(قازاق دالاسىن وتارلاۋدى بٸر عاسىرعا كٸدٸرتكەن ايبىندى حان تۋرالى)
مٸنە, 400 جىلداي ۋاقىت ٶتسە دە, ەلٸ وسى كٷنگە دەيٸن كٶشٸم حان تۋرالى انىق-قانىعىنا جەتٸپ, ناقتى پٸكٸر ايتىپ, باسىنان-باقايشىعىنا دەيٸن تالداپ بەرگەن ەشكٸم جوق. كٶشٸم حاندى باعالاۋ بٸرجاقتى عانا قالىپتاسقان. رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ دە, ودان كەيٸنگٸ ەدەبيەتتە دە كٶشٸم تۋرالى كٶبٸنە-كٶپ كەرٸ پٸكٸرلەر مەن ويلار ايتىلىپ, جازىلىپ كەلدٸ. ول جٶنٸندە «زالىم», «قانىشەر», «سٸبٸردٸ توناۋشى» دەپ قانا ايتىلىپ, ناسيحاتتالىپ كەلگەن بولاتىن, سٶيتٸپ, بٸزگە ونىڭ مٸنەز-قۇلقىن, ازاماتتىق پٸشٸنٸن قالىپتاستىردى. ال, جاۋلاۋشى, زۇلىم ەرماكتى ٶز ۋاقىتىندا كەرەمەتتەي قىلىپ سۋرەتتەگەن ەدٸ. ونى, تٸپتٸ, «ۇلتتىق باتىر» رەتٸندە تانىپ, باعالاپ, كەزٸندە قالا, كٶشە, مەكتەپ اتتارىن بەرٸپ, ول تۋرالى ەسپەتتەپ, قييۋىن كەلتٸرٸپ كٸتاپتار داستاندار جازىلدى. بٸراق, نەگٸزٸندە سولاي ما?!
ەرماكتىڭ تىنىش جاتقان ەلدٸ, قانشاما جىلدىق تاريحى بار حاندىقتى شاۋىپ, قيراتىپ, جۇرتىن قىرىپ, بۇعان دەيٸن قازاقتىڭ تالاي رۋىنىڭ جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى بولىپ كەلگەن ىبىر-سىبىردى (ٸلگەرٸ-كەيٸن تولقىپ, جاپىراقتارى شۋىلداپ, سىبىرلاپ تۇراتىن نۋ قالىڭ ورمان), بايلىعى وراسان كەڭ ٶلكەنٸ تارتىپ العانى راس. التايدان ساحالينگە دەيٸنگٸ قۇس قاناتى تالاتىن زور ايماقتىڭ جارتىسى وسىلاي بٶلٸنٸپ قالدى.
كەزٸندەگٸ التىن وردا حاندىعى سەكٸلدٸ, بۇل دا ٶتكەن تاريح بولىپ قالا بەردٸ. سوندىقتان, ەندٸ وعان جالتاقتاماي, ناقتى, تۋرا قاراي بٸلۋٸمٸز كەرەك.
كٶشٸم حاننىڭ سٸبٸر مەن قازاقستان تاريحىنداعى رٶلٸن ناقتى باعالاپ, شىندىقتى ايتاتىن كەز كەلدٸ. بٸز كٶشٸمگە قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي باسقا جاعىنان, ونىڭ سٸبٸردٸ يەگەرۋدەگٸ ەڭبەگٸن, حاندىق قۇرىپ (ونىڭ ٶزٸ وڭايعا تٷسپەگەن), سونداعى ەل-جۇرتتى بٸرٸكتٸرٸپ, بٸر تۋدىڭ استىنا جيناپ, مۇسىلمان دٸنٸنە كٸرگٸزٸپ, ساۋدا-ساتتىقتى دامىتىپ, اسا ٸرٸ مەملەكەت قۇرا بٸلگەندٸگٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
كٶشٸمدٸ دە, ەرماكتى دا تاريحي تۇرعىدان دۇرىس تالداپ, ناقتى باعالارىن بەرەتٸن كەز باياعىدا كەلدٸ.
ەگەر تاراتىپ ايتساق, كٶشٸم كٸم بولعان ەدٸ? رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ ورىستىڭ زەرتتەۋشٸ-تاريحشىلارى – ن.كارامزين, ا.لەۆشين, پ.نەبولسين جەنە باسقالارى كٶشٸمدٸ «قازاق تايپاسىنان شىققان ادام» دەپ ەسەپتەگەن, ەرٸ سولاي جازعان بولاتىن.
شوقان ۋەليحانوۆتىڭ ٶزٸ «كۋچۋم بىل سۋلتان كيرگيزسكيي» (بۇدان بىلاي «قازاق» دەپ وقىلادى) دەپ كٶرسەتكەن.
كٶپتەگەن دەرەكتەرگە زەر سالىپ قاراپ وتىرساڭ, كٶشٸم ەبدەن قارتايىپ, سەكسەننەن اسا جاساپ, دٷنيەدەن ٶتكەن. ول 1510 – 1520 جىلدار ارالىعىندا ارال جاعالاۋىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸندە التى اۋىل ۇلىسىندا تۋعان. ناقتى قاي رۋدان ەكەنٸ بەلگٸسٸز. بٸراق, تٷركٸ ەلٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە قىپشاق بالاسى ەكەنٸ ناقتى. ونىڭ جاستىعى قالاي ٶتكەنٸ, قانداي جاعدايدا ٶسكەنٸ بٸزگە بەلگٸسٸزدەۋ. وسى ٶلكەدە ٶسٸپ, جەتٸلٸپ, كەيٸننەن 1555 جىلدارى ٶزٸنٸڭ جاقىندارى مەن تٶلەڭگٸتتەرٸن ەرتٸپ, سٸبٸر جاققا بەت بۇرادى.
مەسەلە مۇندا جاتىر, كەزٸندە قىپشاق دالاسىنىڭ باي-مىرزالارى سٸبٸردٸڭ باعالى اڭدار مەن قۇستارعا تولى ەكەنٸن ەرتەدەن بٸلگەن. ەرتە كٶكتەمدە بۇلعىن جەنە تەرٸسٸ قىمبات باسقا دا اڭداردى اۋلاۋعا سٸبٸرگە ات شالدىرىپ وتىرعان. جازداي اۋلاعاندارىن كەرۋەنگە تيەپ, مىقتى كٷزەتپەن الىپ كەلٸپ, بۇحار, سامارقاند, حيۋا جەنە قىرىم مەن پارسى ەلٸنە شىعارىپ, ٷلكەن پايداعا كەنەلٸپ وتىرعان ەكەن.
كٷش–قايراتى مول, بٸر ورنىندا وتىرمايتىن ەلگەزەك, ەڭبەكقور كٶشٸم بٸر كٶكتەمدە ٶزٸنٸڭ ەرتٸپ كەلگەندەرٸمەن جەنە سارىارقانىڭ جولىندا ٶزٸنە قوسىلعاندارمەن سٸبٸرگە كەلٸپ ورداسىن تٸگەدٸ. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, بۇل ٶلكەدە ول تەك اڭ-قۇس اۋلاپ قانا قويماي, اينالاداعى قازاقتىڭ رۋلارىمەن جەنە ازعانتاي جەرگٸلٸكتٸ بٶگدە جۇرتپەن سوعىسا جٷرٸپ, ولاردى ٶزدەرٸنە قاراتىپ, حاندىعىن قۇرادى. ەسكەرٸن جاساقتايدى. سٶيتٸپ, زور قيىندىقپەن 1563 جىلدارى حان تاعىنا وتىرادى. حاندىقتىڭ جيىرما جىلدىق ٶمٸرٸندە سٸبٸر ٶلكەسٸ كەرەمەتتەي داميدى.
كٶشٸم ٶز اينالاسىنداعى ورىس مەملەكەتٸمەن, سونداي-اق, بۇحارا, قىرىم, تٷرٸك, قىتاي ەلدەرٸمەن مىقتى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ساۋدا-ساتتىعىن ٶرٸستەتەدٸ. بٷكٸل سٸبٸردٸ ورتالىقتاندىرىپ, سول زاماننىڭ ٶركەنيەتٸن ەكەلەدٸ. ورداسى ٸسكەر قالاسىنان باسقا تاعى بٸراز قالالار مەن ساۋدا جٷرگٸزەتٸن بٸرنەشە بەكٸنٸستەر (كرەپوست) سالدىرادى. حاندىقتىڭ اۋماعى ەۋروپانىڭ كٶلەمٸنە جەتە-جۋىق بولدى. سٸبٸر حاندىعى مەن ورىس ەلٸنٸڭ ارالىعىن ورال تاۋلارى بٶلٸپ تۇردى. ٶزٸنٸڭ كٷشٸن, حاندىعىنىڭ مىقتىلىعىن بٸلەتٸن كٶشٸم حان مەسكەۋگە گراموتا دا جولداعان بولاتى.
وندا بىلاي باستالاتىن: «كرەستيانسكومۋ بەلومۋ تساريۋ ي ۆەليكومۋ كنيازيۋ ۆسەي رۋسي كۋچۋم – بوگاتىر, تسار – سلوۆو ناشە». ورىس جاعى كٶشٸم حانعا «كٶرشٸ, دوستاس ەل بولايىق, ەكٸ ارادا ٷنەمٸ بەيبٸتشٸلٸك بولسىن», - دەپ حاتتار جولداپ وتىردى. كٶشٸم, دەگەنمەن, ٶزٸنٸڭ كٷشتٸلٸگٸن كٶرسەتٸپ, «ي نىنە پوحوج ميرۋ ي مى پوميريمسيا, ا پوحوج ۆوەۆاتسيا ي مى ۆويۋەمسيا». يۆان گروزنىي بولسا, وعان شاماسىنىڭ كەلەرٸن نە كەلمەسٸن بٸلمەي, «سيبيرسكوي زەملي ناچالنيكۋ كۋچۋمۋ – تساريۋ ميلوستيۆوە سلوۆو», - دەپ جازاتىن بولعان. بٸراق, ەكٸ اراداعى تىنىشتىقتى ورىستاردىڭ ٶزٸ بۇزعان بولاتىن.
كٶشٸم حاننىڭ ناقتى ەڭبەكتەرٸن ايتاتىن بولساق, ەڭ بٸرٸنشٸ سٸبٸردەگٸ رۋلار مەن تايپالاردى (كٶپ بٶلٸگٸ قازاقتار), سونىمەن قاتار جەرگٸلٸكتٸ ابوريگەندەردٸ مۇسىلمان دٸنٸنە كٸرگٸزۋ بولدى. ول ٷشٸن بۇحارا مەن ساۋراننان, ٷرگەنٸشتەن, باسقا دا ورتالىق ازييالىق قالالاردان شەيحتار مەن سەيدتەردٸ شاقىرىپ, ٶزٸنٸڭ قولاستىنداعى جۇرتتى مۇسىلمان دٸنٸنە كٸرگٸزە بٸلدٸ. بۇل جاعىنان, حان ٷلكەن جۇمىس ٸستەدٸ. ەرينە, باسقا دا اتقارعان جۇمىستارى قانشاما?! ونىڭ بەرٸن سانامالاپ جاتپايىق. دەگەنمەن, اۋقىمدى ايماقتى الىپ جاتقان ەرٸ ٶتە مىقتى, سونداي-اق, ورىستاردىڭ كەلۋٸنە ورال تاۋلارى مەن اعىسى جىلدام ٶزەندەر قورعاپ تۇرعان كٷشتٸ حاندىق نەگە جىلدام قۇلاپ قالدى. سەبەبٸ نەدە?!
مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸ بىلاي: 1582 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە كٶشٸم حاننىڭ ٷلكەن ۇلى ەلي باسقارعان تاڭدامالى قالىڭ اتتى ەسكەر ورالدىڭ ارعى جاعىنداعى كٶپەس ستروگانوۆتاردىڭ بيلٸگٸندەگٸ اۋماققا باسىپ كٸرەدٸ. بۇل كەزدە ستروگانوۆتاردىڭ قىزمەتٸندە جٷرگەن ەرماك كٶشٸم حاننىڭ ورداسى بولىپ سانالاتىن ٸسكەردٸڭ ەشقانداي قورعاۋسىز, قورعانىسسىز قالعانىن ەستيدٸ. ەلي مىنا جاعىنان بۇلارعا الىم-سالىق ٷشٸن تاپ بەرگەندە, ەرماك توعىز جٷزگە جۋىق ەسكەرٸن جيناپ جٸبەرٸپ, تەزدەتٸپ ٸسكەردٸڭ تٷبٸنەن بٸراق شىعادى. قاراۋىلدا قالعان ازعانا ساربازداردىڭ زەڭبٸرەگٸ مەن مىلتىعىن ارقالاي كەلگەن ورىس كازاكتارىنا شىنىمەن دە شاماسى كەلمەي قالدى. ەلي مول ەسكەرٸمەن قايتىپ كەلگەنشە (ورال تاۋلارىنان اسىپ تٷسۋ دە وڭاي ەمەس) اسا جىلدامدىقپەن حاندىققا تاپ بەرگەن ەرماك ٶز زامانىنداعى مىقتى حاندىقتى كٷيرەتٸپ تٷسٸردٸ. ٶشپەس ٶكٸنٸشتەي بولعان قاتەلٸكتٸڭ كەتكەن جەرٸ وسى بولادى.
ەرماك ەسكەرٸ كەزٸندە استراحان, قازان, قىرىم حاندىقتارى مەن كاۆكازدى دا وسىلاي ويلاماعان جەردەن تاپ بەرٸپ, قىرعانىن قىرىپ (ولار كٶبٸنە جارتىسىنان كٶبٸن قىرىپ جٸبەرٸپ وتىرعان, ەكٸنشٸ باس كٶتەرٸپ, قارسى سوعىسپاسىن دەگەن ساياسات قوي), قالعانىن قۇلدىققا تٷسٸرگەن بولاتىن. جاۋىزدىقتىڭ شەگٸ بولا ما? ورداسى ٸسكەر قۇلاعانىمەن, كٶشٸم حان كازاكتار جەنە ورىس وتريادتارىمەن 17 جىل جان اياماي سوعىستى. 1585 جىلعى تامىز ايىندا ەرماك سۋعا باتىپ مەرت بولعاندا, جەڭۋگە دەگەن ٷمٸت حاندا پايدا بولعان ەدٸ. دەگەنمەن, بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸ كەلٸپ جاتقان ورىس وتريادتارى كٶشٸم حانعا تىنىشتىق تا, جەڭٸستٸك تە بەرمەدٸ. ولار تٷمەن (تيۋمەن) تار, توبولسك بەكٸنٸستەرٸن سالىپ, سٸبٸرگە مٷلدە ورنىعىپ الدى. پاتشا بيلٸگٸ كٶشٸمدٸ ٶز جاعىنا شىعۋعا قانشا شاقىرعانىمەن, تەكەپپار, نامىسشىل كٶشٸم كٶنبەدٸ. سٸبٸر ٷشٸن سوعىسىن جٷرگٸزە بەردٸ. بۇدان 250 جىلدان كەيٸن قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىموۆ تا وسىلاي كٶنبەي, بويبەرمەي, اقىرىنا دەيٸن سوعىسقان بولاتىن.
1598 جىلى كٶشٸم حاننىڭ قالعان ساربازدارى پاتشا ەسكەرٸمەن سٸبٸر دالاسىندا كەزدەسٸپ, اقىرعى رەت كەسكٸلەسكەن سوعىس بولعان ەدٸ. بۇل كەزدە سٸبٸرگە دەندەپ كٸرگەن ورىس ەسكەرٸ ٶتە مول ەدٸ. كٶشٸم جەڭٸلٸپ, ەكٸ بالاسىمەن مايداننان ەرەڭ سىتىلىپ شىققان بولاتىن. قانقاساپ سوعىس قازٸرگٸ نوۆوسٸبٸر قالاسىنىڭ ماڭىندا ٶتتٸ. كٶشٸم قاشىپ كەلٸپ قورعالجىن تٷبٸندەگٸ اعايىندارىن پانالايدى. بٸراق, ورىس جاساقتارىنان سەسكەنگەن تۋىستارى كٶشٸمدٸ ٶزدەرٸ وپات قىلعان ەدٸ. قايران, ۇلى حان ەرٸ ەرجٷرەك ساردار وسىلاي دٷنيەدەن ٶتكەن بولاتىن. دەنەسٸ سول قورعالجىن دالاسىندا مەڭگٸگە قالدى.
جالپى, قورتىندىلاي ايتساق, كٶشٸمنٸڭ ەش ۋاقىتتا ۇمىتۋعا بولمايتىن ۇلى ەڭبەگٸ – ورىس وتارشىلارىنىڭ قازاق ەلٸنە كٸرۋٸن بٸر عاسىر تەجەدٸ. ورىس ەسكەرٸ ەلٸ ۇلى دالاعا شاماسىنىڭ كەلمەيتٸنٸڭ بٸلٸپ, ەرٸ قاراي تايمىر, ساحالين, ۋسسۋري ٶلكەلەرٸ جاققا بەت بۇرعان ەدٸ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
