý men biliktiligin arttyrýdy sátti júzege asyryp keledi. Osy jyldar ishinde irgeli oqý ordasy bilim berý naryǵynda týyndaǵan qajettilikterge sai jańashyl jumys isteý tásilderi men túrleri arqyly mol tájiribe jinai bildi. Bilim berý – bul tamyry tereńde jatqan, ult pen dinge bólinbeitin, bir kún nemese bir jylda kórinbeitin qundylyq. Kópshilik qaýymǵa ortaq igilik. Halyq pen halyqty, adam men adamdy teńestiretin – tek qana bilim. Bilim men ǵylymǵa qoiar talap artyp, oqý júiesi kúrdelengen shaqta jańa qoǵam hám búgingi zaman muǵalimine de júkteler júk eselene túsýde. Naǵyz ustaz – oqýshy janyna úńilip, durys jolǵa sala bilýi de qajet. Qazirgi kúnde institýt ujymy osy talaptar úrdisinen shyǵý maqsatynda jumys isteýde.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Jandar ASAN,
TarMPI-dyń Aqparattyq imidjdik qyzmetiniń jetekshisi
.jpeg)