سوڭعى جىلدارى ەلەم وقىرماندارىنىڭ شىڭعىس حانعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ارتا تٷستٸ. ونىڭ ٶلٸمٸ, جەرلەنگەن ورىنى, تۋعان جەرٸ تۋرالى كٶپ ايتىلا باستادى. باسقالاردى ايتپاعاندا, ٶزٸمٸزدٸڭ كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر شىڭعىس حاندى قازاق ەتۋگە جانىن سالۋدا.
بازبٸرەۋلەر: «موڭعولييادا بۋرحان-حالدۋن, تٷرگەن دەپ اتالاتىن جەر-سۋ جوق. ونداي اتاۋ قازاقستاننىڭ نارىنقول اۋدانىندا», – دەپ سەۋەگەيلٸك تانىتۋدا.
بۇل جالعان اقپاراتتار قازاق وقىرماندارىن بٸرشاما اداستىرىپ جٷر. وسى بٸرجاقتى قاتەلٸكتٸ تٷزەتٸپ, تاريحي شىندىقتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا تٶمەندەگٸ ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز.
***
موڭعولييادا ەكسپەديتسييالاردا بولعانىمدا بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ ەتەگٸنە دەيٸن ەكٸ-ٷش رەت بارىپ قايتقانىم بولماسا, تاۋدىڭ باسىنا دەيٸن شىعىپ كٶرمەگەن ەدٸم. ٶتكەن جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸندە سول تاۋدىڭ باسىنا دەيٸن شىعىپ, شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ جەرلەنگەن دەپ جٷرگەن تاۋ ٷستٸندەگٸ تاقتاداعى «تەڭٸر وباسى» دەپ اتالاتىن كەشەندٸ كٶرۋگە بەل بايلادىم.
بٸزدٸڭ توپتىڭ قۇرامىندا بايان-ٶلگەيدە «پەش مۇرات» دەگەن لاقاپ اتپەن اتى شىققان بەلگٸلٸ بيزنەسمەن مۇرات دەكەيۇلى, باۋىرجان بايارۇلى, جان-تەگٸن قارجاۋبايۇلى (ارحەولوگ) جەنە د. نارانگەرەل, بات-وچير دەگەن ازاماتتار بولدى.
بۋرحان-حالدۋنعا باراتىن ەكٸ جول بار. بٸرٸ – كەنتاي ايماعى ارقىلى باراتىن 500 شاقىرىمدىق جول. ەكٸنشٸسٸ, مٶنگٶن-مورت (كٷمٸس كٷلٸك) سۇمىن ارقىلى باراتىن 250 شاقىرىمدىق تٶتە جول. بٸز تٶتە جولدى تاڭدادىق. باگانۋۋر كٶمٸر شاحتاسىنان ٶتٸپ, سولتٷستٸكتٸ بەتكە الىپ, مٶنگٶن-مورت سۇمىنىن باسىپ, ٷش-بٷركٸ (بايىرعى تٷرٸك مويۋن-چور ۇستىنىندا ٷش-بٷركٷ دەپ جازىلعان) دەپ اتالعان شاعىن ٷش ٶزەننەن ٶتتٸك. بۇل شاعىن ٷش ٶزەن كەرۋلەن داريياسىنىڭ باستاۋىنداعى سالا ٶزەندەرٸ. ودان سوڭ «تەڭٸر بوساعاسى» دەپ اتالاتىن بيٸك تاۋدى اسىپ, ونون داريياسىنىڭ باستاۋ باسىنىڭ بٸرٸ – تٷرگەن ٶزەنٸنەن ٶتتٸك. ٶزەن بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ وڭتٷستٸك بەتٸنەن باس الادى ەكەن. تٷرگەن ٶزەنٸنەن 20 شاقىرىم جٷرٸپ, بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ ەتەگٸنە تٸرەلدٸك.
كٷن قىزارىپ باتىپ بارادى. جان-جاقتاعى تاۋلاردان قۇستاردىڭ سايراعان داۋىسى ەستٸلەدٸ. مۇنارتقان تاۋلاردى قارا ورمان بٷركەپ العان. يت تۇمسىعى ٶتپەيتٸن ورمان. بۋرحان –حالدۋن تاۋى شىڭعىس حاننىڭ دەل ٶزٸندەي تٷكسيٸپ تٶبەمٸزدەن قارايدى. دەل وسى كەزدە تاياۋ جەردەگٸ اعاش بۇتاعى سىبدىر ەتە تٷستٸ. كٶز توقتاتىپ قاراساق بٸرنەشە تيىن بٸرٸن-بٸرٸ قۋىپ, دەۋ اعاشتىڭ بۇتاقتارىنىڭ ٷستٸندە ويناپ جٷر ەكەن. تيىندار بٸزگە تەسٸلە قارايدى. بەيكٷنە, مٶلت-مٶلت ەتكەن جانارى سەزٸمدٸ دٸر ەتكٸزەدٸ. تازالىق, مٶلدٸرلٸك, پەكتٸك دەگەندٸ قولمەن ۇستاپ, كٶزبەن كٶرٸپ, جٷرەكپەن سەزٸنەسٸز. تابيعات-انا قانداي عاجاپ ەدٸ!
بٸز شاتىرلارىمىزدى تۇرعىزىپ, ۇيقىعا كەتتٸك. تاڭەرتەڭ ەرتەلەپ تۇرىپ, جالعىز اياق جىم جولمەن تاۋدى بەتكە الدىق. تاۋدىڭ ەتەگٸنە ۇزىن سىرعاۋىل اعاشتاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, قوس ٸسپەتتٸ, بيٸكتٸگٸ 5-6 مەترگە جۋىق اعاشتان وبا تۇرعىزىپتى. سىرعاۋىل اعاشتان جاسالعان وباعا اقتىق رەتٸندە جٷزدەگەن اسپان تٷستەس قاداق (شارىپ) ٸلٸنگەن. بۋرحان-حالدۋن تاۋىنا تەۋ ەتە كەلگەن ەربٸر پەندە مٸنەجات ەتٸپ, وسى اعاش وباعا قاداقتارىن ٸلٸپ, كٷننٸڭ اينالىم باعىتىمەن 9 مەرتە اينالىپ, ٸشتەي دۇعا وقىپ, تٸلەك تٸلەيدٸ ەكەن. بۋرحان-حالدۋندى قاسيەتتٸ تاۋ سانايتىن موڭعولدار سيىنۋىن سوتسياليزم زامانىندا دا بٸر سەت توقتاتپاعان.
تاۋدىڭ قورعاۋشىسى ەكولوگ-ميليتسييا بايارسايحاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاۋعا جات ۇلتتىڭ ادامدارى, ەيەلدەر شىعۋعا تىيىم سالىنعان. قازاقتاردى موڭعول تەكتٸ حالىق دەپ ەسەپتەيتٸندٸكتەن بٸزگە قارسىلىق بٸلدٸرمەدٸ.
تاۋدىڭ ەتەگٸنەن باسىنا دەيٸن 6 شاقىرىم. تاۋدىڭ جولى كٷدٸر. كٶككە شانشىلا تٸك ورنالاسقان. تاۋ تٶرت تاقتادان تۇرادى. ورتا وبا بٸرٸنشٸ تاقتادا. ودان سوڭ ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ, تٶرتٸنشٸ تاقتالارى بار. ەكٸنشٸ تاقتادان سوڭ ورمان بولمايدى. تاۋدىڭ ٶرگٸ جاعى جالاڭاشتانىپ كەتەدٸ. ورماندا قاراعاي, سامىرسىن, قايىڭ, ۇشقات, تال, جاسىل شىرشا ارالاس ٶسٸپتٸ. جالعىز اياق جىم جولدان شىعىپ كەتسەڭٸز اعاش اراسىنان اياق الىپ جٷرۋ مٷمكٸن ەمەس. سامىرسىن اعاشىنا سامىر شەكٸلدەۋٸك دەپ اتالاتىن دەندٸ داقىل ٶسەدٸ. تيىندار سونىڭ دەنٸمەن قورەكتەنەدٸ. ونىڭ سىرتىندا سيىر بٷلدٸرگەن, قوي بٷلدٸرگەن, قىزىل قاراقات, قارا قاراقات, شيە مٶلدٸرەپ, جەرگە تٶگٸلٸپ جاتىر.
بٸز بٸرٸنشٸ تاقتاداعى ورتا وباعا دا جەتتٸك. ونىڭ الاڭىنا جاقسىلاپ ۇستىن ورناتىپ, اينالاسىنا ادامدار دەمالاتىن ورىندىقتار قويىپتى. ەسكەرتكٸشتٸڭ ارتقى جاعىنا قاراعاي سىرعاۋىلدان بيٸكتٸگٸ 5-6 مەتر اعاش وبا ورناتقان ەكەن. موڭعول دەستٷرٸ بويىنشا اقتىق رەتٸندە ونداعان اسپان تٷستەس كٶك شارىپتار (قاداق) ٸلٸنگەن. راشيد-اد-دين قۇبىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ قامال تۋرالى جازباسىندا: «…بۋرحان-حالدۋن القابى كٶنەدەن كەلە جاتقان ۇلى جۇرت, اتا-بابا كٸندٸك كەسكەن قاسيەتتٸ جەر. ول جەر قامالدىڭ قورعاۋىنا بەرٸلگەن. وسىنداي قورعايتىن ورىن توعىز. تٶرت ۇلى جۇرت – جەرٸ جەنە بەس ورىن بار. ول جەرلەرگە ەشكٸم اياق باسپايدى. قورعاۋعا الىنعان بۇل جەر – ۇلى ورىنعا (ٶمٸردەن ٶتكەن ۇلى بابالارىنىڭ) بەينەسٸن (مٷسٸنٸن) جاساپ ورناتىپ, اڭقىما يٸستٸ ارشا تۇتاتىپ, تازالاپ وتىراتىن بولعان. قامال (گامال) سول جەرگە بارىق (تەۋ ەتەتٸن ورىن) ورناتقان» (پەرلەە.ح.1963 تال.72). مۇنداعى «ۇلى جۇرت» دەپ وتىرعانى شىڭعىس حان, تٶلە, مٶڭكە, كٷيٸك, ال قالعان بەس ورىن دەپ وتىرعانى ارىقبٶكٸ جەنە حانداردىڭ قاتىندارى بولۋى مٷمكٸن.
بۇل قاسيەتتٸ ورىنعا بارىق (تەۋ ەتەتٸن ورىن) تۇرعىزۋ 1294 جىلى قۇبىلاي ٶلگەننەن كەيٸن باستالعانىن راشيد-اد-دين كٶرسەتكەن.
«بارىق» تەڭٸرلٸك دٸننٸڭ تەۋ ەتەتٸن ورنى. موڭعول ٷستٸرتٸندە ٶمٸر سٷرگەن بايىرعى تٷرٸكتەر يسلام دٸنٸن قابىلداعانعا دەيٸن تەڭٸر دٸنٸن ۇستانعان. ولار مۇحان قاعان زامانىنان (552-572 جج.) باستاپ حاندار مەن ۇلى ادامدارىنا ارناپ تەۋ ەتەتٸن ورىن (بارىق) تۇرعىزىپ, سول جەرگە مٸناجات ەتەتٸن سالت قالىپتاسقان. كٷلتەگٸن, بٸلگە قاعان, تۇي-ۇقىق, ىشبارا تارحان ەسكەرتكٸش ۇستىندارىن تۇرعىزعان كەشەندەر وسىنداي تەۋ ەتەتٸن ورىندار. بۇل ورىنداردا ۇلىلاردىڭ مٷردەسٸ بولمايدى, ولاردىڭ مٷردەسٸن ادام اياعى جەتە قويمايتىن, قاسيەتتٸ دەپ اتالاتىن تاۋلاردىڭ ٷستٸنە كٶمٸپ, ونىڭ ٷستٸنە ٷلكەندٸ, كٸشٸلٸ وبالار تۇرعىزاتىن بولعان. سونداي بٸر وبا كٷلتەگٸن, بٸلگە قاعان كەشەندەرٸنٸڭ شىعىس جاعىندا, 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. شٸۆەتٸ حايرحان تاۋىندا كٶك تٷرٸك دەۋٸرٸنٸڭ دەل وسىنداي ۇلىلارىنىڭ مٷردەسٸن جەرلەگەن ورىندار ونداپ سانالادى.
بٸزدٸڭ توپ ورتا وبادان ٶرلەي, ٸلبي باسىپ ٷشٸنشٸ تاقتاعا شىقتىق. دەل وسى جەرگە كەلگەندە تٶمەندەگٸ جىنىس ورماندار پىشاقپەن كەسكەندەي اياقتالادى. بۇدان ٶرگە قاراي سىلدىراما قيىرشىق تاس, قۇم ارالاسقان تازعىر تاۋ جىنىسى جالعاسادى.
ٷش پەن تٶرتٸنشٸ تاقتا اراسىنا تالاي مەرتە توقتاپ, دەمالىپ جٷرٸپ ٶتتٸك. تٶرتٸنشٸ تاقتانىڭ ٷستٸ تەپ-تەگٸس. دەل وسى تاقتانىڭ ورتاسىنا الىپ كەشەن-وبا تۇرعىزىلعان. تۇرعىن حالىق بۇل كەشەندٸ «تەڭٸر وباسى» دەپ اتايدى ەكەن.
تٶرتٸنشٸ تاقتاعا شىققان سوڭ, بٸراز دەمالىپ, كٶكمايسا شٶپتٸڭ ٷستٸنە شالقالاپ جاتا قالدىق. اسپان شايداي اشىق. ٷپ ەتكەن جەل جوق. جانعا جايلى التىن كٷزدٸڭ ماۋجىراعان مايدا كٷنٸ. بٸر ەرەكشە جاعىمدى يٸس اڭقيدى. بويدى بالقىتىپ, جان-جٷرەگٸڭدٸ تىنىشتاندىرعانداي ما, قالاي?! ٸشتەي جانعا جايلى, عاجايىپ يٸسكە تاڭقالىپ جاتتىم. بٸر كەزدە باۋىرجان:
– بۇل نە قىلعان عاجايىپ يٸس! سٸز سەزدٸڭٸز بە? – دەدٸ.
جٸگٸتتەردٸڭ بارلىعى دا تاڭ-تاماشا بولىستى. شٶپتٸ سيپالاپ, ەر تالىن ۇستاپ, يٸسكەپ كٶرٸپ جاتىرمىز. بٸر قارىس شاماسىندا ٶسكەن. قىلتاناق ەربٸر تالىنىڭ دٸڭٸ قاتتىلاۋ, ەرٸ تىعىز ۇيىسا ٶسكەن. اڭقىما يٸس وسى شٶپتەن بولار دەپ تٷيدٸك. وسىنداي عاجايىپ سەزٸمدە وتىرعانىمىزدا قاسىمىزعا ەكولوگ-ميليتسييا بايارسايحان كەلدٸ. مالداسىن قۇرىپ, مول پٸشٸلگەن موڭعول دەلٸنٸڭ (شاپانىنىڭ) قويىنىنان ەشەكەيلەپ ويۋلاعان سىرما قالتا شىعاردى. اۋزىن قايىرا اشىپ, ٸشٸنەن القىزىل مارجان (كورالل) تىعىنى بار قىزىل كٷرەڭ لاعىل شاقشاسىن الىپ شىعىپ, ەتٸگٸنٸڭ قونىشىنا بٸر-ەكٸ مەرتە ۇرىپ, سونان سوڭ القىزىل مارجان تىعىنىن سۋىردى. قىزىل مارجان تىعىنىنداعى كٷمٸس كٸندٸكتٸ جٸڭٸشكە قالاقشاسىمەن لاعىل شاقشا ٸشٸندەگٸ جۇمساق ناسىبايىن ٸلٸپ الىپ, قوس تاناۋعا قوسارلاتا تارتتى. ودان سوڭ لاعىل شاقشانىڭ مارجان تىعىنىن شالا جاۋىپ, ماعان ۇسىندى. بۇل سىيلاستىقتىڭ يشاراسى. موڭعول سالتى بويىنشا قوناعىنا شاقشانىڭ تىعىنىن بوساتىپ, شالا جاۋىپ ۇسىنادى. ەگەر تىعىندى باسبارماقپەن باسىپ, تولىق جاۋىپ ۇسىناتىن بولسا «سەنەن الاتىن كەگٸم بار» دەگەن يشارانى بٸلدٸرەدٸ. مەن شاقشادان ناسىباي الىپ يٸسكەپ, موڭعول سالتىمەن ٶزٸنە قايتاردىم.
بايارسايحان وتىرعان ادامداردىڭ بەرٸنە لاعىل شاقشاسىنىڭ تىعىنىن بوساتىپ, ۇسىنىپ شىقتى.
– حان-بابا سٸزدەرگە بٷگٸن يٸپ تۇر عوي, – دەدٸ.
– ول نە دەگەنٸڭٸز? تٷسٸنبەدٸم, – دەدٸم.
– مەن وسى تاۋدىڭ قاراۋىلى رەتٸندە مۇندا تەۋ ەتٸپ كەلەتٸن ادامداردى ەرتٸپ, جىلىنا 10-15 مەرتە كەلەمٸن. كٶبٸندە تاۋدىڭ ەتەگٸنە نەمەسە ورتا وباعا دەيٸن ەرٸپ كەلەمٸن دە, قالىپ قويامىن. بٷگٸن كٷن جاقسى بولعان سوڭ تەڭٸر وباعا دەيٸن كەلٸپ, اينالىپ شىقتىم. تاۋدىڭ باسىندا كٷن بٷگٸنگٸدەي ٷنەمٸ جايلى بولا بەرمەيدٸ. جازدا تاۋدىڭ ٷستٸ بۇلتتان, جاڭبىردان, جەلدەن ايىقپايدى. ال قىستا ٷنەمٸ قارلى بوران سوعىپ تۇرادى. بٷگٸن كەرٸسٸنشە جايلى بوپ تۇر. سٸزدەرگە تاڭقالىپ وتىرمىن, كٸمسٸزدەر ٶزٸ?! – دەپ بارىپ بٸر توقتادى.
– مەن تاريحشى-عالىممىن. كٶشپەلٸلەردٸڭ كٶنە تاريحىن زەرتتەۋشٸ مامانمىن! – دەدٸم.
– نيەتٸڭٸز دۇرىس ەكەن. سوندىقتان بولار كٷن تىم جايلى بولۋى. حان-بابا سٸزدەردٸ ەرۋاعىمەن قالاپ-جٶلەپ قابىلدادى. جولدارىڭىز بولىپ, ٸستەرٸڭٸز سەتتٸ اياقتالادى ەكەن, – دەپ ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. ودان سوڭ بٸراز ٷنسٸز وتىردى دا:
– تەڭٸر بابانىڭ (شىڭعىس حاننىڭ) مٷردەسٸ ساقتالعان وسى قاسيەتتٸ ورىنعا كەيبٸرەۋلەر كٷدٸكپەن قارايدى. اقپاراتتىق قۇرالداردان كەيدە حان-بابانىڭ مٷردەسٸ ساقتالعان كەشەن بۇل ەمەس دەگەن سٶز دە ەستٸپ قالامىز. وسى تۋرالى نە بٸلەسٸز, ەڭگٸمەلەي وتىرىڭىز, – دەدٸ.
– وندا ەڭ ەۋەلٸ مىنا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرٸڭٸزشٸ. وسى بۋرحان-حالدۋن تاۋىن ٷش دارييانىڭ باستاۋى دەپ اتايدى. سوندىقتان مۇنداعى حالىقتاردى ەجەلدەن «ٷش ٶزەن موڭعولدارى» دەپ اتاپ كەلەدٸ. بۋرحان-حالدۋننان باس العان ٷش دارييانىڭ باستاۋ باسى بولعان ٶزەندەردٸ كٶرسەتٸپ, اتاپ بەرٸڭٸزشٸ, – دەدٸم. ول شاقشاسىن ەدەمٸ دورباسىنا سالىپ, قوينىنا تىعىپ الىپ, ەڭگٸمەسٸن باستاپ كەتتٸ.
– ٶزٸمٸز وتىرعان بۋرحان-حالدۋننىڭ باتىس, شىعىس, سولتٷستٸك, وڭتٷستٸك جاعىنداعى دٷڭكيٸپ جاتقان مىنا ادىر تاۋلاردى جالپىلاما كەنتاي جوتاسى دەپ اتايتىنىن ٶزٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸز. اناۋ شوقى تاۋدىڭ ارعى سولتٷستٸك شىعىس جاعىنان اتاقتى ونون داريياسىنىڭ بٸر سالاسى باس الادى. ەندٸ بٸر سالاسى – – كەشە ٶزٸڭٸز ٶتٸپ كەلگەن اعىنى كٷشتٸ ٶزەندٸ تٷرگەن دەيدٸ (تۋرگەن – جىلدام-شاپشاڭ دەگەن ماعىنادا). ال, مىنا بۋرحان-حالدۋننىڭ الدىڭعى جاعىنان ٶتٸپ بارا جاتقان ٶزەندٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ بوعدا دەپ اتايمىز. اناۋ, وڭتٷستٸك جاقتاعى ادىر تاۋدىڭ باۋرايىنان حۋراح ٶزەنٸ باستالادى. وسى اتالمىش بوعدا, تٷرگەن, حۋراح ٶزەندەرٸ ونون داريياسىنا قۇيادى دا, شىعىسقا قاراي بەتالادى.
باتىس جاعىمىزداعى مىنا ٶزەن ٷلكەن بٷركٸ, ونىڭ ار جاعىندا ورتا جەنە كٸشٸ بٷركٸ ٶزەندەرٸ اتاقتى كەرۋلەن داريياسىنىڭ باستاۋ باسى. كەرۋلەن تۋرا وڭتٷستٸككە بەتالىپ بارىپ, كٸلت بۇرىلىپ, شىعىسقا قاراي اعىپ, كٶلٶن كٶلٸنە قۇيادى. وسى كەنتاي جوتاسىنىڭ باتىس بەتٸنەن قارا, بورو ٶزەندەرٸ باستالىپ, تۋل داريياسىنا قۇيادى. سولتٷستٸك جاعىنان حيرگۋت, چٸكە ٶزەندەرٸ موڭعول شەكاراسىن اسىپ, رەسەي جەرٸنە بارعان سوڭ سەلەڭگٸ داريياسىنا قۇيادى, – دەپ جٸلٸكتەي ايتىپ بارىپ بٶگەلدٸ.
– كەنتاي جوتاسىنان, سونىڭ ٸشٸندە بۋرحان-حالدۋن تاۋىنان باس الاتىن اتاقتى ٷش ٷلكەن ونون, كەرۋلەن, تۋل داريياسى, وعان قۇياتىن شاعىن سالا ٶزەندەرٸ تۋرالى كٶرسەتٸپ وتىرىپ جاقسى تانىستىرىپ بەردٸڭٸز. ەندٸ مەن سٸزدٸ وسى ٶزەندەردٸڭ ورنالاسۋى 1295-1307 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان تٷپنۇسقادا قالاي ساقتالعانىنان حاباردار ەتەيٸن, – دەدٸم.
«موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» (مقش), راشيد-اد-ديننٸڭ «ەلەم تاريحى», لۋۆساندانزاننىڭ «التىن توبشاسىندا» شىڭعىس حاندى بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ ٷستٸنە جەرلەگەنٸن ايتا وتىرىپ, ٷلكەندٸ, كٸشٸلٸ دارييالار مەن ٶزەندەردٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ كٶرسەتكەن. راشيد-اد-ديندە: «بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ وڭ جاق بەتٸندەگٸ سايدان كەلۋرەن (كەرۋلەن), شىعىس جاق بەتٸنەن ونون, شىعىس تٷستٸگٸنەن قىرقاچۋ (بٷگٸنگٸ حۋراح ٶزەنٸ), ونىڭ سەل سولتٷستٸك جاعىنان چٸكٷ, باتىس سولتٷستٸك جاعىنان قالاقۋ (حيلگو), باتىس وڭتٷستٸك جاعىنان قارا (بٷگٸندە قارا), بۇراچيتۋ, ونىڭ دەل باتىس وڭتٷستٸگٸنەن تۋلا ٶزەنٸ باستالادى» (راشيد-اد-دين ٸ, ٸٸ-توم. 234-بەت) دەپ جازىپ قالدىرعان. كٶرٸپ وتىرسىز, راشيد-اد-ديندە جازىلعان ٶزەندەردٸڭ اتاۋلارى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ٶزگەرمەي جاقسى ساقتالعان. مىنا كەنتاي جوتاسىن بايىرعى تٷرٸكتەر (Vٸٸ-Vٸٸٸ.عع) «kejre taγ» (كەيرە تاۋى) دەپ اتاعان. كەنتاي جوتاسىنىڭ بۋرحان-حالدۋن تاۋىنان باس العان بٸر ٷلكەن داريياسىن «كەيرە ٷگٸزٸ » (كەيرە ٶزەنٸ) دەپ اتاعان. ول بٷگٸنگٸ كەرۋلەن ٶزەنٸ. وسى كەنتاي جوتاسىنىڭ باتىس وڭتٷستٸگٸنەن باس العان ٷش ٶزەندٸ «ٷش بٷركٷ» دەپ تاس ۇستىنعا جازىپ قالدىرعان. بۇل ٷش شاعىن ٶزەن بٷگٸنگە دەيٸن بايىرعى اتاۋلارىن جوعالتپاي بٸزگە جەتٸپتٸ.
بٷگٸنگٸ موڭعولدار «ٷش-بٷركٸ» ٶزەنٸن الدىڭعى, ورتا, كٸشٸ بٷركٸ دەپ اتايتىنىن جوعارىدا سٸز ايتىپ كەتتٸڭٸز.
بۋرحان-حالدۋننىڭ شىعىس جاق بەتٸنەن باستاۋ العان ونون ٶزەنٸ ەنە, جايقالىپ اعىپ بارادى. جاڭاعى سٸز سٶز ەتكەن حۋراح ٶزەنٸ راشيد-اد-ديندە «qyrγaγ» دەگەن سٶز. ماعىناسى «قايىرما». كەنتاي جوتاسىنىڭ وڭتٷستٸك قايىرماسىنان باستاۋ الاتىندىقتان سولاي اتالعان بولار. ال چٸكە ٶزەنٸ كٶنە شەكتٸ تايپاسىنىڭ اتىمەن اتالىپتى. جەر-سۋ اتاۋى تازا تۇنعان تاريح قوي. مىڭ جىل بۇرىنعى وقيعانى ەسكە سالىپ, سايراپ تۇرعانىن بايقايسىز با? باتىس وڭتٷستٸك جاعىنان باستالعان قارا ٶزەنٸ راشيد-اد-ديندە «قارا», VIII عاسىردا جازىلىپ ساقتالعان بايىرعى تٷرٸك مەتٸندە قارا (تەركين III.19) دەپ جازىلعان. بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ (ب.ج.س) VIII عاسىرىنداعى اتاۋ بٷگٸنگە دەيٸن ۇمىتىلماي ساقتالدى ەكەن?
ول سەل كٸدٸرٸپ ويعا باتىپ كەتتٸ. مەن وسى سەتتٸ پايدالانىپ:
– سوناۋ VIII عاسىردا وسى جەردە ٶمٸر سٷرگەن تٷرٸكتەردٸڭ بٸرازى وسىندا قالعان. سولار جەردٸڭ اتىن ساقتاپ, بٷگٸنگٸ مىنا سٸزدەرگە جەتكٸزگەن. كەيٸن ولار موڭعولدانىپ, سٸزدەرگە سٸڭٸسٸپ كەتكەن. سول دەۋٸردەگٸ ادامداردىڭ ۇرپاقتارى ەلٸ دە سٸزدەردٸڭ ورتالارىڭىزدا جٷرۋٸ ىقتيمال, – دەدٸم. جاڭاعى سٸزدٸڭ «بورو» دەپ اتاعان بۋرحان-حالدۋننىڭ باتىس وڭتٷستٸگٸندەگٸ مىنا سايدان باستالعان ٶزەنٸڭٸزدٸ راشيد-اد-ديندە «بۇراچيتۋ» دەپ اتاعان. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ونىڭ اتاۋى كٶپ ٶزگەرٸسكە تٷسپەي ساقتالىپتى. قارا, بورو ەكەۋٸ ەكٸ سايدان باستالىپ, تۋل داريياسىنا قۇيادى ەكەن.
جاڭاعى سٶز ەتكەن مىنا بورونىڭ (بۋراچيتۋ) باتىس جاعىنداعى ٶزٸڭٸز كٶرسەتكەن اناۋ قاراعايلى سايدان باستالعان تۋل داريياسىنىڭ باسى VIII عاسىردا جازىلعان كٷلتەگٸن, بٸلگە, ەل-ەتمٸش بٸلگە, تەركٸن ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ مەتٸنٸندە «toγaly (توعالى)» (تۇي.25;تەرك.17.) دەپ جازىپ قالدىرىلعان. ماعىناسى «دوعالانۋ». وسى تۋل داريياسى موڭعول ٷستٸرتٸنٸڭ سولتٷستٸك شىعىسى, كەنتاي جوتاسىنىڭ بۋرحان-حالدۋن تاۋىنان باستالىپ, ۇلانباتىر قالاسىن باسىپ ٶتٸپ, ودان وڭتٷستٸك باتىسقا قاراي كٶلبەي كەرەيدٸڭ وڭ-حاننىڭ (تۇعرۋل) ورداسىن جاناي ٶتٸپ بارىپ ورحون, سەلەنگٸ ٶزەندەرٸنە قوسىلىپ, بايقالعا قۇيادى. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي سولتٷستٸك موڭعولييادان ورتالىق موڭعوليياعا دەيٸن بارىپ, وداڭ سوڭ قايتا سولتٷستٸككە بۇرىلىپ, بايقالعا بارىپ تىنىستاعان. سودان «دوعالى» دارييا اتالعان.
– سٸزدٸ رەنجٸتٸپ السام كەشٸرٸڭٸز! سوڭعى كەزدە بٸزدٸڭ موڭعولدىڭ اقپارات قۇرالدارىندا قازاقتار شىڭعىس حاندى قازاق ەتٸپ جاتىر دەگەن قاۋەسەت تاراپ كەتتٸ. بۇل قالاي?
– قازاقستاننىڭ كەيبٸر گازەتتەرٸندە, ينتەرنەت سايتتارىندا ونداي پٸكٸرلەر قاپتاپ جٷر. «ونى كٸم ايتادى?» دەيسٸز عوي. ديلەتانتتار, سەنساتسييا جاساۋشىلار. ولار عىلىمي ساراپتاما جاساماي-اق, تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا دەپ ويىنا نە كەلسە سونى جازا بەرەدٸ. بالا كەزٸمدە بٸزدٸڭ اۋىلدا جەكەي دەگەن اقساقال بولعان. شەشەن, شەجٸرە, ەل ەستٸمەگەن, ويلاماعان دٷنيەلەردٸ ويدان شىعارىپ جٷرەتٸن سۋدىر ادام ەدٸ. سول كٸسٸ: «يوسيف ۆيسسارانوۆيچ ستالين دەپ جٷرگەنٸمٸز قازاق ەكەن عوي. جٷسٸپ بەسسارىۇلى بولات دەگەن كٸسٸ ەكەن. ورىستار ونىڭ اتىن اۋدارىپ الىپ, ورىس جاساپ جٸبەرٸپتٸ» دەگەنٸ ەلٸ ەسٸمدە.
ال قازاقستاننىڭ مامان تاريحشىلارىنىڭ بٸردە بٸرەۋٸ ونداي جەلٶكپەلٸككە بارمايدى, جازبايدى. شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەسٸن قاۋزاساڭىز سوناۋ بٶرتە-چينودان بەرٸ تازا موڭعول. ول تۋ باستا مەڭگٷ تايپاسىنىڭ باسىن قوسىپ, ەل ەتۋدٸ ارماندادى. ارمانىنا 1196 جەتتٸ. 1196-1206 جىل ارالىعىندا شىڭعىس حان كەرەي, نايمان, شٷرشٸت, كيدان, ۇيعۇرلاردى قول استىنا قاراتىپ العاننان كەيٸن ەلٸن «مەڭگٸ ەل (سوڭىندا موڭعول بولىپ ٶزگەردٸ)» دەپ اتاپ, بۇل بٷكٸل كيٸز تۋىرلىقتىلاردىڭ (كٶشپەلٸلەردٸڭ) يمپەريياسى دەپ جارييالادى. كٶرٸپ وتىرسىز, تەك قانا بٷگٸنگٸ موڭعول اتانعان حالىقتاردىڭ عانا ەمەس تٷركٸ, موڭعول, مەنجٷ تٷنگٷس, شىعىس تٷركٸستانداعى ارسلان ۇيعىرلاردىڭ ورتاق يمپەريياسى دەپ جارييالاپ وتىر. بٸز شىڭعىس حاننىڭ دەل وسى جارلىعىن ۇستاپ, «مەڭگٸ ەل» (موڭعول) يمپەريياسى تٷركٸلەرگە دە تەن دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ بۇل يمپەرييانىڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمى (ەل, تٶر (ۆلاست), قاعان, حان, بۇيرۇق, تۇرعاق (تٷنگٸ كٷزەت), كەشٸكتٸن ( حان وردانىڭ تۇراقتى ارميياسى), وندىق جٷيەسٸ, شەرٸك, كٷرەن, ۇلى جاسا, سويىرقىل, تاتۆار (سالىق) ت.ت.س.س) كٶك تٷرٸكتەردەن جالعاسقان. كٶك تٷرٸكتەردٸڭ مەملەكەت قۇرعان دايىن ٷلگٸسٸن سول قالپىمەن قايتالاپ, دامىتىپ قولدانعان. شىڭعىس حاننىڭ حاتشىسى چىڭعاي چٸنسان دەگەن كەرەي ادام ەدٸ. ال, شىڭعىس حاننىڭ تەگٸنە كەلەتٸن بولساق, ونىڭ ارعى تەگٸ قييات. حۋننۋ (عۇن) يمپەريياسى قۇلاعاننان كەيٸن قيياتتار ەكٸگە ايرىلدى. بٸر بٶلٸگٸ تٷرٸك قييات اتانسا (بٸزدە قورقىت-اتا ت.ت.), ەندٸ بٸر بٶلٸگٸ موڭعول قييات اتاندى. شىڭعىس حان وسى موڭعول قيياتتاردىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاقتارىنىڭ بٸرٸ – بورجىعىن ( «بٶرٸ-تەگٸن» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ) تايپاسىنىڭ ەۋلەتٸنەن. قازاق (تٷركٸ) پەن موڭعولدىڭ ارعى تەگٸ وسىنداي كٸندٸكتەس. مۇنى ەلەمنٸڭ بارلىق تٷركولوگ عالىمدارى دەلەلدەگەن. سوندىقتان بولار بٷگٸنگٸ قازاق, موڭعول تٸل قورىنداعى تٷبٸر سٶزدٸڭ 40%, جالعاۋلىقتىڭ 60% بٸردەي دەگەن تۇجىرىمدى اتاقتى التايتانۋشى تٷركولوگ اعامىز ب. بازىلحان دەلەلدەپ بەرگەن ەدٸ.
1224 جىل جوشى-قىپشاق يمپەريياسى قۇرىلعاننان كەيٸنگٸ جەنە 1455-1846 جىل ارالىعىنداعى قازاق حاندارى مەن تٶرەلەرٸ (چينوۆنيك) شىڭعىس ۇرپاعىنان. باۋىرلاس, قانداس وسى ەكٸ ۇلت شىڭعىس حان مەنٸكٸ, سەنٸكٸ دەپ تالاسپاي بٸرٸن-بٸرٸ ٸشكە تارتىپ جٷرسە, تاريحي تاعىلىمىمىزعا دا, مەدەني مۇرامىزعا دا, رۋحاني بايلىعىمىزعا دا ولجا سالار ەدٸ.
ول مەنٸڭ ەڭگٸمەمە رازى بولعانى سونشا:
– وسى بۋرحان–حالدۋن تاۋىنىڭ, مىنا «تەڭٸر وباسىنىڭ» استىندا حان بابانىڭ مٷردەسٸ ساقتالعانى تۋرالى قانداي تاريحي اقپاراتتار بار? – دەپ جەلپٸنە سۇراق قويدى.
– سٸز «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» جاقسى وقىعان بولارسىز, سونداعى وقيعالار ەسٸڭٸزدە مە? – دەپ سۇرادىم.
– قۇپييا شەجٸرەنٸ جاتقا بٸلەم دەسەم ٶتٸرٸك ايتقان بولارمىن. بٸراق ونداعى ايتىلعان بٷكٸل وقيعا تٷگەلٸمەن ەسٸمدە, – دەدٸ.
– شىڭعىس حاننىڭ ۇلى باباسى-بٶرتە-چونو, ونىڭ حانۋمى قۇبا-مارال (موڭعولشا گۋا-مارال- س.ق) تەڭٸزدەر مەن كٶلدەردٸ كەشٸپ ٶتٸپ, تاۋدان تاۋ اسىپ, وسى جەرگە كەلٸپ, باتاچي اتتى تورسىق شەكەلٸ ۇلدى بولعاننان باستاپ بٸز وتىرعان وسى كەنتاي جوتاسى موڭعولداردىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنٸنە اينالعانى ەسٸڭٸزدە بولار. باتاچي (باتاشى-باتالى) كەيٸن حان بولدى. سوندىقتان دا مۇنداعى موڭعولدار «ٷش ٶزەن موڭعولدارى» دەپ اتالدى. شىڭعىس حان كەنتاي جوتاسىنىڭ شىعىس ەتەگٸندە تۋىپ, مىنا بۋرحان-حالدۋن ماڭىندا جاستىق شاعى ٶتكەنٸن «قۇپييا شەجٸرە» مەن راشيد-اد-دين جازىپ قالدىرعان. بۇل تاۋ شىڭعىستىڭ ۇلى باباسىنان بەرمەن قاراي قىستاۋ, كٷزەۋٸ بولعانى كٶنە جەدٸگەرلەردە ساقتالعان. سوندىقتان ونىڭ و دٷنيەلٸك بولعانداعى مەڭگٸلٸك مەكەنٸ وسى بۋرحان-حالدۋن. ول تۋرالى ەڭ كٶنە دەرەك راشيد-اد-ديننٸڭ باسشىلىعىمەن جازىلعان «Jami at تabariكh» (ەلەم تاريحى) اتتى كٶنە تٷپنۇسقادا: «624-جىلى رامادان ايىندا (1227-جىلدىڭ تامىز, قىركٷيەك ايى) دوڭىز جىلىنىڭ كٷز ايىنىڭ ورتاسىندا ون بەسٸ كٷنٸ پەني دٷنيەدەن ٶتٸپ, حان تاعىن, قاعانات ۇلىسىن التىن ۇرپاقتارىنا تاستاپ كەتتٸ», – (راشيد-اد-دين م.1952, ت.ٸ. كن.ٸٸ-237-بەت.) دەپ جازسا, قىتايدىڭ ورتا عاسىرداعى دەرەكتەرٸندە: «ەلەمدٸ جاۋلاۋشى ۇلى ادام 1277 جىلى 25-تامىز كٷنٸ 66 جاسىندا لەو پان شان تاۋىنىڭ ماڭىنداعى تسين شۋي سيانيي سي تسزيان قالاسىندا اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولدى», – دەپ جازىپ قالدىرعان.
جوعارىداعى راشيد-اد-ديننٸڭ «ەلەم تاريحى» ەڭبەگٸنە «بۇل سىرقاتتان ايىعا الماي كٶز جۇماتىنىن بٸلگەن شىڭعىس حان نوياندارىنا جارلىق ەتٸپ: «مەنٸڭ ٶلگەنٸمدٸ ەشكٸم بٸلمەيتٸن بولسىن. جىلاپ-سىقتاپ, باقىرۋشى بولماڭدار. جاۋ نە بولعانىن بٸلمەسٸن. تاڭعۋتتار قالا بەكٸنٸسٸنەن بەلگٸلەنگەن كٷنٸ شىققان كەزدە بارلىعىن جويىڭدار!» دەدٸ.
«…نوياندار ونىڭ جارلىعى بويىنشا تاڭعۋتتار قالا بەكٸنٸسٸنە شىعىپ كەلگەنشە بولعان وقيعانى جاۋىپ, سىبىس بٸلدٸرمەي قۇپييا ۇستادى. ولار شىعىپ كەلگەندە بارلىعىن جويدى. سٶيتٸپ, ونىڭ مٷردەسٸن الىپ قايتقان. كەز بولعان جان-جانۋاردىڭ بەرٸن قىرىپ, وردوسقا جەتتٸ. بارلىق حان ۇلدارى-حانزادالار, بٸرگە جٷرگەن نوياندار جىلاپ-سىقتاپ جوقتادى» (راشيد-اد-دين م.1952, ت.ٸ كن.ٸٸ .س.234).
شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ ايالداعان وسى جەردٸ موڭعولدار «قاسيەتتٸ جەر» دەپ تانىپ, «ەزەن حوروو» (ەجەن قارا-حان يە ورنى) تەۋ ەتەتٸن ورىنعا اينالدىرعان. 1227 جىلدان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸن بۇل جەرگە موڭعول تەكتٸ حالىقتار تەۋ ەتٸپ كەلدٸ. كەيٸنگٸ كەزدە قىتاي ٶكٸمەتٸ بۇل جەرگە ٷلكەن وردا تۇرعىزىپ, ەلەم تۋريستەرٸن تارتاتىن ورىنعا اينالدىرىپ تاستاعان.
وردوستاعى وسى جەرگە بٸرنەشە كٷن ايالداعاننان كەيٸن شىڭعىس حاننىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنٸ كەنتاي جوتاسىنا جول تارتقان. وردوستان كەنتاي جوتاسىنا دەيٸن 1200 شاقىرىمنان استام. كٷندٸز-تٷنٸ ات اربامەن توقتاماي جٷرگەندە بٸر جارىم اي نەمەسە ەكٸ اي جٷرگەن بولۋى مٷمكٸن. وسى ۋاقىت بويى مٷردەنٸ قالاي ساقتاپ اپاردى دەگەن سۇراق تۋادى.
كەنتاي جوتاسىنداعى بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ ماڭىنداعى حٷرلەح اتتى ٶزەن بويىنداعى شىڭعىس حاننىڭ كٸشٸ ورداسىنا جەتكەننەن كەيٸن ۇلى قاعاننىڭ مٷردەسٸن قايدا جەرلەۋ تۋرالى سٶز بولادى. ول تۋرالى راشيد-اد-ديندە: «كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸ شىڭعىس حان بۋرحان-حالدۋن تاۋىندا اڭ اۋلاپ جٷرٸپ, بٸر قاسيەتتٸ اعاشقا (جەكەن اعاش – كٶپ سالالى, ەرەكشە بٸتٸمدٸ اعاش), كٶزٸ تٷسەدٸ. اعاشتىڭ بٸتٸمٸ حانعا ەرەكشە كٶرٸندٸ. ول سوندا بٸراز دەمالىپ وتىرادى. حاننىڭ كٶڭٸلٸ تولقىپ: «مىنا جەر مەنٸ سوڭعى رەت قۇشاعىنا الاتىن جەر ەكەن, ەستەرٸڭە ساقتاڭدار» دەپتٸ.
وسى حاباردى ەستٸگەن جوقتاۋ ايتىپ وتىرعان ادامدار ٷنەمٸ قايتالاي بەرٸپتٸ. حان ۇرپاقتارى جەنە ەمٸرلەر ونىڭ (شىڭعىستىڭ) جارلىعى بويىنشا سوندا جەرلەپتٸ» (راشيد-اد-دين. م.1952. ٸ.ٸ كك-ٸٸ س. 234).
اعىلشىن ديپلوماتى ن.ۋ.كەمپەلل 1902 جىلى ەسكٸ تانىسى فون گروتپەن بٸرگە قىتايدىڭ مەنجٷ چين پاتشالىعىنىڭ موڭعوليياداعى گۋبەرناتورى تەۋ ەتەتٸن ريتۋالدىق ورىندى كٶرەدٸ. وندا قاراعاي ستول ورناتىپ, جٸپ تارتىپ ەرتٷرلٸ تٷستٸ ماتادان جاسالعان تۋ, اقتىق بايلاعان. كەراميكا ىدىستار, تاماق قالدىعى جەنە قىتاي يەروگليفٸ تاڭبالانعان مىس شىراعدان بولعان. شىراعدانداعى جازۋ «چين-لۋننىڭ 12-جىلى (1748 ج.)» دەپ جازىلعان ەكەن. ال, قورعاننىڭ (tumulus) ۇزىندىعى 228,6 م, ەنٸ 188,8 م ەكەنٸن ٶلشەپ انىقتاعان. (كەمپەلل 1903-513 بەت). بۋرحان-حالدۋنداعى وسى تاس وبانى ك.ۋ.كەمپەلل شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى دەگەن تۇجىرىم جاساعان. (كەمپەلل ك.ۋ. 1903-514 بەت)
ك.ۋ.كەمپەللدٸڭ جولجازباسىنداعى اقپاراتتان بۇل جەرگە تەك قانا موڭعولدار عانا ەمەس, قىتاي پاتشالىعىنىڭ موڭعوليياداعى تۇراقتى گۋبەرناتورلارىنا دەيٸن كەلٸپ تەۋ ەتەتٸنٸنە كۋە بوپ وتىرمىز.
بوعدا حاننىڭ «ەلەمدە جان-جانۋار پايدا بولىپ, بيلٸك ورناۋى» اتتى جازباسىندا: «تەڭٸر تەكتٸ ۇلى شىڭعىس حان 22 جىل حان تاعىندا وتىرىپ, ٶمٸردەن ٶتكەن. ونىڭ اسىل التىن مٷردەسٸ كەنتاي حان تاۋىنا قويىلعان. بٷگٸنگە دەيٸن بۇل قاسيەتتٸ تاۋعا ۇلى بوعدالار دا شىعۋعا رۇقسات ەتٸلمەگەن دەگەن اقپارات ساقتالعان», – دەپ جازىلعان. ەرينە بوعدا حاننىڭ قولىندا كٶنە تاريحي اقپاراتتار بولعاندىقتان وسىلايشا جازىپ قالدىرعان بولار.
1921 جىلى تاريحي جازبالار عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى و.جاميان, موڭعولييانىڭ سول كەزدەگٸ اسا بەدەلدٸ ل.دەندەۆ, بات-وچير سيياقتى تاريحشىلار قۇرامىندا بولعان, «شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جىلى مەن جەرلەنگەن ورنىن انىقتاۋ مەملەكەتتٸك كوميسسيياسى» قۇرىلىپ, جۇمىس جاساعان. وسى كوميسسييانىڭ 1926 جىلعى الدىن الا جاساعان بولجامدارى بويىنشا شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ بۋرحان-حالدۋن تاۋىنا جەرلەنگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
ورتا عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ورتالىق جەنە ورتا ازييا كٶشپەلٸ حاندىقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن ەلەمگە ەيگٸلٸ عالىمدار ۆ.بارتولد (1966), د.وسسون (1956), ب.يا.ۆلاديميرتسەۆ, قىتاي تاريحشىلارى ر.سايشاال (1991), رينچين (1987), موڭعول تاريحشىلارى امار (1940) , ح.پەرلەە (1963), ش.ناتساگدورج (1991) ,س.بادامحاتان (1997) ز. باتسايحان (2008) سيياقتى عالىمدار شىڭعىس حان مٷردەسٸ كەنتاي جوتاسىنىڭ بۋرحان-حالدۋن تاۋىنا جەرلەنگەن دەگەن تۇجىرىم جاساعان.
ارحەولوگ ز.باتسايحان, تاريحشى ج.بور جاپوننىڭ گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىسىنا پايدالانىپ جٷرگەن جەراستىنداعى رۋدالار مەن مينەرالداردى انىقتايتىن تەحنولوگيياسىنىڭ گەوفيزيكالىق قۇرالى ارقىلى تەڭٸر وباسىنىڭ 108 نٷكتەسٸنە ماگنيتتٸك جەنە راديومەترلٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەن. نەتيجەسٸندە 20-30 م تەرەڭدٸكتە ادام مٷردەسٸ كٶمٸلگەن تابىت بار ەكەنٸن انىقتاعان. بۇل زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸ وسىدان توعىز جىل بۇرىن جارييالاندى. وسىعان بايلانىستى موڭعولييانىڭ سول كەزدەگٸ پرەزيدەنتٸ ح.ەنحبايار بۋرحان-حالدۋنداعى شىڭعىس حان مٷردەسٸ كٶمٸلگەن تەڭٸر وباسىن قازۋعا بولمايدى دەگەن جارلىق قابىلدادى.
«ەردەنان-ەرح» دەگەن موڭعولدىڭ تاريحي شەجٸرەسٸنە زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن ش.شميدت دەگەن ەۋروپالىق زەرتتەۋشٸ «شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ تولىعىمەن موڭعوليياعا جەتپەگەن. ونىڭ دەنەسٸنٸڭ بٸر كٸشكەنتاي بٶلشەگٸن ەكەپ جەرلەگەن» دەگەن تۇجىرىم جاساعان (راچنەۆسكيي. 2006. س.99-100). وسى سيياقتى ەڭگٸمە كٶپ.
ورتالىق جەنە ورتا ازييادا ٶمٸر سٷرگەن ەجەلگٸ ساقتار (سكيفتەر), كيداندىقتار مۋمييا جاساپ كەلگەن. كٶشپەلٸلەر مۋمييالاۋ ەدٸسٸن تىم وڭاي جاساعان. قىتايدىڭ «بەس پاتشالىق تاريحى» اتتى ەڭبەكتە «قيداننىڭ دەگۋان حانى لۋانچەن قالاسىندا قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ مٷردەسٸن كيدانداردىڭ اتالارىن جەرلەگەن مۋەشان تاۋىنا جەتكٸزۋ كەرەك بولدى. سوندا ولار دەگۋاننىڭ ٸشكٸ اعزاسىن الىپ تاستاپ, ورنىن تۇزبەن تولتىرىپ, مۋمييا جاساپ ۇلى قورىمعا جەتكٸزگەنٸ تۋرالى جازىپ قالدىرعان ( تاسكين 1984. س,205,508). كيداندار موڭعول تەكتٸ حالىق. وسى ەدٸستٸ موڭعولدار دا جاقسى مەڭگەرگەن بولۋى بەك مٷمكٸن. دەل وسىلايشا شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸن وردوسقا جەتكٸزگەن سوڭ ٸشكٸ اعزاسىن الىپ, سول جەرگە كٶمگەن. ٸشكٸ اعزا كٶمٸلگەن جەرگە ساراي ورناتىپ, بٷگٸنگٸ تۋريزم ورتالىعى بولعان «ەزەن حوروو (حان يە ورنى)» تۇرعىزىلعان بولۋى مٷمكٸن. ٶيتپەگەن جاعدايدا جاي بٸر بوس جەرگە شىڭعىس حاننىڭ اڭىرىن (مٷسٸنٸن) ورناتىپ, ونىڭ مٷسٸنٸنە سيىنباس ەدٸ. تەۋ ەتپەس ەدٸ.
شىڭعىس حان ٸسپەتتٸ ۇلى ادامنىڭ مٷردەسٸن, ول جاتقان قاسيەتتٸ ورىندى تىم قۇپييا ۇستاعان. ونىڭ جاۋى دا, دوسى دا كٶپ بولدى. ەرۋاقتىڭ مٷردەسٸن قورلاتپاۋ ٷشٸن اسا قۇپييا ۇستاپ, جالعان اقپاراتتار تاراتقان. سونىڭ بٸرەۋٸن عانا ايتايىن. 1232 جىلى موڭعول جەرٸنە ساياحات جاساعان قىتايدىڭ سٷن پاتشالىعىنىڭ ەلشٸسٸ پەن دا-يا دەگەن ادامنىڭ «قارا تاتارلار تۋرالى جولجازبا» اتتى ەڭبەگٸ بٸزگە جەتكەن. سوندا: «موڭعولداردا ادام جەرلەگەن مولا ٷيگەن توپىراق جوق. ولار مٷردە كٶمٸلگەن جەردٸ توپىراقپەن جاۋىپ», ٷستٸنەن جىلقى تابىنىن ٶتكٸزٸپ, تابيعي جەر سيياقتى ەتٸپ تاستايدى» دەپ جازعان. وسى ەڭگٸمە كەيٸن شىڭعىس حاندى جەرلەگەن جەردٸڭ ٷستٸنەن جىلقى تابىنىن جٷرگٸزٸپ, بەلگٸسٸز ەتٸپ تاستاعان دەگەن اقپارات تارالعان.
شىڭعىس حاندى جەرلەگەن جەردٸ قانداي قۇپييا ۇستاعانىن «كٶك سۋدىر (كٶك شەجٸرە)» اتتى تاريحي ەڭبەكتەگٸ اقپاراتتا جاقسى جازىپ قالدىرعان. وندا «حاننىڭ التىن قۇنداعىنىڭ سىرتىن كٷمٸس قاپپەن قاپتاپ, ونى تەمٸر تابىتقا ورناتىپ, دەل وسىنداي تٶرت تابىت دايىنداعان … ٷشٸنشٸ تابىتتى حان التاي تاۋىنىڭ ارتىنا, حان تاۋىنىڭ تٶبەسٸنە, جارتاستى اعاشتى تاۋدىڭ ٷستٸنە مىڭ جىلدىق ور قازىپ, سوعان جەرلەگەن. بەتٸن توپىراقپەن جاۋىپ, تەگٸستەپ, ونىڭ ٷستٸنە تاس ٷيٸپ بەلگٸ قويىلدى. تٶرتٸنشٸ بەلگٸ بۋرحان-حالدۋننىڭ قويناۋىنا, ونون داريياسى جاعىنا, تاعى دا مىڭجىلدىق وردا جاساپ, جەرلەپ ونىڭ بەتٸن تەگٸستەپ, ٷستٸنە تاستان ٷي تۇرعىزىپ (وبا), ەرۋاققا زييارات ەتەتٸن ورىن جاساعان» (كٶك سۋدىر 2005.-378 بەت) دەگەن اقپارات قالدىرعان.
مٸنە, وسىلايشا, موڭعولييانىڭ تٶرت الىپ جوتاسىنىڭ تاۋلارىنا تٶرت بٸردەي تابىت جاساپ كٶمٸپ, تاس وبا ورناتىپ, ٸز جاسىرعان. سول دەۋٸردە.
ەكولوگ-قاراۋىل بايارسايحان تاڭعالىپ, بٸراز ويلانىپ وتىرىپ قالدى. سودان سوڭ:
– شىڭعىس حاننان بۇرىن تاۋدىڭ ٷستٸنە ۇلىلاردى جەرلەۋ دەستٷرٸ بولعانى تۋرالى دەرەك بار ما? – دەدٸ.
– ٶتە مول. ەرتە ورتا عاسىرداعى كٶك تٷرٸكتەردٸڭ ۇلىلارىنىڭ مٷردەسٸ تاۋدىڭ ٷستٸنە جەرلەنگەن. كٷلتەگٸن, بٸلگە قاعاننىڭ مٷردەسٸ كٷلتەگٸن كەشەنٸنٸڭ الدىڭعى جاعىنداعى شيۆەتٸ تاۋىنا, ەل-ەتمٸش بٸلگە تۇرايىن قاعان شٸبەتٸ – قىزىل (شيۆەەت ۋلاان) تاۋىنا جەرلەنگەنٸ انىقتالىپ وتىر.
ٶگەدەي حاندى التايدىڭ مۇزتاۋىنا (راشيد-اد-دين.توم.ٸٸ.) سورحاعتىن قاتىننىڭ مٷردەسٸ سەلەنگٸ داريياسىنىڭ بويىنداعى بٷرٸ-بيٸگٸنە (راشيد-اد-دين.ٸ ٸٸ س.228) ٶگەدەيدٸڭ ۇلى قايدۋ حاندى قازاق جەرٸندەگٸ ٸلە ٶزەنٸ مەن شۋدىڭ ارالىعىنداعى سۇڭقارلى تاۋىنا (راشيد-اد-دين.ٸ ٸٸ.س.12), جەرلەگەن.
قىتايدىڭ تان پاتشاسىن ورناتۋشى گوا تسزۋ, ونىڭ ۇلى تاي تسزۋن, قاتىن حان ۋتسزە-تيان, كيداننىڭ ابوزتسزي, شۋليۋيپين حاندارىنىڭ مٷردەلەرٸ تاۋعا جەرلەنگەن. شىڭعىس حاننىڭ ۇلدارى مٶڭكە, تٶلە, ٶگەدەيدٸڭ ۇلى كٷيٸكتەردٸڭ مٷردەسٸ كەنتاي جوتاسىنىڭ بۋرحان-حالدۋن ماڭىنداعى يىق تاۋلارعا جەرلەنگەنٸن جوعارىدا ايتتىق, – دەپ ەڭگٸمەمدٸ اياقتادىم.
***
بٸز ازداپ دەمالعاننان كەيٸن الىپ كەشەننٸڭ وڭتٷستٸك جاعىنان باستاپ, كٶشپەلٸلەرگە تەن سالت بويىنشا كٷننٸڭ باعىتىمەن قوزعالدىق. كەشەننٸڭ سىرتىن اينالدىرا تاستان قورشاۋ تۇرعىزعان.
قورشاۋدىڭ سىرتىنداعى تاقتادا ونداعان شۇڭقىرلار بار ەكەن. وسى شۇڭقىرلاردىڭ ەرنەۋٸنەن سەل تٶمەن تٷسكەن ويىقتا تاس كەسەكتەرٸ ساقتالىپتى. تاس كەسەكتەرٸن الىپ قاراعانىمىزدا تاس دەۋٸرٸنٸڭ قىنالارىنا تاپ بولدىق. وسىدان كەيٸن بٸز كەشەن-وبانىڭ ٷستٸنە ٷيگەن تاستاردى قاراستىرا باستادىق. مٸنە, قىزىق! جاڭاعى تاقتا ٷستٸندەگٸ شۇڭقىرداعى قىنالى تاستار كەشەن ٷستٸنەن تابىلدى.
يە, كەشەن-وبانى تۇرعىزۋشىلار تاۋدىڭ ٷستٸندەگٸ تاقتاداعى بوس تاستاردى دا پايدالانعانى وسىلايشا انىقتالدى.
كەشەندٸ اينالىپ جٷرٸپ وتىرىپ, سولتٷستٸك شىعىس جاعىنا باردىق. ماڭايىنا ستراگرافييالىق باقىلاۋ جٷرگٸزدٸك.
تٶمەندە تاۋ تۇمسىعىنىڭ تاستارى قيراپ, بۇزىلعاندىعى كٶزگە تٷستٸ. جٷگٸرە باسىپ سوندا باردىق. تۇمسىقتاعى تاستاردىڭ تابيعي جاراتىلىسى بۇزىلعان. ارنايى قوپارىپ, تاس كەسەكتەرٸن دايىنداعان.
الىپ كەشەندٸ كٶرگەن كەزدە وسىنشاما مول تاستاردى قايدان ەكەلگەن ەكەن دەپ ٸشتەي تاڭقالىسىپ ەدٸك. مٸنە, سونىڭ جاۋابى وسى جەردەن تابىلعانداي بولدى.
كەشەن وبانى ورناتۋشىلار بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ سولتٷستٸك شىعىس جاعىنداعى تاۋدىڭ تۇمسىعىنان تاس دايىنداپ, ۇزىندىعى 290 م, ەنٸ 180 م, بيٸكتٸگٸ 22 م تاس وبا تۇرعىزعان دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸك.
وسى ەكٸ ٷلكەن دەرەكتٸڭ ٶزٸ «تەڭٸر وباسى» اتالعان الىپ كەشەن ادامداردىڭ قولىمەن تۇرعىزىلعان قاسيەتتٸ ورىن ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
تاۋ قوپارىپ, تاس وبا تۇرعىزۋ ول دەۋٸردە موڭعولدارعا اۋىرلىق ەتپەگەن سيياقتى. شىڭعىس حان قايتىس بولعاننان كەيٸن ەۋلەتتٸڭ كەنجەسٸ تٶلە (تۋلۋي) 1227-1229 جىلدار ارالىعىندا موڭعول يمپەريياسىنىڭ قاعان (يمپەراتور) تاعىنا وتىرىپ, جاڭا قاعان سايلانعانعا دەيٸن بيلٸك تٸزگٸنٸن ۇستاعان. ونىڭ ٶز قاراماعىندا 101 000 ادام بولعان. ال وردا قاراماعىندا 129 000 تۇرعاق, كەشٸكتەن ەسكەرٸ بولعان. (گرۋسسە ر. 2004-51 بەت). بۇلار از كٷش ەمەس. بٸر ەمەس, بٸرنەشە تاۋدى قوپارىپ تاستايتىن كٷش.
***
بٸز اسىقپاي شايلانىپ الىپ, اتتانعان كەزدە بۋرحان-حالدۋن تاۋىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ٷيٸرٸلٸپ, جەل كٷشەيٸپ, جاڭبىر جاۋا باستادى. ارتىمىزدا قاسيەتتٸ بۋرحان-حالدۋن تاۋى قالىپ بارادى. الدىمىزدا «تەڭٸر بوساعا» اتانعان بەل جاتتى.
ۇلانباتىرعا كەلگەن سوڭ تاريح-ارحەولوگييا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا باردىق. بۇعان دەيٸن ٷش-تٶرت جىل بويى موڭعول جەرٸندە حۋننۋ (عۇن) مولالارىنا ارحەولوگييالىق قازبا جاساعان شەتەلدٸك عالىمداردىڭ عىلىمي ەسەبٸن قانشا سۇراساق تا بەرمەي كەلگەن-تٸن.
بۋرحان-حالدۋننان كەلگەن سوڭ تاعى بٸر مەرتە سٶز تارتىپ كٶرٸپ ەدٸك, ينستيتۋت ديرەكتورى بٸردەن رۇقسات, جۇمىس جاساۋىمىزعا قولايلى كابينەت تاۋىپ بەردٸ. ونىڭ سىرتىندا سٷحباتىر ايماعىنىڭ جەرٸنەن جاڭادان تابىلعان كٶك تٷرٸك مەتٸنٸمەن جۇمىس جاساۋىمىزعا رۇقسات ەتتٸ.
وسىلايشا بٸزدٸڭ جازعى ەكسپەديتسييامىز اياقتالدى.
تابيعاتتاعى تىلسىم كٷشتەردٸڭ قۇپيياسىنا كٸم بويلاپتى. مٷمكٸن, بۋرحان-حالدۋن تاۋىنداعى «تەڭٸر وباسى» استىندا جاتقان ۇلى ادامنىڭ ارۋاعى بٸزدٸ قولداعان بولار.
يە, سولاي! قالتامىزدا دوستىقتىڭ بەلگٸسٸ بولعان «اندا اعاشى», بابالار مۇراسىنا دەگەن ۇلى ماحاببات بٸزدٸ العا جەتەلەپ بارادى. بۋرحان-حالدۋندى ارتقا تاستاپ, الىستاپ بارامىز. شىڭعىس حاننىڭ كٶز جۇمار الدىنداعى مىنا بٸر ٶسيەتٸ عاسىرلار تەرەڭٸنەن كٷڭٸرەنە ەمٸس-ەمٸس ەستٸلەدٸ:
قايران جانىم قاجىسا, قاجىسىن,
قايىرىمدى تٶرٸم (بيلٸك)
ۋىستان كەتپەسٸن,
تۇمسا جٷرەك شالدىقسا, شالدىقسىن,
تۇتاس ۇلىسىم شاشىلىپ كەتپەسٸن!
قارجاۋباي سارتقوجاۇلى,
تٷركولوگ, پروفەسسور.
