بٷگٸن «قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعى فيلوسوفييالىق-ساياساتتانۋلىق ٶلشەمدە» اتتى فيلوسوفتار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق فورۋمى جەنە «قازاقستان فيلوسوفيياسى ەلەمدٸك فيلوسوفييالىق وي كەڭٸستٸگٸندە: تاريحى, قازٸرگٸ زامان, بولاشاعى» تاقىرىبىندا ٸٸ قازاقستاندىق فيلوسوفييالىق كونگرەسٸ ٶز جۇمىسىن باستايدى.
كونگرەسس اياسىندا «قازاق فيلوسوفيياسى: كٶنە زاماننان قازٸرگٸ كەزەڭگە دەيٸن» تاقىرىبىندا قازاق فيلوسوفيياسىنىڭ تەورييالىق جەنە ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ تالقىلانىپ, بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸنە, تاريحي تامىرلارى مەن رۋحاني مەنٸنە كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, پٸكٸر الماسۋلار جوسپارلانعان.
ەجەلگٸ زاماننان ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان قازاقتاردىڭ باي رۋحاني مۇراسى بار. قازاق فيلوسوفيياسىنىڭ تاريحى حالىقتىڭ رۋحاني تاريحىمەن استاسىپ جاتىر. ول – حالقىمىزدىڭ تاريحىن جان-جاقتى تٷسٸنۋ ٷشٸن ٸرگەلٸ رۋحاني نەگٸز جەنە ەدٸستەمەلٸك تەتٸك. سوندىقتان حالىقتىڭ تاريحىن, ساياسي يدەولوگيياسىن, ٶنەرٸن, ەدەبيەتٸن, ادامگەرشٸلٸك قاعيدالارىن, دٸندارلىعىن جەنە تۇتاستاي العانداعى دٷنيەتانىمىن پايىمداۋدان ٶتكٸزۋدٸڭ قازٸرگٸ جاھاندانۋ زامانىنداعى ٶزەكتٸلٸگٸ مول.
شىعىستىڭ باي فيلوسوفييالىق مۇراسى, ونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفييالىق ويى پوەزييادا, فولكلوردا, مۋزىكادا, اۋىز ەدەبيەتٸندە, ميفولوگييادا, ماقال-مەتەلدەردە, قاناتتى سٶزدەردە جاتىر. ەلەم مەن ادامدى تانۋ, تۇلعانىڭ ٶمٸردەگٸ ورنى مەن رٶلٸن انىقتاۋ فيلوسوفييالىق جەنە ەتيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى زەردەلەۋلەرگە ايرىقشا مەن بەرۋ – قازاق فيلوسوفيياسىنىڭ ەرەكشە سيپاتى بولىپ تابىلادى. جالپى, قازاق فيلوسوفيياسى – شىعىس فيلوسوفيياسىنداعى ادامنىڭ رۋحاني جەتٸلۋ, كەمەلدەنۋ, ادام بولۋ تۇجىرىمداماسىن ەرٸ قاراي جالعاستىرا وتىرىپ, ونى ٶزٸندٸك مازمۇنمەن بايىتقان دانالىق كٶزٸ.
تاريحي ٷدەرٸستە قازاق فيلوسوفيياسى ٷنەمٸ دامىپ وتىردى. ەلەۋمەتتٸك-مەدەني ٶزگەرٸستەر مەن تاريح ساحناسىندا ورىن العان جاڭا مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋ جولىندا قازاق ويشىلدارى بٸرشاما ەڭبەك اتقاردى. قازاق حاندىعى كەزەڭٸندە ٶمٸر سٷرگەن جىراۋلاردىڭ, بي-شەشەندەردٸڭ شىعارماشىلىعى قازاق فيلوسوفيياسىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ٷلەس قوسقان ەدٸ.
اقىندار مەن جىراۋلار, قولباسشىلار مەن باتىرلار, حاندار مەن بيلەر, سال مەن سەرٸلەر – بەرٸ دە ٶزدەرٸ ٶمٸر سٷرگەن زاماننىڭ وبەكتيۆتٸ قۇبىلىستارىن تٸلگە تيەك, ويعا ٶرنەك ەتٸپ, ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە, بٸراق جالپى العاندا رۋحاني دامۋ ٷردٸسٸ شەڭبەرٸندە قازاق حالقىنىڭ قوعامدىق ساياسي, مەدەني ەلەمٸن, سايىپ كەلگەندە, فيلوسوفييالىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ قۇرىلىمىن جاسادى. دالالىق ەركٸن ويلاۋ, گۋمانيستٸك كٶزقاراستار, زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەسۋ, جەكە ادامنىڭ مەنٸن ٸزدەۋ جەنە قازاق حالقىنىڭ پروگرەسسيۆتٸ دامۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, قازاق قوعامىنىڭ زيياتكەرلٸك تاريحىنىڭ نەگٸزٸن قۇرادى.
ۇلتتىق مەملەكەتتٸ قالىپتاستىرۋ يدەياسى, ۇلتتىق قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ نەگٸزٸندە تۋىندايتىن بٸلٸم بولسا, ۇلتتىق يدەيانىڭ بٸلٸمٸن قالىپتاستىراتىن ناعىز زييالىلار. اسان قايعىدان باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جەتٸپ وتىرعان جىراۋلار يدەياسىنىڭ رۋحى ەلٸ دە «مەڭگٸلٸك ەل» سيياقتى ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ جاندانۋىنا باعىت-باعدار بەرەرٸ سٶزسٸز.
ۇلى دالا ەلٸنٸڭ جىراۋلارىنىڭ دٷنيەتانىمدىق ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ استارىندا ەلەمدٸ تٷسٸنۋ, رۋحاني يگەرۋ اۋقىمىنداعى فيلوسوفييالىق ۇستانىمدار جاتىر. قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفييالىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ ناعىز جارقىن كٶرٸنٸستەرٸن ايشىقتاي تٷسەتٸن قازتۋعان, دوسپامبەت, شالكيٸز, اقتامبەردٸ, مارعاسقا, جيەمبەت, بۇقار سيياقتى جىراۋلاردىڭ ەلدٸ ەرلٸككە, بٸرلٸككە شاقىرعان مازمۇندى جىرلارى, وتتى تولعاۋلارى بٷگٸنگٸ ۇرپاق تەربيەسٸنە, ۇلتتى رۋحاني قالىپتاستىرۋ ٸسٸنە ات سالىساتىنى انىق. جىراۋلار شىعارماشىلىعىنداعى جاقسىنى جاماننان, دوستى قاستان اجىراتا بٸلۋ, ار, ۇيات, ادامگەرشٸلٸك, ەدٸلەتتٸلٸك سيياقتى رۋحانيياتتىڭ ٸرگەلٸ كاتەگورييالارىنا تالداۋ جاسالادى.
قازٸرگٸ تاريحي كەزەڭگە دەيٸن ەلٸمٸزدە كٶپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەر جارىققا شىقتى, «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جٷزەگە استى, بٸراق وسى از ۋاقىت ٸشٸندە قازاق فيلوسوفيياسى ٶز دەڭگەيٸندە تولىقتاي زەرتتەلٸپ بولدى دەپ تە ايتۋ قيىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ عىلىم كوميتەتٸنە قاراستى فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاق فيلوسوفيياسى بٶلٸمٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن «قازاق دالاسىنىڭ ويشىلدارى» توپتاماسىنىڭ 4 تومى, «ۇلتتىق يدەيا جەنە قازاق فيلوسوفيياسى» ۇجىمدىق مونوگرافيياسى, سونىمەن بٸرگە بٶلٸم قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جەكە مونوگرافييالارى جارىق كٶردٸ. 2013 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق رۋحانيياتى: تاريحي-فيلوسوفييالىق جەنە ەتنومەدەني نەگٸزدەر» ۇجىمدىق مونوگرافيياسىندا قازاق حالقىنىڭ رۋحانيياتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاريحي-فيلوسوفييالىق جەنە ەتنومەدەني نەگٸزدەرٸ زاماناۋي قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان ساراپتاۋدان ٶتكٸزٸلدٸ. 2014 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان «قازاق فيلوسوفيياسى تاريحى» (ەجەلگٸ دەۋٸردەن قازٸرگٸ زامانعا دەيٸن) 5 تومدىق ٸرگەلٸ زەرتتەۋدٸڭ 3 تومى جارىق كٶرٸپ, 4-تومى بيىل باسپاعا ۇسىنىلىپ وتىر.
حالقىمىزدىڭ تاريحي-رۋحاني بولمىسىن قالىپتاۋ, مەدەني-ەتنوستىق مٷددەلەرٸن ٸسكە اسىرۋ, قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك عىلىمداردىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. تاريحىنان كٶز جازىپ قالعان حالىقتىڭ دامۋى باياۋ بولادى, ساناسى سالعىرت تارتادى. سول تاريحتىڭ ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸ – رۋحاني تاريح, ول – ادامزات تاريحىنىڭ ايناسى. سەبەبٸ, ۇلتتىق دٸلدٸ, ەتنوستىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىندا قالىپتاسقان اڭىزداردى, نىشانداردى, بەينەلەردٸ, ۇعىمداردى تەك شىن مەنٸندەگٸ حالىقتىڭ رۋحاني تاريحىن بٸلۋ ارقىلى عانا تانۋعا بولادى. مۇنى بٸز ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز دامۋى بارىسىنداعى حالىقتىڭ رۋحاني ۇمتىلىستارىنان انىق اڭعارامىز. «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا وسى مەسەلە قاراستىرىلدى. جالپى تاريحقا, ونىڭ ٸشٸندە رۋحاني تاريحقا دەن قويۋدىڭ كٷشەيە تٷسەتٸن سەبەبٸ, ادامدار ٶتكەننەن بٷگٸنگٸ كٷنگە ۇقساستىقتار ٸزدەيدٸ, ودان بٷگٸنگٸ كٷن مەسەلەلەرٸنٸڭ شەشٸمدەرٸن تابۋعا, تەلٸم-تەربيە, تاعىلىم الۋعا تالپىنادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني احۋالىنا سەيكەس فيلوسوفييا ٶز مازمۇنى مەن كەلبەتٸن ٶزگەرتەدٸ, عىلىمي ٸزدەنٸستەردٸڭ جاڭا دٷنيەتانىمدىق باعدارلارى انىقتالىپ, باسىم باعىتتارى ايشىقتالادى. قازٸرگٸ تەۋەلسٸز قازاقستان جاعدايىندا وتاندىق فيلوسوفييا ەلەمدٸك فيلوسوفييانىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. ول ٶز بويىنا ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن جيناقتاپ, جالپىادامزات رۋحىنىڭ لوگيكاسىن تانىتاتىن قۇبىلىسقا اينالعانى ابزال. سوندا عانا قازاقتىڭ ۇلتتىق فيلوسوفيياسى مەن ەلەمدٸك فيلوسوفييا اراسىندا بايلانىس ورناپ, زەرتتەۋ مەن وقىتۋ كەڭ قانات جايىپ, ادام ساناسى مەن رۋحىنداعى تەرەڭ استارلار ايشىقتانا تٷسەدٸ.
قازاقستانداعى قازٸرگٸ فيلوسوفييانىڭ الدىندا جاڭا ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي شىندىقتىڭ كٷردەلٸ ماعىناسىن اشۋ, ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ قايشىلىقتارى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸن انىقتاۋ, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٶركەنيەتتٸ وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا ەنۋٸنٸڭ مەدەني-تاريحي العىشارتتارىن بايىپتاۋ سيياقتى قيىن دا كٷردەلٸ مٸندەتتەر تٷر. جاڭا فيلوسوفييالىق بٸلٸم بەرۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق, ۇلتتىق جەنە مەدەني ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەسەلەلەرٸ سانانىڭ ازاماتتىق قوعام مەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇندىلىقتارىن قاجەت ەتەدٸ. جاڭا قۇندىلىقتارعا باعدار ۇستانۋ قازاقستان دامۋىنىڭ دەموكراتييالىق جولمەن ٶربۋٸنە, ەلەۋمەتتٸك قاتىناستاردىڭ قوعامدى بٸرٸكتٸرە تٷسەتٸن قۇرىلىسقا اينالۋىنا نەگٸز بولا الادى. وسىنداي فيلوسوفييالىق تۇعىر ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ەلٸمٸزدە نىعايا تٷسۋٸنە ىقپال ەتەدٸ.
جازيرا وشاقباەۆا,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قر بعم عك فيلوسوفييا,
ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ
الماتى
.jpeg)