Sońǵy jyldary álem oqyrmandarynyń Shyńǵys hanǵa degen qyzyǵýshylyqtary arta tústi. Onyń ólimi, jerlengen oryny, týǵan jeri týraly kóp aityla bastady. Basqalardy aitpaǵanda, ózimizdiń keibir zertteýshiler Shyńǵys handy qazaq etýge janyn salýda.
Bazbireýler: «Mońǵoliiada Býrhan-haldýn, Túrgen dep atalatyn jer-sý joq. Ondai ataý Qazaqstannyń Narynqol aýdanynda», – dep sáýegeilik tanytýda.
Bul jalǵan aqparattar qazaq oqyrmandaryn birshama adastyryp júr. Osy birjaqty qatelikti túzetip, tarihi shyndyqty qalyptastyrý maqsatynda tómendegi maqalany usynyp otyrmyz.
***
Mońǵoliiada ekspeditsiialarda bolǵanymda Býrhan-Haldýn taýynyń etegine deiin eki-úsh ret baryp qaitqanym bolmasa, taýdyń basyna deiin shyǵyp kórmegen edim. Ótken jyldyń 1 qyrkúieginde sol taýdyń basyna deiin shyǵyp, Shyńǵys hannyń múrdesi jerlengen dep júrgen taý ústindegi taqtadaǵy «Táńir obasy» dep atalatyn keshendi kórýge bel bailadym.
Bizdiń toptyń quramynda Baian-Ólgeide «Pesh Murat» degen laqap atpen aty shyqqan belgili biznesmen Murat Dákeiuly, Baýyrjan Baiaruly, Jan-Tegin Qarjaýbaiuly (arheolog) jáne D. Narangerel, Bat-ochir degen azamattar boldy.
Býrhan-Haldýnǵa baratyn eki jol bar. Biri – Kentai aimaǵy arqyly baratyn 500 shaqyrymdyq jol. Ekinshisi, Móngón-Mort (Kúmis kúlik) sumyn arqyly baratyn 250 shaqyrymdyq tóte jol. Biz tóte joldy tańdadyq. Baganýýr kómir shahtasynan ótip, soltústikti betke alyp, Móngón-Mort sumynyn basyp, Úsh-búrki (baiyrǵy túrik Moiýn-chor ustynynda Úsh-Búrkú dep jazylǵan) dep atalǵan shaǵyn úsh ózennen óttik. Bul shaǵyn úsh ózen Kerýlen dariiasynyń bastaýyndaǵy sala ózenderi. Odan soń «Táńir bosaǵasy» dep atalatyn biik taýdy asyp, Onon dariiasynyń bastaý basynyń biri – Túrgen ózeninen óttik. Ózen Býrhan-Haldýn taýynyń ońtústik betinen bas alady eken. Túrgen ózeninen 20 shaqyrym júrip, Býrhan-Haldýn taýynyń etegine tireldik.
Kún qyzaryp batyp barady. Jan-jaqtaǵy taýlardan qustardyń sairaǵan daýysy estiledi. Munartqan taýlardy qara orman búrkep alǵan. It tumsyǵy ótpeitin orman. Býrhan –Haldýn taýy Shyńǵys hannyń dál ózindei túksiip tóbemizden qaraidy. Dál osy kezde taiaý jerdegi aǵash butaǵy sybdyr ete tústi. Kóz toqtatyp qarasaq birneshe tiyn birin-biri qýyp, dáý aǵashtyń butaqtarynyń ústinde oinap júr eken. Tiyndar bizge tesile qaraidy. Beikúná, mólt-mólt etken janary sezimdi dir etkizedi. Tazalyq, móldirlik, páktik degendi qolmen ustap, kózben kórip, júrekpen sezinesiz. Tabiǵat-ana qandai ǵajap edi!
Biz shatyrlarymyzdy turǵyzyp, uiqyǵa kettik. Tańerteń ertelep turyp, jalǵyz aiaq jym jolmen taýdy betke aldyq. Taýdyń etegine uzyn syrǵaýyl aǵashtardyń basyn biriktirip, qos ispetti, biiktigi 5-6 metrge jýyq aǵashtan oba turǵyzypty. Syrǵaýyl aǵashtan jasalǵan obaǵa aqtyq retinde júzdegen aspan tústes qadaq (sharyp) ilingen. Býrhan-Haldýn taýyna táý ete kelgen árbir pende minájat etip, osy aǵash obaǵa qadaqtaryn ilip, kúnniń ainalym baǵytymen 9 márte ainalyp, ishtei duǵa oqyp, tilek tileidi eken. Býrhan-Haldýndy qasietti taý sanaityn mońǵoldar siynýyn sotsializm zamanynda da bir sát toqtatpaǵan.
Taýdyń qorǵaýshysy ekolog-militsiia Baiarsaihannyń aitýynsha, bul taýǵa jat ulttyń adamdary, áielder shyǵýǵa tyiym salynǵan. Qazaqtardy mońǵol tekti halyq dep esepteitindikten bizge qarsylyq bildirmedi.
Taýdyń eteginen basyna deiin 6 shaqyrym. Taýdyń joly kúdir. Kókke shanshyla tik ornalasqan. Taý tórt taqtadan turady. Orta oba birinshi taqtada. Odan soń ekinshi, úshinshi, tórtinshi taqtalary bar. Ekinshi taqtadan soń orman bolmaidy. Taýdyń órgi jaǵy jalańashtanyp ketedi. Ormanda qaraǵai, samyrsyn, qaiyń, ushqat, tal, jasyl shyrsha aralas ósipti. Jalǵyz aiaq jym joldan shyǵyp ketseńiz aǵash arasynan aiaq alyp júrý múmkin emes. Samyrsyn aǵashyna samyr shekildeýik dep atalatyn dándi daqyl ósedi. Tiyndar sonyń dánimen qorektenedi. Onyń syrtynda siyr búldirgen, qoi búldirgen, qyzyl qaraqat, qara qaraqat, shie móldirep, jerge tógilip jatyr.
Biz birinshi taqtadaǵy orta obaǵa da jettik. Onyń alańyna jaqsylap ustyn ornatyp, ainalasyna adamdar demalatyn oryndyqtar qoiypty. Eskertkishtiń artqy jaǵyna qaraǵai syrǵaýyldan biiktigi 5-6 metr aǵash oba ornatqan eken. Mońǵol dástúri boiynsha aqtyq retinde ondaǵan aspan tústes kók sharyptar (qadaq) ilingen. Rashid-ad-din Qubylai hannyń nemeresi Qamal týraly jazbasynda: «…Býrhan-Haldýn alqaby kóneden kele jatqan uly jurt, ata-baba kindik kesken qasietti jer. Ol jer Qamaldyń qorǵaýyna berilgen. Osyndai qorǵaityn oryn toǵyz. Tórt uly jurt – jeri jáne bes oryn bar. Ol jerlerge eshkim aiaq baspaidy. Qorǵaýǵa alynǵan bul jer – Uly orynǵa (ómirden ótken uly babalarynyń) beinesin (músinin) jasap ornatyp, ańqyma iisti arsha tutatyp, tazalap otyratyn bolǵan. Qamal (Gamal) sol jerge baryq (táý etetin oryn) ornatqan» (Perlee.H.1963 tal.72). Mundaǵy «uly jurt» dep otyrǵany Shyńǵys han, Tóle, Móńke, Kúiik, al qalǵan bes oryn dep otyrǵany Aryqbóki jáne handardyń qatyndary bolýy múmkin.
Bul qasietti orynǵa baryq (táý etetin oryn) turǵyzý 1294 jyly Qubylai ólgennen keiin bastalǵanyn Rashid-ad-din kórsetken.
«Baryq» Táńirlik dinniń táý etetin orny. Mońǵol ústirtinde ómir súrgen baiyrǵy túrikter Islam dinin qabyldaǵanǵa deiin Táńir dinin ustanǵan. Olar Muhan qaǵan zamanynan (552-572 jj.) bastap handar men uly adamdaryna arnap táý etetin oryn (baryq) turǵyzyp, sol jerge minajat etetin salt qalyptasqan. Kúltegin, Bilge qaǵan, Tui-uqyq, Yshbara tarhan eskertkish ustyndaryn turǵyzǵan keshender osyndai táý etetin oryndar. Bul oryndarda ulylardyń múrdesi bolmaidy, olardyń múrdesin adam aiaǵy jete qoimaityn, qasietti dep atalatyn taýlardyń ústine kómip, onyń ústine úlkendi, kishili obalar turǵyzatyn bolǵan. Sondai bir oba Kúltegin, Bilge qaǵan keshenderiniń shyǵys jaǵynda, 10 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Shiveti Hairhan taýynda Kók túrik dáýiriniń dál osyndai ulylarynyń múrdesin jerlegen oryndar ondap sanalady.
Bizdiń top Orta obadan órlei, ilbi basyp úshinshi taqtaǵa shyqtyq. Dál osy jerge kelgende tómendegi jynys ormandar pyshaqpen keskendei aiaqtalady. Budan órge qarai syldyrama qiyrshyq tas, qum aralasqan tazǵyr taý jynysy jalǵasady.
Úsh pen tórtinshi taqta arasyna talai márte toqtap, demalyp júrip óttik. Tórtinshi taqtanyń ústi tep-tegis. Dál osy taqtanyń ortasyna alyp Keshen-oba turǵyzylǵan. Turǵyn halyq bul keshendi «Táńir obasy» dep ataidy eken.
Tórtinshi taqtaǵa shyqqan soń, biraz demalyp, kókmaisa shóptiń ústine shalqalap jata qaldyq. Aspan shaidai ashyq. Úp etken jel joq. Janǵa jaily altyn kúzdiń maýjyraǵan maida kúni. Bir erekshe jaǵymdy iis ańqidy. Boidy balqytyp, jan-júregińdi tynyshtandyrǵandai ma, qalai?! Ishtei janǵa jaily, ǵajaiyp iiske tańqalyp jattym. Bir kezde Baýyrjan:
– Bul ne qylǵan ǵajaiyp iis! Siz sezdińiz be? – dedi.
Jigitterdiń barlyǵy da tań-tamasha bolysty. Shópti sipalap, ár talyn ustap, iiskep kórip jatyrmyz. Bir qarys shamasynda ósken. Qyltanaq árbir talynyń dińi qattylaý, ári tyǵyz uiysa ósken. Ańqyma iis osy shópten bolar dep túidik. Osyndai ǵajaiyp sezimde otyrǵanymyzda qasymyzǵa ekolog-militsiia Baiarsaihan keldi. Maldasyn quryp, mol pishilgen mońǵol deliniń (shapanynyń) qoiynynan áshekeilep oiýlaǵan syrma qalta shyǵardy. Aýzyn qaiyra ashyp, ishinen alqyzyl marjan (korall) tyǵyny bar qyzyl kúreń laǵyl shaqshasyn alyp shyǵyp, etiginiń qonyshyna bir-eki márte uryp, sonan soń alqyzyl marjan tyǵynyn sýyrdy. Qyzyl marjan tyǵynyndaǵy kúmis kindikti jińishke qalaqshasymen laǵyl shaqsha ishindegi jumsaq nasybaiyn ilip alyp, qos tanaýǵa qosarlata tartty. Odan soń laǵyl shaqshanyń marjan tyǵynyn shala jaýyp, maǵan usyndy. Bul syilastyqtyń isharasy. Mońǵol salty boiynsha qonaǵyna shaqshanyń tyǵynyn bosatyp, shala jaýyp usynady. Eger tyǵyndy basbarmaqpen basyp, tolyq jaýyp usynatyn bolsa «senen alatyn kegim bar» degen isharany bildiredi. Men shaqshadan nasybai alyp iiskep, mońǵol saltymen ózine qaitardym.
Baiarsaihan otyrǵan adamdardyń bárine laǵyl shaqshasynyń tyǵynyn bosatyp, usynyp shyqty.
– Han-baba sizderge búgin iip tur ǵoi, – dedi.
– Ol ne degenińiz? Túsinbedim, – dedim.
– Men osy taýdyń qaraýyly retinde munda táý etip keletin adamdardy ertip, jylyna 10-15 márte kelemin. Kóbinde taýdyń etegine nemese Orta obaǵa deiin erip kelemin de, qalyp qoiamyn. Búgin kún jaqsy bolǵan soń Táńir obaǵa deiin kelip, ainalyp shyqtym. Taýdyń basynda kún búgingidei únemi jaily bola bermeidi. Jazda taýdyń ústi bulttan, jańbyrdan, jelden aiyqpaidy. Al qysta únemi qarly boran soǵyp turady. Búgin kerisinshe jaily bop tur. Sizderge tańqalyp otyrmyn, kimsizder ózi?! – dep baryp bir toqtady.
– Men tarihshy-ǵalymmyn. Kóshpelilerdiń kóne tarihyn zertteýshi mamanmyn! – dedim.
– Nietińiz durys eken. Sondyqtan bolar kún tym jaily bolýy. Han-baba sizderdi árýaǵymen qalap-jólep qabyldady. Joldaryńyz bolyp, isterińiz sátti aiaqtalady eken, – dep rizashylyǵyn bildirdi. Odan soń biraz únsiz otyrdy da:
– Táńir babanyń (Shyńǵys hannyń) múrdesi saqtalǵan osy qasietti orynǵa keibireýler kúdikpen qaraidy. Aqparattyq quraldardan keide Han-babanyń múrdesi saqtalǵan keshen bul emes degen sóz de estip qalamyz. Osy týraly ne bilesiz, áńgimelei otyryńyz, – dedi.
– Onda eń áýeli myna suraqtarǵa jaýap berińizshi. Osy Býrhan-Haldýn taýyn Úsh dariianyń bastaýy dep ataidy. Sondyqtan mundaǵy halyqtardy ejelden «Úsh ózen mońǵoldary» dep atap keledi. Býrhan-Haldýnnan bas alǵan úsh dariianyń bastaý basy bolǵan ózenderdi kórsetip, atap berińizshi, – dedim. Ol shaqshasyn ádemi dorbasyna salyp, qoinyna tyǵyp alyp, áńgimesin bastap ketti.
– Ózimiz otyrǵan Býrhan-Haldýnnyń batys, shyǵys, soltústik, ońtústik jaǵyndaǵy dúńkiip jatqan myna adyr taýlardy jalpylama Kentai jotasy dep ataitynyn ózińiz jaqsy bilesiz. Anaý shoqy taýdyń arǵy soltústik shyǵys jaǵynan ataqty Onon dariiasynyń bir salasy bas alady. Endi bir salasy – – keshe ózińiz ótip kelgen aǵyny kúshti ózendi Túrgen deidi (Týrgen – jyldam-shapshań degen maǵynada). Al, myna Býrhan-Haldýnnyń aldyńǵy jaǵynan ótip bara jatqan ózendi búgingi kúni Boǵda dep ataimyz. Anaý, ońtústik jaqtaǵy adyr taýdyń baýraiynan Hýrah ózeni bastalady. Osy atalmysh Boǵda, Túrgen, Hýrah ózenderi Onon dariiasyna quiady da, shyǵysqa qarai betalady.
Batys jaǵymyzdaǵy myna ózen úlken Búrki, onyń ar jaǵynda orta jáne kishi Búrki ózenderi ataqty Kerýlen dariiasynyń bastaý basy. Kerýlen týra ońtústikke betalyp baryp, kilt burylyp, shyǵysqa qarai aǵyp, Kólón kóline quiady. Osy Kentai jotasynyń batys betinen Qara, Boro ózenderi bastalyp, Týl dariiasyna quiady. Soltústik jaǵynan Hirgýt, Chike ózenderi mońǵol shekarasyn asyp, Resei jerine barǵan soń Seleńgi dariiasyna quiady, – dep jiliktei aityp baryp bógeldi.
– Kentai jotasynan, sonyń ishinde Býrhan-Haldýn taýynan bas alatyn ataqty úsh úlken Onon, Kerýlen, Týl dariiasy, oǵan quiatyn shaǵyn sala ózenderi týraly kórsetip otyryp jaqsy tanystyryp berdińiz. Endi men sizdi osy ózenderdiń ornalasýy 1295-1307 jyldar aralyǵynda jazylǵan túpnusqada qalai saqtalǵanynan habardar eteiin, – dedim.
«Mońǵoldyń qupiia shejiresi» (MQSh), Rashid-ad-dinniń «Álem tarihy», Lývsandanzannyń «Altyn tobshasynda» Shyńǵys handy Býrhan-Haldýn taýynyń ústine jerlegenin aita otyryp, úlkendi, kishili dariialar men ózenderdiń atyn atap, túsin tústep kórsetken. Rashid-ad-dinde: «Býrhan-Haldýn taýynyń oń jaq betindegi saidan Kelýren (Kerýlen), shyǵys jaq betinen Onon, shyǵys tústiginen Qyrqachý (búgingi Hýrah ózeni), onyń sál soltústik jaǵynan Chikú, batys soltústik jaǵynan Qalaqý (Hilgo), batys ońtústik jaǵynan Qara (búginde Qara), Burachitý, onyń dál batys ońtústiginen Týla ózeni bastalady» (Rashid-ad-din I, II-tom. 234-bet) dep jazyp qaldyrǵan. Kórip otyrsyz, Rashid-ad-dinde jazylǵan ózenderdiń ataýlary búgingi kúnge deiin ózgermei jaqsy saqtalǵan. Myna Kentai jotasyn baiyrǵy túrikter (VII-VIII.ǵǵ) «kejre taγ» (keire taýy) dep ataǵan. Kentai jotasynyń Býrhan-Haldýn taýynan bas alǵan bir úlken dariiasyn «Keire úgizi » (Keire ózeni) dep ataǵan. Ol búgingi Kerýlen ózeni. Osy Kentai jotasynyń batys ońtústiginen bas alǵan úsh ózendi «Úsh búrkú» dep tas ustynǵa jazyp qaldyrǵan. Bul úsh shaǵyn ózen búginge deiin baiyrǵy ataýlaryn joǵaltpai bizge jetipti.
Búgingi mońǵoldar «Úsh-búrki» ózenin aldyńǵy, orta, kishi Búrki dep ataitynyn joǵaryda siz aityp kettińiz.
Býrhan-Haldýnnyń shyǵys jaq betinen bastaý alǵan Onon ózeni áne, jaiqalyp aǵyp barady. Jańaǵy siz sóz etken Hýrah ózeni Rashid-ad-dinde «qyrγaγ» degen sóz. Maǵynasy «qaiyrma». Kentai jotasynyń ońtústik qaiyrmasynan bastaý alatyndyqtan solai atalǵan bolar. Al Chike ózeni kóne shekti taipasynyń atymen atalypty. Jer-sý ataýy taza tunǵan tarih qoi. Myń jyl burynǵy oqiǵany eske salyp, sairap turǵanyn baiqaisyz ba? Batys ońtústik jaǵynan bastalǵan Qara ózeni Rashid-ad-dinde «Qara», VIII ǵasyrda jazylyp saqtalǵan baiyrǵy túrik mátinde Qara (Terkin III.19) dep jazylǵan. Bizdiń jyl sanaýymyzdyń (b.j.s) VIII ǵasyryndaǵy ataý búginge deiin umytylmai saqtaldy eken?
Ol sál kidirip oiǵa batyp ketti. Men osy sátti paidalanyp:
– Sonaý VIII ǵasyrda osy jerde ómir súrgen túrikterdiń birazy osynda qalǵan. Solar jerdiń atyn saqtap, búgingi myna sizderge jetkizgen. Keiin olar mońǵoldanyp, sizderge sińisip ketken. Sol dáýirdegi adamdardyń urpaqtary áli de sizderdiń ortalaryńyzda júrýi yqtimal, – dedim. Jańaǵy sizdiń «Boro» dep ataǵan Býrhan-Haldýnnyń batys ońtústigindegi myna saidan bastalǵan ózenińizdi Rashid-ad-dinde «Burachitý» dep ataǵan. Búgingi kúni onyń ataýy kóp ózgeriske túspei saqtalypty. Qara, Boro ekeýi eki saidan bastalyp, Týl dariiasyna quiady eken.
Jańaǵy sóz etken myna Boronyń (Býrachitý) batys jaǵyndaǵy ózińiz kórsetken anaý qaraǵaily saidan bastalǵan Týl dariiasynyń basy VIII ǵasyrda jazylǵan Kúltegin, Bilge, El-etmish Bilge, Terkin eskertkishteriniń mátininde «toγaly (toǵaly)» (Tui.25;Terk.17.) dep jazyp qaldyrylǵan. Maǵynasy «doǵalaný». Osy Týl dariiasy Mońǵol ústirtiniń soltústik shyǵysy, Kentai jotasynyń Býrhan-Haldýn taýynan bastalyp, Ulanbatyr qalasyn basyp ótip, odan ońtústik batysqa qarai kólbei Kereidiń Oń-hannyń (Tuǵrýl) ordasyn janai ótip baryp Orhon, Selengi ózenderine qosylyp, Baiqalǵa quiady. Kórip otyrǵanymyzdai soltústik Mońǵoliiadan ortalyq Mońǵoliiaǵa deiin baryp, odań soń qaita soltústikke burylyp, Baiqalǵa baryp tynystaǵan. Sodan «Doǵaly» dariia atalǵan.
– Sizdi renjitip alsam keshirińiz! Sońǵy kezde bizdiń mońǵoldyń aqparat quraldarynda qazaqtar Shyńǵys handy qazaq etip jatyr degen qaýeset tarap ketti. Bul qalai?
– Qazaqstannyń keibir gazetterinde, internet saittarynda ondai pikirler qaptap júr. «Ony kim aitady?» deisiz ǵoi. Diletanttar, sensatsiia jasaýshylar. Olar ǵylymi saraptama jasamai-aq, tise terekke, timese butaqqa dep oiyna ne kelse sony jaza beredi. Bala kezimde bizdiń aýylda Jekei degen aqsaqal bolǵan. Sheshen, shejire, el estimegen, oilamaǵan dúnielerdi oidan shyǵaryp júretin sýdyr adam edi. Sol kisi: «Iosif Vissaranovich Stalin dep júrgenimiz qazaq eken ǵoi. Júsip Bessaryuly Bolat degen kisi eken. Orystar onyń atyn aýdaryp alyp, orys jasap jiberipti» degeni áli esimde.
Al Qazaqstannyń maman tarihshylarynyń birde bireýi ondai jelókpelikke barmaidy, jazbaidy. Shyńǵys hannyń shejiresin qaýzasańyz sonaý Bórte-chinodan beri taza mońǵol. Ol tý basta meńgú taipasynyń basyn qosyp, el etýdi armandady. Armanyna 1196 jetti. 1196-1206 jyl aralyǵynda Shyńǵys han kerei, naiman, shúrshit, kidan, uiǵurlardy qol astyna qaratyp alǵannan keiin elin «Máńgi el (sońynda mońǵol bolyp ózgerdi)» dep atap, bul búkil kiiz týyrlyqtylardyń (kóshpelilerdiń) imperiiasy dep jariialady. Kórip otyrsyz, tek qana búgingi mońǵol atanǵan halyqtardyń ǵana emes túrki, mońǵol, mánjú túngús, shyǵys Túrkistandaǵy Arslan uiǵyrlardyń ortaq imperiiasy dep jariialap otyr. Biz Shyńǵys hannyń dál osy jarlyǵyn ustap, «Máńgi el» (mońǵol) imperiiasy túrkilerge de tán dep baǵalaýymyz kerek. Óitkeni bul imperiianyń memlekettik qurylymy (el, tór (vlast), qaǵan, han, buiruq, turǵaq (túngi kúzet), keshiktin ( han ordanyń turaqty armiiasy), ondyq júiesi, sherik, kúren, uly jasa, soiyrqyl, tatvar (salyq) t.t.s.s) Kók túrikterden jalǵasqan. Kók túrikterdiń memleket qurǵan daiyn úlgisin sol qalpymen qaitalap, damytyp qoldanǵan. Shyńǵys hannyń hatshysy Chyńǵai Chinsan degen kerei adam edi. Al, Shyńǵys hannyń tegine keletin bolsaq, onyń arǵy tegi qiiat. Hýnný (Ǵun) imperiiasy qulaǵannan keiin qiiattar ekige airyldy. Bir bóligi túrik qiiat atansa (bizde Qorqyt-Ata t.t.), endi bir bóligi mońǵol qiiat atandy. Shyńǵys han osy mońǵol qiiattardyń keiingi urpaqtarynyń biri – borjyǵyn ( «bóri-tegin» degen maǵyna beredi) taipasynyń áýletinen. Qazaq (túrki) pen mońǵoldyń arǵy tegi osyndai kindiktes. Muny álemniń barlyq túrkolog ǵalymdary dáleldegen. Sondyqtan bolar búgingi qazaq, mońǵol til qoryndaǵy túbir sózdiń 40%, jalǵaýlyqtyń 60% birdei degen tujyrymdy ataqty altaitanýshy túrkolog aǵamyz B. Bazylhan dáleldep bergen edi.
1224 jyl Joshy-Qypshaq imperiiasy qurylǵannan keiingi jáne 1455-1846 jyl aralyǵyndaǵy qazaq handary men tóreleri (chinovnik) Shyńǵys urpaǵynan. Baýyrlas, qandas osy eki ult Shyńǵys han meniki, seniki dep talaspai birin-biri ishke tartyp júrse, tarihi taǵylymymyzǵa da, mádeni muramyzǵa da, rýhani bailyǵymyzǵa da olja salar edi.
Ol meniń áńgimeme razy bolǵany sonsha:
– Osy Býrhan–Haldýn taýynyń, myna «Táńir obasynyń» astynda Han babanyń múrdesi saqtalǵany týraly qandai tarihi aqparattar bar? – dep jelpine suraq qoidy.
– Siz «Mońǵoldyń qupiia shejiresin» jaqsy oqyǵan bolarsyz, sondaǵy oqiǵalar esińizde me? – dep suradym.
– Qupiia shejireni jatqa bilem desem ótirik aitqan bolarmyn. Biraq ondaǵy aitylǵan búkil oqiǵa túgelimen esimde, – dedi.
– Shyńǵys hannyń uly babasy-Bórte-Chono, onyń hanýmy Quba-Maral (Mońǵolsha Gýa-Maral- S.Q) teńizder men kólderdi keship ótip, taýdan taý asyp, osy jerge kelip, Batachi atty torsyq shekeli uldy bolǵannan bastap biz otyrǵan osy Kentai jotasy mońǵoldardyń turǵylyqty mekenine ainalǵany esińizde bolar. Batachi (Batashy-bataly) keiin han boldy. Sondyqtan da mundaǵy mońǵoldar «Úsh ózen mońǵoldary» dep ataldy. Shyńǵys han Kentai jotasynyń shyǵys eteginde týyp, myna Býrhan-Haldýn mańynda jastyq shaǵy ótkenin «Qupiia shejire» men Rashid-ad-din jazyp qaldyrǵan. Bul taý Shyńǵystyń uly babasynan bermen qarai qystaý, kúzeýi bolǵany kóne jádigerlerde saqtalǵan. Sondyqtan onyń o dúnielik bolǵandaǵy máńgilik mekeni osy Býrhan-Haldýn. Ol týraly eń kóne derek Rashid-ad-dinniń basshylyǵymen jazylǵan «Jami at Tabarikh» (Álem tarihy) atty kóne túpnusqada: «624-jyly ramadan aiynda (1227-jyldyń tamyz, qyrkúiek aiy) dońyz jylynyń kúz aiynyń ortasynda on besi kúni páni dúnieden ótip, han taǵyn, Qaǵanat ulysyn altyn urpaqtaryna tastap ketti», – (Rashid-ad-din M.1952, t.I. kn.II-237-bet.) dep jazsa, Qytaidyń orta ǵasyrdaǵy derekterinde: «Álemdi jaýlaýshy uly adam 1277 jyly 25-tamyz kúni 66 jasynda Leo Pan Shan taýynyń mańyndaǵy Tsin Shýi Sianii Si Tszian qalasynda aýyr naýqastan qaitys boldy», – dep jazyp qaldyrǵan.
Joǵarydaǵy Rashid-ad-dinniń «Álem tarihy» eńbegine «Bul syrqattan aiyǵa almai kóz jumatynyn bilgen Shyńǵys han noiandaryna jarlyq etip: «Meniń ólgenimdi eshkim bilmeitin bolsyn. Jylap-syqtap, baqyrýshy bolmańdar. Jaý ne bolǵanyn bilmesin. Tańǵýttar qala bekinisinen belgilengen kúni shyqqan kezde barlyǵyn joiyńdar!» dedi.
«…Noiandar onyń jarlyǵy boiynsha tańǵýttar qala bekinisine shyǵyp kelgenshe bolǵan oqiǵany jaýyp, sybys bildirmei qupiia ustady. Olar shyǵyp kelgende barlyǵyn joidy. Sóitip, onyń múrdesin alyp qaitqan. Kez bolǵan jan-janýardyń bárin qyryp, Ordosqa jetti. Barlyq han uldary-hanzadalar, birge júrgen noiandar jylap-syqtap joqtady» (Rashid-ad-din M.1952, T.I kn.II .s.234).
Shyńǵys hannyń múrdesi aialdaǵan osy jerdi mońǵoldar «Qasietti jer» dep tanyp, «Ezen horoo» (Ejen qara-han ie orny) táý etetin orynǵa ainaldyrǵan. 1227 jyldan bastap búginge deiin bul jerge mońǵol tekti halyqtar táý etip keldi. Keiingi kezde Qytai ókimeti bul jerge úlken orda turǵyzyp, álem týristerin tartatyn orynǵa ainaldyryp tastaǵan.
Ordostaǵy osy jerge birneshe kún aialdaǵannan keiin Shyńǵys hannyń turǵylyqty mekeni Kentai jotasyna jol tartqan. Ordostan Kentai jotasyna deiin 1200 shaqyrymnan astam. Kúndiz-túni at arbamen toqtamai júrgende bir jarym ai nemese eki ai júrgen bolýy múmkin. Osy ýaqyt boiy múrdeni qalai saqtap apardy degen suraq týady.
Kentai jotasyndaǵy Býrhan-Haldýn taýynyń mańyndaǵy Húrleh atty ózen boiyndaǵy Shyńǵys hannyń kishi ordasyna jetkennen keiin Uly Qaǵannyń múrdesin qaida jerleý týraly sóz bolady. Ol týraly Rashid-ad-dinde: «Kúnderdiń bir kúni Shyńǵys han Býrhan-Haldýn taýynda ań aýlap júrip, bir qasietti aǵashqa (jeken aǵash – kóp salaly, erekshe bitimdi aǵash), kózi túsedi. Aǵashtyń bitimi hanǵa erekshe kórindi. Ol sonda biraz demalyp otyrady. Hannyń kóńili tolqyp: «Myna jer meni sońǵy ret qushaǵyna alatyn jer eken, esterińe saqtańdar» depti.
Osy habardy estigen joqtaý aityp otyrǵan adamdar únemi qaitalai beripti. Han urpaqtary jáne ámirler onyń (Shyńǵystyń) jarlyǵy boiynsha sonda jerlepti» (Rashid-ad-din. M.1952. I.I kk-II s. 234).
Aǵylshyn diplomaty N.Ý.Kámpell 1902 jyly eski tanysy fon Grotpen birge Qytaidyń Mánjú Chin patshalyǵynyń Mońǵoliiadaǵy gýbernatory táý etetin ritýaldyq oryndy kóredi. Onda qaraǵai stol ornatyp, jip tartyp ártúrli tústi matadan jasalǵan tý, aqtyq bailaǵan. Keramika ydystar, tamaq qaldyǵy jáne qytai ieroglifi tańbalanǵan mys shyraǵdan bolǵan. Shyraǵdandaǵy jazý «Chin-Lýnnyń 12-jyly (1748 j.)» dep jazylǵan eken. Al, qorǵannyń (tumulus) uzyndyǵy 228,6 m, eni 188,8 m ekenin ólshep anyqtaǵan. (Kempell 1903-513 bet). Býrhan-Haldýndaǵy osy tas obany K.Ý.Kempell Shyńǵys hannyń jerlengen orny degen tujyrym jasaǵan. (Kempell K.Ý. 1903-514 bet)
K.Ý.Kempelldiń joljazbasyndaǵy aqparattan bul jerge tek qana mońǵoldar ǵana emes, Qytai patshalyǵynyń Mońǵoliiadaǵy turaqty gýbernatorlaryna deiin kelip táý etetinine kýá bop otyrmyz.
Boǵda hannyń «Álemde jan-janýar paida bolyp, bilik ornaýy» atty jazbasynda: «Táńir tekti uly Shyńǵys han 22 jyl han taǵynda otyryp, ómirden ótken. Onyń asyl altyn múrdesi Kentai han taýyna qoiylǵan. Búginge deiin bul qasietti taýǵa uly Boǵdalar da shyǵýǵa ruqsat etilmegen degen aqparat saqtalǵan», – dep jazylǵan. Árine Boǵda hannyń qolynda kóne tarihi aqparattar bolǵandyqtan osylaisha jazyp qaldyrǵan bolar.
1921 jyly Tarihi jazbalar ǵylymi zertteý institýtynyń direktory O.Jamian, Mońǵoliianyń sol kezdegi asa bedeldi L.Dendev, Bat-Ochir siiaqty tarihshylar quramynda bolǵan, «Shyńǵys hannyń týǵan jyly men jerlengen ornyn anyqtaý memlekettik komissiiasy» qurylyp, jumys jasaǵan. Osy komissiianyń 1926 jylǵy aldyn ala jasaǵan boljamdary boiynsha Shyńǵys hannyń múrdesi Býrhan-Haldýn taýyna jerlengen degen qorytyndyǵa kelgen.
Orta ǵasyrda ómir súrgen Ortalyq jáne Orta Aziia kóshpeli handyqtarynyń tarihyn zerttegen álemge áigili ǵalymdar V.Bartold (1966), D.Osson (1956), B.Ia.Vladimirtsev, qytai tarihshylary R.Saishaal (1991), Rinchin (1987), mońǵol tarihshylary Amar (1940) , H.Perlee (1963), Sh.Natsagdorj (1991) ,S.Badamhatan (1997) Z. Batsaihan (2008) siiaqty ǵalymdar Shyńǵys han múrdesi Kentai jotasynyń Býrhan-Haldýn taýyna jerlengen degen tujyrym jasaǵan.
Arheolog Z.Batsaihan, tarihshy J.Bor japonnyń geologiialyq barlaý jumysyna paidalanyp júrgen jerastyndaǵy rýdalar men mineraldardy anyqtaityn tehnologiiasynyń geofizikalyq quraly arqyly Táńir obasynyń 108 núktesine magnittik jáne radiometrlik zertteýler júrgizgen. Nátijesinde 20-30 m tereńdikte adam múrdesi kómilgen tabyt bar ekenin anyqtaǵan. Bul zertteýdiń nátijesi osydan toǵyz jyl buryn jariialandy. Osyǵan bailanysty Mońǵoliianyń sol kezdegi prezidenti H.Enhbaiar Býrhan-Haldýndaǵy Shyńǵys han múrdesi kómilgen Táńir obasyn qazýǵa bolmaidy degen jarlyq qabyldady.
«Erdenan-erh» degen mońǵoldyń tarihi shejiresine zertteý júrgizgen Sh.Shmidt degen eýropalyq zertteýshi «Shyńǵys hannyń múrdesi tolyǵymen Mońǵoliiaǵa jetpegen. Onyń denesiniń bir kishkentai bólshegin ákep jerlegen» degen tujyrym jasaǵan (Rachnevskii. 2006. s.99-100). Osy siiaqty áńgime kóp.
Ortalyq jáne Orta Aziiada ómir súrgen ejelgi saqtar (skifter), kidandyqtar mýmiia jasap kelgen. Kóshpeliler mýmiialaý ádisin tym ońai jasaǵan. Qytaidyń «Bes patshalyq tarihy» atty eńbekte «Qidannyń Degýan hany Lýanchen qalasynda qaitys bolǵan soń onyń múrdesin Kidandardyń atalaryn jerlegen Mýeshan taýyna jetkizý kerek boldy. Sonda olar Degýannyń ishki aǵzasyn alyp tastap, ornyn tuzben toltyryp, mýmiia jasap uly qorymǵa jetkizgeni týraly jazyp qaldyrǵan ( Taskin 1984. S,205,508). Kidandar mońǵol tekti halyq. Osy ádisti mońǵoldar da jaqsy meńgergen bolýy bek múmkin. Dál osylaisha Shyńǵys hannyń múrdesin Ordosqa jetkizgen soń ishki aǵzasyn alyp, sol jerge kómgen. Ishki aǵza kómilgen jerge sarai ornatyp, búgingi týrizm ortalyǵy bolǵan «Ezen horoo (Han ie orny)» turǵyzylǵan bolýy múmkin. Óitpegen jaǵdaida jai bir bos jerge Shyńǵys hannyń ańyryn (músinin) ornatyp, onyń músinine siynbas edi. Táý etpes edi.
Shyńǵys han ispetti uly adamnyń múrdesin, ol jatqan qasietti oryndy tym qupiia ustaǵan. Onyń jaýy da, dosy da kóp boldy. Árýaqtyń múrdesin qorlatpaý úshin asa qupiia ustap, jalǵan aqparattar taratqan. Sonyń bireýin ǵana aitaiyn. 1232 jyly Mońǵol jerine saiahat jasaǵan Qytaidyń Sún patshalyǵynyń elshisi Pen Da-ia degen adamnyń «Qara tatarlar týraly joljazba» atty eńbegi bizge jetken. Sonda: «mońǵoldarda adam jerlegen mola úigen topyraq joq. Olar múrde kómilgen jerdi topyraqpen jaýyp», ústinen jylqy tabynyn ótkizip, tabiǵi jer siiaqty etip tastaidy» dep jazǵan. Osy áńgime keiin Shyńǵys handy jerlegen jerdiń ústinen jylqy tabynyn júrgizip, belgisiz etip tastaǵan degen aqparat taralǵan.
Shyńǵys handy jerlegen jerdi qandai qupiia ustaǵanyn «Kók sýdyr (Kók shejire)» atty tarihi eńbektegi aqparatta jaqsy jazyp qaldyrǵan. Onda «Hannyń altyn qundaǵynyń syrtyn kúmis qappen qaptap, ony temir tabytqa ornatyp, dál osyndai tórt tabyt daiyndaǵan … úshinshi tabytty han Altai taýynyń artyna, Han taýynyń tóbesine, jartasty aǵashty taýdyń ústine myń jyldyq or qazyp, soǵan jerlegen. Betin topyraqpen jaýyp, tegistep, onyń ústine tas úiip belgi qoiyldy. Tórtinshi belgi Býrhan-Haldýnnyń qoinaýyna, Onon dariiasy jaǵyna, taǵy da myńjyldyq orda jasap, jerlep onyń betin tegistep, ústine tastan úi turǵyzyp (oba), árýaqqa ziiarat etetin oryn jasaǵan» (Kók sýdyr 2005.-378 bet) degen aqparat qaldyrǵan.
Mine, osylaisha, Mońǵoliianyń tórt alyp jotasynyń taýlaryna tórt birdei tabyt jasap kómip, tas oba ornatyp, iz jasyrǵan. Sol dáýirde.
Ekolog-qaraýyl Baiarsaihan tańǵalyp, biraz oilanyp otyryp qaldy. Sodan soń:
– Shyńǵys hannan buryn taýdyń ústine ulylardy jerleý dástúri bolǵany týraly derek bar ma? – dedi.
– Óte mol. Erte orta ǵasyrdaǵy kók túrikterdiń ulylarynyń múrdesi taýdyń ústine jerlengen. Kúltegin, Bilge qaǵannyń múrdesi Kúltegin kesheniniń aldyńǵy jaǵyndaǵy Shiveti taýyna, El-etmish Bilge Turaiyn qaǵan Shibeti – Qyzyl (Shiveet Ýlaan) taýyna jerlengeni anyqtalyp otyr.
Ógedei handy Altaidyń Muztaýyna (Rashid-ad-din.tom.II.) Sorhaǵtyn qatynnyń múrdesi Selengi dariiasynyń boiyndaǵy Búri-biigine (Rashid-ad-din.I II s.228) Ógedeidiń uly Qaidý handy qazaq jerindegi Ile ózeni men Shýdyń aralyǵyndaǵy Suńqarly taýyna (Rashid-ad-din.I II.s.12), jerlegen.
Qytaidyń Tan patshasyn ornatýshy Goa Tszý, onyń uly Tai Tszýn, qatyn han Ýtsze-Tian, kidannyń Aboztszi, Shýliýipin handarynyń múrdeleri taýǵa jerlengen. Shyńǵys hannyń uldary Móńke, Tóle, Ógedeidiń uly Kúiikterdiń múrdesi Kentai jotasynyń Býrhan-Haldýn mańyndaǵy iyq taýlarǵa jerlengenin joǵaryda aittyq, – dep áńgimemdi aiaqtadym.
***
Biz azdap demalǵannan keiin alyp keshenniń ońtústik jaǵynan bastap, kóshpelilerge tán salt boiynsha kúnniń baǵytymen qozǵaldyq. Keshenniń syrtyn ainaldyra tastan qorshaý turǵyzǵan.
Qorshaýdyń syrtyndaǵy taqtada ondaǵan shuńqyrlar bar eken. Osy shuńqyrlardyń erneýinen sál tómen túsken oiyqta tas kesekteri saqtalypty. Tas kesekterin alyp qaraǵanymyzda tas dáýiriniń qynalaryna tap boldyq. Osydan keiin biz Keshen-obanyń ústine úigen tastardy qarastyra bastadyq. Mine, qyzyq! Jańaǵy taqta ústindegi shuńqyrdaǵy qynaly tastar Keshen ústinen tabyldy.
Iá, Keshen-obany turǵyzýshylar taýdyń ústindegi taqtadaǵy bos tastardy da paidalanǵany osylaisha anyqtaldy.
Keshendi ainalyp júrip otyryp, soltústik shyǵys jaǵyna bardyq. Mańaiyna stragrafiialyq baqylaý júrgizdik.
Tómende taý tumsyǵynyń tastary qirap, buzylǵandyǵy kózge tústi. Júgire basyp sonda bardyq. Tumsyqtaǵy tastardyń tabiǵi jaratylysy buzylǵan. Arnaiy qoparyp, tas kesekterin daiyndaǵan.
Alyp keshendi kórgen kezde osynshama mol tastardy qaidan ákelgen eken dep ishtei tańqalysyp edik. Mine, sonyń jaýaby osy jerden tabylǵandai boldy.
Keshen obany ornatýshylar Býrhan-Haldýn taýynyń soltústik shyǵys jaǵyndaǵy taýdyń tumsyǵynan tas daiyndap, uzyndyǵy 290 m, eni 180 m, biiktigi 22 m tas oba turǵyzǵan degen qorytyndyǵa keldik.
Osy eki úlken derektiń ózi «Táńir obasy» atalǵan alyp Keshen adamdardyń qolymen turǵyzylǵan qasietti oryn ekenin dáleldeidi.
Taý qoparyp, tas oba turǵyzý ol dáýirde mońǵoldarǵa aýyrlyq etpegen siiaqty. Shyńǵys han qaitys bolǵannan keiin áýlettiń kenjesi Tóle (Týlýi) 1227-1229 jyldar aralyǵynda Mońǵol imperiiasynyń Qaǵan (imperator) taǵyna otyryp, jańa Qaǵan sailanǵanǵa deiin bilik tizginin ustaǵan. Onyń óz qaramaǵynda 101 000 adam bolǵan. Al Orda qaramaǵynda 129 000 turǵaq, keshikten áskeri bolǵan. (Grýsse R. 2004-51 bet). Bular az kúsh emes. Bir emes, birneshe taýdy qoparyp tastaityn kúsh.
***
Biz asyqpai shailanyp alyp, attanǵan kezde Býrhan-Haldýn taýynyń basyna qara bult úiirilip, jel kúsheiip, jańbyr jaýa bastady. Artymyzda qasietti Býrhan-Haldýn taýy qalyp barady. Aldymyzda «Táńir bosaǵa» atanǵan bel jatty.
Ulanbatyrǵa kelgen soń Tarih-arheologiia ǵylymi zertteý institýtyna bardyq. Buǵan deiin úsh-tórt jyl boiy mońǵol jerinde Hýnný (Ǵun) molalaryna arheologiialyq qazba jasaǵan sheteldik ǵalymdardyń ǵylymi esebin qansha surasaq ta bermei kelgen-tin.
Býrhan-Haldýnnan kelgen soń taǵy bir márte sóz tartyp kórip edik, institýt direktory birden ruqsat, jumys jasaýymyzǵa qolaily kabinet taýyp berdi. Onyń syrtynda Súhbatyr aimaǵynyń jerinen jańadan tabylǵan kók Túrik mátinimen jumys jasaýymyzǵa ruqsat etti.
Osylaisha bizdiń jazǵy ekspeditsiiamyz aiaqtaldy.
Tabiǵattaǵy tylsym kúshterdiń qupiiasyna kim boilapty. Múmkin, Býrhan-Haldýn taýyndaǵy «Táńir obasy» astynda jatqan uly adamnyń arýaǵy bizdi qoldaǵan bolar.
Iá, solai! Qaltamyzda dostyqtyń belgisi bolǵan «anda aǵashy», babalar murasyna degen uly mahabbat bizdi alǵa jetelep barady. Býrhan-Haldýndy artqa tastap, alystap baramyz. Shyńǵys hannyń kóz jumar aldyndaǵy myna bir ósieti ǵasyrlar tereńinen kúńirene emis-emis estiledi:
Qairan janym qajysa, qajysyn,
Qaiyrymdy Tórim (bilik)
ýystan ketpesin,
Tumsa júrek shaldyqsa, shaldyqsyn,
Tutas ulysym shashylyp ketpesin!
Qarjaýbai Sartqojauly,
túrkolog, professor.
