QORǴANSYZDYŃ KÚNI
Osy kúnniń betkeustary «laqpa aitys» boldy. Teledidardy qosyp qalsań – ý-shý, gazet betin ashyp qalsań – dý-dý, halyq arasy gý-gý. Dattaýshylar men maqtaýshylar! Biri «qazaqtyń tól óneri qurydy» dese, ekinshileri «óner qaita tirildi» deidi!
It bop úrip, shoshqa bop qorsyldap júrip ataǵyn shyǵarǵan «sháýildekter» men «qorsyldaqtardyń» dýaly aýyzdar qataryna qosylyp ketkenine qarap shoshynǵandardyń qarasy árine, óte kóp. Qarsylar az, az bolǵanymen saz. Olarǵa teledidar men gazetke jol ashyq. Shirene otyryp sóileidi, ózgelerdi taiazǵa sanap, adam qurly kórmeidi.
Sóz tórkini «laqpa aitystyń atasy Qiiasbaidy bilmeitin óńsheń...» degenge kelip tireledi. Iá, iá! Qazaqqa «Abaidyń zamandasy Qiiasbaidyń shyǵarmashylyǵymen tanysyńdar!» degen maǵynada aqyl aityldy. Baiqap qarasaq, aitary on oramdy Qiiasbaidyń qyńyr tilin sol Uly aqyn ǵana túsingendei eken. Bárimizge Abaidai bolý qaida... Sodan soń, «Á-á! Osy zamannyń qiiasbailaryn da túsinetin abailar bar eken-aý, bizdiki bekershilik boldy?!» dep, óremizdiń tómendigine qysylyp, tómen qaradyq. Sosyn... Sodan soń «laqpa aitysty» taǵy tyńdadyq. Bizdińshe burynǵy Qiiasbaidyki – sóz, búgingi qiiasbailardyki – byldyr-byldyr. Ol byldyrdy túsingenderdiń aqyly Abaidan da artyqtaý ma?! – degen taǵy bir kúdik keldi kókeige. Mysaly, «jamannan jaqsy týady» degendi «siyrdan jylqy týady» degen maǵynada jetkizgen, «Abai aǵam óńgertip jibermeidi, aidatyp jiberedi» dep aqyn bergen bir qoiyn aidap áketerlik on etkizgen Qiiasbaidyki jaqsy ma, álde ekrannan biz estigen «sháý-shoý» jaqsy ma? Maǵan da, kóp qazaqqa da Qiiakeń unaityn sekildi. Jáne meniń uǵymymda ol – aitqysh!
Hákim Abai qiyn sátte qiystyryp kóńilge medeý bolarlyq sóz taba alǵan aitqyshtyń aitqanynan lázzat alǵan. Biraq, búgingiler buny ózgertip, álde jetildirip qazaqtyń aýyz ádebietine «laqqysh!» degen jańa «kategoriia» engizipti. Alla betterinen jarylqasyn delik! Biraq, kúlli qazaqqa kósemsimei laqqyshtarymen birge ózderi laǵa bergeni jón edi. Báribir óńge qazaq olardyń «qiiasbaiynyń» sózin túsinbeidi. Sebebi mádenietke jasalǵan qiianattyń kesirinen ult damýy qansha jerden mesheýlese de dál sondai dárejege deiin degradatsiiaǵa ushyraǵan joq! Ákem marqum «laǵý» degen betalbatty, betimen ketti degen sózdermen túbirles ekenin tóbemnen quiyp edi. Sony eskerip: «Qiiakeń tirilip kelip, óziniń laqpa atalyp jatqanyn estise «ánsheiinde it shirkin ap-ap deidi, ol joq bolsa shoshekeń gav-gav deidi» degen maǵynada birdeńa aitar edi-aý?!» dep te oilap qoiamyn keide. Kim bilsin? Biraq, «Betimen ketken qyz, bet-albatty ósken ul » degenniń jaqsy maǵynasy bar ekenin uqtyramyn degender bolsa, marhabat! Ondai dana tabylsa tek meniń emes, talaidyń kózi ashylyp, saýaty kóterilip qalar edi. Aitpaqshy «Aitys degen shoý!» degen urandaryn da uqtyra ketse?!
... Zaty jaman Qataǵan,
Shasharmyn sýdai qanyńdy! – degendi Súiinbai atamyz qalyń qyrǵyzdy kúldirý, kóńilderin kóterý úshin aitqan boldy ǵoi onda... Qataǵannyń «Naýryzbaidai begińdi itime súirep salǵanmyn» degeni de qyljaq pa? Qazirgilerge sensek, «Aitys – qazaq óneriniń aldaspany!» degen ǵalymdardyki de bekershilik...
Bárin ait ta birin ait, jańa zaman brendi – «laqpa aitys» meniń kóńilime jaqqan joq, «qiiasbailardyń» sózine de, olardy qoshemettegenderdiń ózine de razy bolmadym. Meniń túsingenim, ózderine «aitystyń atalary men papalary» dep at qoiyp alǵan azamattar qorǵansyz qalǵan qazaq mádenietin zorlapty. Sóitip mádenietten daýn dertine shaldyqqan dimkás «perzent» týǵan. Biraq, «qarǵa balasyn appaǵym» deidi emes pe?!
