Búginde álem qubylmaly ári terbelmeli kúidi basynan keship tur. Qazaq qoǵamynyń da dúnie keńistigin sharpyǵan dál osyndai dini-rýhani daǵdarystan oqshaý qala almaityny túsinikti. Qazirgi kezde islamdy baǵyt-baǵdary – bulyńǵyr, maqsat-múddesi – kómeski aǵymdarmen bailanystyra kórsetýdiń nátijesinde buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jeliler arqyly da teris aqparattar keńinen taralýda. Osynyń áserinen islamǵa syrt álem, ózge din ókilderi ǵana emes, musylmandardyń ózi de úreilene qaraityn dárejege jetti. Bul rette, nege islamǵa qatysty rýhani-tanymdyq jumystar durys jolǵa qoiylmai keledi, aqparattyq qaýipsizdik tetigi nege myqtap bekimei tur degen saýaldardyń týyndaýy – zańdylyq.
Belgili qoǵam qairatkeri, filosofiia ǵylymdarynyń doktory Amangeldi Aitalydan osyǵan qatysty pikirin suraǵanymyzda, ol bertinge deiin qazaqstandyqtardyń, Qazaqstandaǵy musylmandardyń islam týraly aqparatty Resei telearnalarynan, sheteldik BAQ-tan alyp kelgenin alǵa tartty. Iaǵni, Amangeldi Ábdirahmanulynyń paiymynsha, bizdiń elimizge «shiizm», «sýnnizm», «ýahabizm», «halifat» degen terminder solardyń túsindirýimen kelgen. «Kóp ýaqytqa deiin, tipti kúni búginge deiin aqparat quraldarynyń álsizdiginen sol sheteldiń, Reseidiń islamǵa taqqan stereotipterinen biz áli aryla almai júrmiz jáne ol stereotipterden arylý bizge ońai bolmai tur. Bizdiń buqaralyq aqparat quraldarynda buryn da, búgin de lańkestik áreketter islamǵa telinip aitylady. Sondyqtan syrtqy yqpaldyń áserinen de, ishtegi ózimizdiń buqaralyq aqparat quraldary jumystarynyń álsizdiginen de terrorizmdi, onyń bet-beinesin biz áli de tolyqtai ajyrata almai júrmiz»,– dedi ol. Sondai-aq, qoǵam qairatkeri, ókinishke qarai, bizdiń psihologiiamyzda musylmandardyń terrorizmge beiimdiligi týraly túsinik áli de saqtalyp qalǵanyn, muny aqparat quraldarynda musylmandar týraly jaǵymdy jariialanymdardyń joqtyǵymen bailanystyrýǵa bolatynyn mysalǵa keltirdi.
Máselen, qazirgi tańda elimizdiń 70 paiyzdan astam halqy musylman degen resmi derek bar. Al Din isteri komitetiniń udaiy júrgizip otyratyn zertteýi boiynsha, shamamen 400 myńǵa tarta adam, iaǵni el turǵyndarynyń shamamen, 10-15 paiyzy turaqty túrde juma namazǵa jáne meshittegi bes ýaqyt namazǵa qatysyp, qulshylyq amaldaryn oryndaidy eken. «Bizdiń memleketimizdegi halyqtyń 71 paiyzǵa jýyǵy – musylmandar. Olar – túrli mamandyq ieleri. Iaǵni, memlekettik qyzmetkerler, áskeriler, ǵalymdar, qurylysshylar, kásipkerler, depýtattar, saiasi qairatkerler, stýdentter men oqýshylar. Olardyń barlyǵy 2009 jylǵy halyq sanaǵy boiynsha ózderin musylmanbyz dedi. Al endi qazirgi bizdiń buqaralyq aqparat quraldaryna qaraǵanda, oramal tartqannyń barlyǵy, saqal jibergenniń barlyǵy kúdik týdyrady. Halyq arasynda osyndai túsinik qalyptasyp otyr. Bul – musylmandar týraly syrttai da, ishtei de, iaǵni, buqaralyq aqparat quraldarynyń yqpalyna bailanysty qalyptasqan úrdis», – deidi Amangeldi Aitaly.
Sonymen qatar, ǵalym musylmandar týraly jaǵymdy aqparattar, máselen, olardyń tarapynan atqarylatyn qaiyrymdylyq ister búginde BAQ-ta áli jariialanbaitynyna renishin bildirdi. «Tipti, aýyldaǵy musylman halyqtyń ereksheligi, qaladaǵy musylmandardyń turmys-salty men tynys-tirshiligi týraly málimet te bizde joqqa jaqyn. Nege biz memleketimizdiń musylman el ekenin, osy musylmandardyń bári óte beibit qalypta turmys keship jatqanyn, olardyń boiyndaǵy meiirimdiligin jazbaimyz, nege kórsetpeimiz?», – dedi ol.
Sondai-aq, Amangeldi Ábdirahmanuly dini qairatkerlerdiń de kóbine resmi jaǵdailarǵa bailanysty ǵana jiynǵa qatysatyndyǵyna óz oiyn bildirdi. «Olar tek dini merekelerge bailanysty ǵana jurt aldyna shyǵady. Iaǵni, tek dindi nasihattaýshy retinde ǵana kórinedi de, al keńinen, uzaǵynan aqparat berýge kelgende óte sarań. Jalpy, islam qyzmetkerleri halyqpen jumys isteýge, olardyń máselesin sheshýge at salysyp júr me, álde qulyqsyz ba, psihologiialyq kómekti qalai berýde, halyqty tyǵyryqtan, tuiyqtan shyǵarýǵa jol kórsetip otyr ma? Mine, osy máseleler oilandyrady. Sebebi, elimizdegi basqa da dini uiymdar bul baǵytta júieli jumys istep keledi jáne ol jumystardy aishyqtap kórsetýge tyrysady. Osy turǵydan alǵanda, bir jaǵynan, dini qairatkerlerdiń belsendiliginiń azdyǵy kóńil kónshitpese, ekinshi jaǵynan, áli de bolsa bizdiń sanamyzǵa ateizmniń qaldyqtary tereń uialap, din dese onyń ekstremizm, terrorizm dep qabyldanatyny, sonyń áserinen, kóptegen máselege buqaralyq aqparat quraldarymyzdyń betinde, teledidarda ashyq oryn berilmei jatatyny árine, ókinishti», – dedi qoǵam qairatkeri.
Árine, qaýiptiń ishten ǵana emes, syrttan da basym bolatyny belgili. Bul oraida, ǵalym syrtqy yqpaldyń da áserin esten shyǵarmaý kerektigin taǵy bir eske saldy. «Máselen, AQSh pen Eýropa áli de islamdy qorqynyshty, adam shoshytatyn din turǵysynda etip kórsetip, úreilendirip, buqaralyq aqparat quraldarynda túrlishe aqparattar taratýda. Elimizdegi keibir basqa din ókilderi, máselen, Eýropa men AQSh saiasatkerleri táýelsizdik alyp, tarihi dinine oralǵan qazaqtardy basqa dinge qarai bet burǵyzýǵa áreket etýde. Demek, másele – tereńde. Osy turǵydan kelgende, biz moiyndaiyq, moiyndamaiyq, álemde dinaralyq básekelestik óte úlken qarqyndy júrip jatyr. Al bul básekelestikte biz, ókinishke qarai, ázirge utylyp kelemiz jáne bizdiń Qazaqstan bul jaǵdaida utylýda. Buqaralyq aqparat quraldary bul baǵytta belsendirek jumys jasasa, keibir teris aǵymdardyń da ózinen ózi beti qaitarylar edi», – dedi sózin túiindegen Amangeldi Aitaly.
Árine, dúnie júziniń kóp elinde islam álemi órkenieti men mádenieti jan-jaqty kórsetiletini, túrli salalar boiynsha qol jetken jetistikter keńinen nasihattalatyny belgili. Máselen, keibir sarapshylardyń paiymynsha, islam dini «tereń daǵdarysty» bastan keship jatqan joq. Bar másele – islam dini, musylman álemi tóńiregindegi dúnielerdiń durys kórsetilmeýi men nasihattalmaýynda. Sondyqtan, bul úrdis durys arnaǵa bet bursa, islamdy óziniń maqsat-múddesine paidalanǵysy keletin teris aǵymdardyń áreketteri de birtindep buǵaýlana túser me edi…
Láila EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)