Búgin Qazaqstanda filosofiialyq kongress bastalady

Búgin «Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy filosofiialyq-saiasattanýlyq ólshemde» atty filosoftar men saiasattanýshylardyń halyqaralyq forýmy jáne «Qazaqstan filosofiiasy álemdik filosofiialyq oi keńistiginde: tarihy, qazirgi zaman, bolashaǵy» taqyrybynda II qazaqstandyq filosofiialyq kongresi óz jumysyn bastaidy.

Kongress aiasynda «Qazaq filo­sofiia­sy: kóne zamannan qazirgi kezeńge deiin» taqyrybynda qazaq filosofiiasy­nyń teoriialyq jáne ózekti máseleleri tal­qylanyp, búgini men erteńine, tarihi tamyrlary men rýhani mánine kóńil bólinip, pikir almasýlar josparlanǵan.

Ejelgi zamannan Eýraziia keńis­tiginde ómir súrip kele jatqan qazaqtardyń bai rýhani murasy bar. Qazaq filo­sofiiasynyń tarihy halyqtyń rýhani tarihymen astasyp jatyr. Ol – halqymyzdyń tarihyn jan-jaqty túsiný úshin irgeli rýhani negiz jáne ádistemelik tetik. Sondyqtan halyqtyń tarihyn, saiasi ideologiiasyn, ónerin, ádebietin, adamgershilik qaǵidalaryn, dindarlyǵyn jáne tutastai alǵandaǵy dúnietanymyn paiymdaýdan ótkizýdiń qazirgi jahandaný zamanyndaǵy ózek­tiligi mol.

Shyǵystyń bai filosofiialyq mu­rasy, onyń ishinde qazaq halqynyń filosofiialyq oiy poeziiada, folklorda, mýzykada, aýyz ádebietinde, mifologiiada, maqal-mátelderde, qanat­ty sózderde jatyr. Álem men adamdy taný, tulǵanyń ómirdegi orny men rólin anyqtaý filosofiialyq jáne eti­kalyq turǵydan jan-jaqty zerdeleý­lerge airyqsha mán berý – qazaq filo­sofiiasynyń erekshe sipaty bolyp ta­bylady. Jalpy, qazaq filosofiiasy – Shyǵys filosofiiasyndaǵy adamnyń rýhani jetilý, kemeldený, adam bolý tujyrymdamasyn ári qarai jalǵastyra otyryp, ony ózindik mazmunmen baiytqan danalyq kózi.

Tarihi úderiste qazaq filosofiiasy únemi damyp otyrdy. Áleýmettik-mádeni ózgerister men tarih sahnasynda oryn alǵan jańa máselelerdiń sheshimin tabý jolynda qazaq oishyldary bir­shama eńbek atqardy. Qazaq handyǵy kezeńinde ómir súrgen jyraýlardyń, bi-sheshenderdiń shyǵarmashylyǵy qazaq filosofiiasynyń damýyna erekshe úles qosqan edi.

Aqyndar men jyraýlar, qolbas­shylar men batyrlar, handar men biler, sal men seriler – bári de ózderi ómir súrgen zamannyń obektivti qu­bylystaryn tilge tiek, oiǵa órnek etip, ártúrli deńgeide, biraq jalpy alǵanda rýhani damý úrdisi sheńberinde qazaq halqynyń qoǵamdyq saiasi, mádeni álemin, saiyp kelgende, filosofiialyq oilaý júiesiniń qurylymyn jasady. Dalalyq erkin oilaý, gýmanistik kózqarastar, zorlyq-zombylyqqa qarsy kúresý, jeke adamnyń mánin izdeý jáne qazaq halqynyń progressivti da­mýyn qamtamasyz etip, qazaq qoǵamynyń ziiat­kerlik tarihynyń negizin qurady.

Ulttyq memleketti qalyp­tastyrý ideiasy, ulttyq qajettilikterdiń ne­gizinde týyndaityn bilim bolsa, ulttyq ideianyń bilimin qalyptastyratyn naǵyz ziialylar. Asan qaiǵydan bastap búgingi kúnge deiin jetip otyrǵan jyraýlar ideiasynyń rýhy áli de «Máńgilik El» siiaqty ulttyq ideiamyzdyń jandanýyna baǵyt-baǵdar bereri sózsiz.

Uly Dala eliniń jyraýlary­nyń dúnietanymdyq erekshelikteriniń astarynda álemdi túsiný, rýhani igerý aýqymyndaǵy filosofiia­lyq ustanymdar jatyr. Qazaq halqy­nyń filosofiialyq oilaý júiesiniń naǵyz jarqyn kórinisterin aishyqtai túsetin Qaztýǵan, Dospambet, Shalkiiz, Aqtamberdi, Marǵasqa, Jiembet, Buqar siiaqty jyraýlardyń eldi erlikke, birlikke shaqyrǵan mazmundy jyrlary, otty tolǵaýlary búgingi urpaq tárbiesine, ultty rýhani qalyptastyrý isine at salysatyny anyq. Jyraýlar shy­ǵarmashylyǵyndaǵy jaqsyny jamannan, dosty qastan ajyrata bilý, ar, uiat, adamgershilik, ádilettilik siiaqty rýhaniiattyń irgeli kategoriialaryna taldaý jasalady.

Qazirgi tarihi kezeńge deiin elimizde kóptegen ǵylymi eńbekter jaryqqa shyqty, «Mádeni mura» memlekettik baǵdarlamasy júzege asty, biraq osy az ýaqyt ishinde qazaq filosofiiasy óz deńgeiinde tolyqtai zerttelip boldy dep te aitý qiyn.

Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrligi Ǵylym komitetine qarasty Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný institýtynyń qazaq filosofiiasy bólimi qyzmetkerleriniń qatysýymen «Qazaq dalasynyń oishyldary» toptamasynyń 4 tomy, «Ult­tyq ideia jáne qazaq filosofiia­sy» ujymdyq monografiiasy, sonymen birge bólim qyzmetkerleriniń jeke monografiialary jaryq kórdi. 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaq rýhaniiaty: tarihi-filosofiialyq jáne etnomádeni negizder» ujymdyq monografiiasynda qazaq halqynyń rýhaniiatynyń qa­lyptasýy men damýynyń tarihi-fi­losofiialyq jáne etnomádeni negiz­deri zamanaýi qundylyqtar turǵy­synan saraptaýdan ótkizildi. 2014 jyldan bas­tap qolǵa alynǵan «Qazaq filosofiiasy tarihy» (ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deiin) 5 tomdyq irgeli zertteýdiń 3 tomy jaryq kórip, 4-tomy biyl baspaǵa usynylyp otyr.

Halqymyzdyń tarihi-rýhani bolmysyn qalyptaý, mádeni-etnostyq múd­delerin iske asyrý, qoǵamdyq-áleý­­mettik ǵylymdardyń basty maq­sattarynyń biri bolyp tabylady. Tarihynan kóz jazyp qalǵan halyqtyń damýy baiaý bolady, sanasy salǵyrt tartady. Sol tarihtyń úlken bir bóligi – rýhani tarih, ol – adamzat tari­hy­nyń ainasy. Sebebi, ulttyq dildi, etnostyń myńdaǵan jyldyq tarihynda qalyptasqan ańyzdardy, nyshandardy, beinelerdi, uǵymdardy tek shyn mánindegi halyqtyń rýhani tarihyn bilý arqyly ǵana tanýǵa bolady. Muny biz egemen elimizdiń táýelsiz damýy barysyndaǵy halyqtyń rýhani umtylystarynan anyq ańǵaramyz. «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda osy másele qarastyryldy. Jalpy tarihqa, onyń ishinde rýhani tarihqa den qoiýdyń kúsheie túsetin sebebi, adamdar ótkennen búgingi kúnge uqsastyqtar izdeidi, odan búgingi kún máseleleriniń sheshimderin tabýǵa, tálim-tárbie, taǵylym alýǵa talpynady.

Búgingi tańda táýelsiz eldiń saia­si-ekonomikalyq, áleýmettik-rý­ha­ni ahýalyna sáikes filosofiia óz maz­muny men kelbetin ózgertedi, ǵylymi izdenisterdiń jańa dúnietanymdyq baǵ­darlary anyqtalyp, basym baǵyttary aishyqtalady. Qazirgi táýelsiz Qazaq­stan jaǵdaiynda otandyq filosofiia álemdik filosofiianyń quramdas bóli­gi bolyp tabylady. Ol óz boiyna álemdik mádeniettiń, ǵylym men tehnikanyń jetistikterin jinaqtap, jalpyadamzat rýhynyń logikasyn tanytatyn qubylysqa ainalǵany abzal. Sonda ǵana qazaqtyń ulttyq filosofiiasy men álemdik filosofiia arasynda bailanys ornap, zertteý men oqytý keń qanat ja­iyp, adam sanasy men rýhyndaǵy tereń astarlar aishyqtana túsedi.

Qazaqstandaǵy qazirgi filosofiianyń aldynda jańa áleýmettik jáne saiasi shyndyqtyń kúrdeli maǵynasyn ashý, ótpeli kezeńniń qaishylyqtary men erekshelikterin anyqtaý, táýelsiz Qazaqstannyń órkenietti otyz eldiń qataryna enýiniń mádeni-tarihi alǵy­sharttaryn baiyptaý siiaqty qiyn da kúrdeli mindetter túr. Jańa fi­lo­sofiialyq bilim berý, ǵylymi-teh­nikalyq, ulttyq jáne mádeni saiasatty qalyptastyrý máseleleri sana­nyń azamattyq qoǵam men naryqtyq ekonomikanyń qundylyqtaryn qa­jet etedi. Jańa qundylyqtarǵa baǵ­dar ustaný Qazaqstan damýynyń demo­kratiialyq jolmen órbýine, áleý­mettik qatynastardyń qoǵamdy biriktire túsetin qurylysqa ainalýyna negiz bola alady. Osyndai filo­sofiialyq tuǵyr etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq, áleýmettik jáne saiasi turaqtylyqtyń elimizde nyǵaia túsýine yqpal etedi.

 Jazira OShAQBAEVA,

filosofiia ǵylymdarynyń kandidaty, QR BǴM ǴK Filosofiia,

saiasattaný jáne dintaný institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri

Almaty