(Qazaq dalasyn otarlaýdy bir ǵasyrǵa kidirtken aibyndy han týraly)
Mine, 400 jyldai ýaqyt ótse de, áli osy kúnge deiin Kóshim han týraly anyq-qanyǵyna jetip, naqty pikir aityp, basynan-baqaishyǵyna deiin taldap bergen eshkim joq. Kóshim handy baǵalaý birjaqty ǵana qalyptasqan. Revoliýtsiiaǵa deiingi de, odan keiingi ádebiette de Kóshim týraly kóbine-kóp keri pikirler men oilar aitylyp, jazylyp keldi. Ol jóninde «zalym», «qanysher», «Sibirdi tonaýshy» dep qana aitylyp, nasihattalyp kelgen bolatyn, sóitip, bizge onyń minez-qulqyn, azamattyq pishinin qalyptastyrdy. Al, jaýlaýshy, zulym Ermakty óz ýaqytynda keremettei qylyp sýrettegen edi. Ony, tipti, «Ulttyq batyr» retinde tanyp, baǵalap, kezinde qala, kóshe, mektep attaryn berip, ol týraly áspettep, qiiýyn keltirip kitaptar dastandar jazyldy. Biraq, negizinde solai ma?!
Ermaktyń tynysh jatqan eldi, qanshama jyldyq tarihy bar handyqty shaýyp, qiratyp, jurtyn qyryp, buǵan deiin qazaqtyń talai rýynyń jaz jailaýy, qys qystaýy bolyp kelgen Ybyr-Sybyrdy (ilgeri-keiin tolqyp, japyraqtary shýyldap, sybyrlap turatyn ný qalyń orman), bailyǵy orasan keń ólkeni tartyp alǵany ras. Altaidan Sahalinge deiingi qus qanaty talatyn zor aimaqtyń jartysy osylai bólinip qaldy.
Kezindegi Altyn Orda handyǵy sekildi, bul da ótken tarih bolyp qala berdi. Sondyqtan, endi oǵan jaltaqtamai, naqty, týra qarai bilýimiz kerek.
Kóshim hannyń Sibir men Qazaqstan tarihyndaǵy rólin naqty baǵalap, shyndyqty aitatyn kez keldi. Biz Kóshimge qazirgi zaman talabyna sai basqa jaǵynan, onyń Sibirdi iegerýdegi eńbegin, handyq quryp (onyń ózi ońaiǵa túspegen), sondaǵy el-jurtty biriktirip, bir týdyń astyna jinap, musylman dinine kirgizip, saýda-sattyqty damytyp, asa iri memleket qura bilgendigin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Kóshimdi de, Ermakty da tarihi turǵydan durys taldap, naqty baǵalaryn beretin kez baiaǵyda keldi.
Eger taratyp aitsaq, Kóshim kim bolǵan edi? Revoliýtsiiaǵa deiingi orystyń zertteýshi-tarihshylary – N.Karamzin, A.Levshin, P.Nebolsin jáne basqalary Kóshimdi «qazaq taipasynan shyqqan adam» dep eseptegen, ári solai jazǵan bolatyn.
Shoqan Ýálihanovtyń ózi «Kýchým byl sýltan kirgizskii» (budan bylai «qazaq» dep oqylady) dep kórsetken.
Kóptegen derekterge zer salyp qarap otyrsań, Kóshim ábden qartaiyp, seksennen asa jasap, dúnieden ótken. Ol 1510 – 1520 jyldar aralyǵynda Aral jaǵalaýynyń soltústik bóliginde Alty aýyl ulysynda týǵan. Naqty qai rýdan ekeni belgisiz. Biraq, túrki eliniń, sonyń ishinde qypshaq balasy ekeni naqty. Onyń jastyǵy qalai ótkeni, qandai jaǵdaida óskeni bizge belgisizdeý. Osy ólkede ósip, jetilip, keiinnen 1555 jyldary óziniń jaqyndary men tóleńgitterin ertip, Sibir jaqqa bet burady.
Másele munda jatyr, kezinde qypshaq dalasynyń bai-myrzalary Sibirdiń baǵaly ańdar men qustarǵa toly ekenin erteden bilgen. Erte kóktemde bulǵyn jáne terisi qymbat basqa da ańdardy aýlaýǵa Sibirge at shaldyryp otyrǵan. Jazdai aýlaǵandaryn kerýenge tiep, myqty kúzetpen alyp kelip, Buhar, Samarqand, Hiýa jáne Qyrym men Parsy eline shyǵaryp, úlken paidaǵa kenelip otyrǵan eken.
Kúsh–qairaty mol, bir ornynda otyrmaityn elgezek, eńbekqor Kóshim bir kóktemde óziniń ertip kelgenderimen jáne Saryarqanyń jolynda ózine qosylǵandarmen Sibirge kelip ordasyn tigedi. Bir aita keterligi, bul ólkede ol tek ań-qus aýlap qana qoimai, ainaladaǵy qazaqtyń rýlarymen jáne azǵantai jergilikti bógde jurtpen soǵysa júrip, olardy ózderine qaratyp, handyǵyn qurady. Áskerin jasaqtaidy. Sóitip, zor qiyndyqpen 1563 jyldary han taǵyna otyrady. Handyqtyń jiyrma jyldyq ómirinde Sibir ólkesi keremettei damidy.
Kóshim óz ainalasyndaǵy Orys memleketimen, sondai-aq, Buhara, Qyrym, Túrik, Qytai elderimen myqty qarym-qatynas ornatyp, saýda-sattyǵyn óristetedi. Búkil Sibirdi ortalyqtandyryp, sol zamannyń órkenietin ákeledi. Ordasy Isker qalasynan basqa taǵy biraz qalalar men saýda júrgizetin birneshe bekinister (krepost) saldyrady. Handyqtyń aýmaǵy Eýropanyń kólemine jete-jýyq boldy. Sibir handyǵy men orys eliniń aralyǵyn Oral taýlary bólip turdy. Óziniń kúshin, handyǵynyń myqtylyǵyn biletin Kóshim han Máskeýge gramota da joldaǵan bolaty.
Onda bylai bastalatyn: «Krestianskomý Belomý tsariý i velikomý kniaziý vsei Rýsi Kýchým – Bogatyr, tsar – slovo nashe». Orys jaǵy Kóshim hanǵa «kórshi, dostas el bolaiyq, eki arada únemi beibitshilik bolsyn», - dep hattar joldap otyrdy. Kóshim, degenmen, óziniń kúshtiligin kórsetip, «I nyne pohoj mirý i my pomirimsia, a pohoj voevatsia i my voiýemsia». Ivan Groznyi bolsa, oǵan shamasynyń kelerin ne kelmesin bilmei, «Sibirskoi zemli nachalniký Kýchýmý – tsariý milostivoe slovo», - dep jazatyn bolǵan. Biraq, eki aradaǵy tynyshtyqty orystardyń ózi buzǵan bolatyn.
Kóshim hannyń naqty eńbekterin aitatyn bolsaq, eń birinshi Sibirdegi rýlar men taipalardy (kóp bóligi qazaqtar), sonymen qatar jergilikti aborigenderdi musylman dinine kirgizý boldy. Ol úshin Buhara men Saýrannan, Úrgenishten, basqa da ortalyq aziialyq qalalardan sheihtar men seidterdi shaqyryp, óziniń qolastyndaǵy jurtty musylman dinine kirgize bildi. Bul jaǵynan, han úlken jumys istedi. Árine, basqa da atqarǵan jumystary qanshama?! Onyń bárin sanamalap jatpaiyq. Degenmen, aýqymdy aimaqty alyp jatqan ári óte myqty, sondai-aq, orystardyń kelýine Oral taýlary men aǵysy jyldam ózender qorǵap turǵan kúshti handyq nege jyldam qulap qaldy. Sebebi nede?!
Máseleniń mánisi bylai: 1582 jyldyń kókteminde Kóshim hannyń úlken uly Áli basqarǵan tańdamaly qalyń atty ásker Oraldyń arǵy jaǵyndaǵy kópes Stroganovtardyń biligindegi aýmaqqa basyp kiredi. Bul kezde Stroganovtardyń qyzmetinde júrgen Ermak Kóshim hannyń ordasy bolyp sanalatyn Iskerdiń eshqandai qorǵaýsyz, qorǵanyssyz qalǵanyn estidi. Áli myna jaǵynan bularǵa alym-salyq úshin tap bergende, Ermak toǵyz júzge jýyq áskerin jinap jiberip, tezdetip Iskerdiń túbinen biraq shyǵady. Qaraýylda qalǵan azǵana sarbazdardyń zeńbiregi men myltyǵyn arqalai kelgen orys kazaktaryna shynymen de shamasy kelmei qaldy. Áli mol áskerimen qaityp kelgenshe (Oral taýlarynan asyp túsý de ońai emes) asa jyldamdyqpen handyqqa tap bergen Ermak óz zamanyndaǵy myqty handyqty kúiretip túsirdi. Óshpes ókinishtei bolǵan qateliktiń ketken jeri osy bolady.
Ermak áskeri kezinde Astrahan, Qazan, Qyrym handyqtary men Kavkazdy da osylai oilamaǵan jerden tap berip, qyrǵanyn qyryp (olar kóbine jartysynan kóbin qyryp jiberip otyrǵan, ekinshi bas kóterip, qarsy soǵyspasyn degen saiasat qoi), qalǵanyn quldyqqa túsirgen bolatyn. Jaýyzdyqtyń shegi bola ma? Ordasy Isker qulaǵanymen, Kóshim han kazaktar jáne orys otriadtarymen 17 jyl jan aiamai soǵysty. 1585 jylǵy tamyz aiynda Ermak sýǵa batyp mert bolǵanda, jeńýge degen úmit handa paida bolǵan edi. Degenmen, biriniń artynan biri kelip jatqan orys otriadtary Kóshim hanǵa tynyshtyq ta, jeńistik te bermedi. Olar Túmen (Tiýmen) Tar, Tobolsk bekinisterin salyp, Sibirge múlde ornyǵyp aldy. Patsha biligi Kóshimdi óz jaǵyna shyǵýǵa qansha shaqyrǵanymen, tákáppar, namysshyl Kóshim kónbedi. Sibir úshin soǵysyn júrgize berdi. Budan 250 jyldan keiin qazaqtyń sońǵy hany Kenesary Qasymov ta osylai kónbei, boibermei, aqyryna deiin soǵysqan bolatyn.
1598 jyly Kóshim hannyń qalǵan sarbazdary patsha áskerimen Sibir dalasynda kezdesip, aqyrǵy ret keskilesken soǵys bolǵan edi. Bul kezde Sibirge dendep kirgen orys áskeri óte mol edi. Kóshim jeńilip, eki balasymen maidannan áreń sytylyp shyqqan bolatyn. Qanqasap soǵys qazirgi Novosibir qalasynyń mańynda ótti. Kóshim qashyp kelip Qorǵaljyn túbindegi aǵaiyndaryn panalaidy. Biraq, orys jasaqtarynan seskengen týystary Kóshimdi ózderi opat qylǵan edi. Qairan, uly han ári erjúrek sardar osylai dúnieden ótken bolatyn. Denesi sol Qorǵaljyn dalasynda máńgige qaldy.
Jalpy, qortyndylai aitsaq, Kóshimniń esh ýaqytta umytýǵa bolmaityn uly eńbegi – orys otarshylarynyń qazaq eline kirýin bir ǵasyr tejedi. Orys áskeri áli Uly dalaǵa shamasynyń kelmeitiniń bilip, ári qarai Taimyr, Sahalin, Ýssýri ólkeleri jaqqa bet burǵan edi.
Beisenǵazy Ulyqbek
