Bozoq qalashyǵy (Eýraziialyq keńistikte ornalasqan elordanyń ejelgi tarihy)

Keńestik kezeńde halqymyzdyń tarihy men mádenietin kemsitý maqsatynda aitylatyn «kóshpendilerde qala máde­nieti qalyptaspaǵan» deitin túsinik boldy. Bul túbirimen qate uǵym. Sońǵy jyldary otandyq áleýmettanýshylar tarapynan, órkeniet ataýlyny tek otyryqshy qoǵammen bailanystyrý túbirimen qate degen pikirler aitylyp júr. Akademik-qypshaqtanýshy B.Kómekov: «Órkeniet degenimiz – mem­leket, qala, jazý-syzý, rýhaniiat deidi. Al kóshpeli qoǵamnyń bolmysy joǵarydaǵy tórt zańdylyqqa syimaidy. Kóshpeli qoǵam eshqashan bir jaqty bolmaǵan. Onyń turmystyq mádeni bolmysynda: mal sharýashylyǵy, eginshilik, qalalasý protsesi, oqý-bilimi bári bar tolyqqandy qoǵam» deidi.

Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bastap, apaitós dalamyzdyń qolat-qoinaýynda zerttelmei jatqan ejelgi qala mádenietiniń úlgileri qolǵa alyndy. Sonyń biri – elorda irgesindegi Qaraótkel aýylynyń ońtústik-batysyna qarai bes shaqyrym qashyqta ornalas­qan Bozoq qalashyǵy. Bul nysan týraly alǵashqy málimet 1816 jyly Ortalyq Aziiaǵa sapar shekken orys ofitseri Ivan Shanginniń joljazbalarynda kezdesse, 1929-1930 jyldary ólketanýshy L.Semenov eskertkishke alǵashqy barlaý jumystaryn júrgizgen.Elbasy Nursultan Nazarbaev 2010 jyly jaryq kórgen «Eýraziia júreginde» atty eńbeginiń 118-betin­de: «Ortaǵasyrlyq Bozoq qalasyn Aqmolanyń tikelei atasy, al onyń soń­ǵy urpaǵy qazirgi Qazaq­stannyń elor­dasy Astana dep esep­teýge bolady» degen ózekjardy tujy­rymyn aityp: «1820 jyly Resei impera­torlyq «Sibirskii vestnik» jýrnalynda orys ken injeneri Ivan Shanginniń kúndeligi jariialandy. Osy kúndelik betterinde Shangin Bas shtab tapsyrmasy boiynsha 1816 jyly Esil-Nura boiyn zerttep, Bozoq kóliniń jaǵasynda kóne qalashyq orny baryn baiandaǵan. Osy derekke súiene otyryp men Astana tóńireginiń arheologiialyq kartasyn jasaýǵa bastama kóterdim... Sonymen 180 jyldan keiin, 1999 jyly osy jumysty atqarýdy zor qulshy­nys­pen qolǵa alǵan akademik Kemel Aqy­shev bastaǵan arheologiialyq eks­pedi­tsiia qazirgi Astanadan on bes sha­qy­rym jerde jatqan qalany qazýǵa kiris­ti. Keiin anyqtalǵandai, qalanyń naǵyz ataýy Bozoq eken. Ǵalymdar qala­nyń gúldenýi H-HII ǵasyrlarǵa kele­tinin anyqtady. Bul oljanyń qundylyǵy – orta jáne odan erte kóne ǵasyrlarda dala ólkesi óz qalalary men qonystary bolǵan kóshpeli mádeniettiń naǵyz qainary jáne oshaǵy ekendigin dáleldep otyr» dep jazǵan eken.

Elbasynyń joǵarydaǵy paiym-pikiri sońǵy jyldary qalashyq aýma­ǵyna júrgizilgen arheologiialyq barlaý jumystary nátijesinde tolyq dálel­denip otyr. Nysanǵa 1999 jyldan bas­tap turaqty zertteý júrgizip kele jatqan Esil statsionarlyq arheolo­giialyq ekspeditsiiasynyń jetekshisi Maral Habdýlinanyń qorytyndy esebine qaraǵanda, Bozoq eskertkishi hrono­lo­giia­lyq turǵydan túrli nysan­dar kesheninen turady: ejelgi túrik ǵibadat­hanasy, ortaǵasyrlyq qalashyq, Altyn Orda kezeńiniń qo­rymy, statsionarlyq turǵyn úiler, óndiris oryndary, qazaqtardyń qystaýy jáne sýarý júiesi t.b. Sonymen qatar qalashyq materialdary tórt orta­ǵasyrlyq memlekettik qurylymnyń tari­hyn kórsetedi: Túrik qaǵanaty, Qyp­shaq handyǵy, Altyn Orda jáne Qazaq handyǵy. Iaǵni qalashyq VII-IX ǵasyrlardan XVI-XVII ǵasyrlarǵa deiin ejelgi túrkilerdiń kieli orny, odan keiin kerýen saýdasyn baqylaityn qypshaqtardyń qonysy boldy degen boljam bar. Qypshaq dáýirinde bul jerde eginshilik isi órkendegeni baiqalady. Oǵan dálel – statsionarlyq, óndiristik jáne irrigatsiialyq qurylystardyń qal­dyqtary, turmystyq zattar, qarý-jaraq, áshekeiler, monetalar taǵy basqa Al XIV ǵasyrda qalashyq Nura-Esil aimaǵy­nyń islamdanǵan elitasynyń rýhani ortalyǵyna ainalyp, dini-memorialdyq keshen qalyptasypty. XVIII-XIX ǵasyr­lar­da munda qazaqtyń sharýashylyq nysandary (qystaýlar) ornalasqan kórinedi.

Bozoq qalashyǵynyń ereksheligi – dalalyq qala mádenietiniń úlgisi retine tanylýy jáne budan myńdaǵan jyl buryn paida bolǵan erekshe tarihi es­kertkish retinde saqtalýy. Eskert­kish­ke júrgizilgen arheologiialyq zertteýler qalashyq qurylysynyń tarihi hro­nologiiasyn anyqtady. Ondaǵy qo­ry­tyndy boiynsha «VI ǵasyrda ejel­gi túrkiler qýatty áskeri memleket qu­ryp, Ótýken dalasynan batysqa qarai Dý­nai­ǵa kóshken kezde VII ǵasyrda bul terri­toriiany igergen» degen ǵylymi boljam aitylýda.

Esil ózeniniń ańǵary Buzyqty kóli­niń shyǵys jaǵalaýynda oryn tepken qalashyqtyń negizi qurylymy – 65h55 metr aýmaqty qamtyǵan, jalpy kórinisi úsh japyraqty gúl tárizdes úsh bólikten (alań-kvartal) turady. Beki­nis tereńdigi 2-3, eni 3-5 metr bola­tyn ormen qorshalyp, syrtqy jaǵy­nan shiki kirpishpen qamal qabyrǵa tur­ǵy­zylǵan. Bul qamal qabyr­ǵa taba­ny­nyń qalyńdaǵy shamamen 8, ústińgi jaǵynyń eni 5, biiktigi 2-3 metr bolǵany arheologiialyq ólshem nátijesinde anyqtalyp otyr.

Sondai-aq qalashyqtyń negizgi elementi – soltústik alańy. Onyń ishki plat­formasy ormen qorshalǵan. Kólemi 35x35 sharshy metr. Alań bar­lyq jaǵy­nan tyǵyz jabylyp, ejelgi qonys­qa aparatyn jalǵyz ótkel ońtústik jaǵyn­da ornalasqan. Qalashyqtyń kompo­zi­tsiia­lyq jaǵdaiy men dizaindyq erek­she­likterine nazar aýdarǵan adam – sol­tústik alań kúlli bekinistiń ózegi eke­nin ańǵarady. Bul bólikke qazba jumy­sy jasalyp, tómengi qabatynan erte orta­ǵasyrlyq ǵibadathananyń qaldyq­tary jáne adamnyń qańqasy tabyldy. Qala­shyq­tyń kelesi bóligi ońtústik alań bolsa, ol da eni 3, tereńdigi 0,8-1 metr or­men qorshalǵan jáne platformasynda qos qaq­panyń soraby saqtalǵan, úshinshi bólik – shyǵys alań ishki paidalanýǵa arnalǵan.

Zertteýshiler paiymy boiynsha, X ǵasyrda bul jerge qypshaq taipalary óz qaǵandary úshin rezidentsiia turǵyz­ǵan. Óitkeni bul meken geostrategiialyq turǵydan Saryarqanyń kindigi – soltústik Sibir basseini: Esil, Sileti, Shiderti, Nura, Sarysý ózenderi tarmaǵynda orna­­las­qan. Iaǵni Bozoq qalashyǵy – eýra­ziia­­lyq keńistikti igerý jolyndaǵy qyp­shaq­­tardyń alǵashqy ordasy bolyp tabylady.

Eskertkishtiń kelesi kezeńi XIII – XIV ǵasyrlarǵa jatady. Bul Altyn Orda dáýiri. Bul kezeńge hrono­lo­giia­lyq turǵydan qazba barysynda anyq­talǵan turǵyn úiler men kirpish kúidi­retin peshter jatqyzylýda. Sony­men qatar qorymdaǵy sáýlettik nysan­dardyń ártúrliligi (kúidirilgen kir­pish­ten jasalǵan tikburyshty kesene­ler) islamnyń dalalyq aimaq­tar­da taralýynyń alǵashqy kezeńin aiǵaq­tai­dy. Onyń syrtynda, eskert­kish­tiń soltús­tik shetinde ornalasqan kóp­ka­meraly turǵyn úiler XIII ǵasyrdyń sońy men XIV ǵasyrdyń ortasyna tán. Turǵyn úilerdi bulai josparlaý analogy elimizdiń ońtústigi men Ortalyq Aziia sáýlet ónerinde kezdesedi. Ár bólmede biiktigi 20-40 sm, eni 0,8-1,0 m bolatyn U tárizdi sazdy sýfalar men murjasy bar kirpishten jasalǵan qabyr­ǵaǵa bekitilgen oshaq ornalasqan. Qabyr­ǵalarǵa taýashalar salynǵan. Turǵyn úiler bólmesinde keramika synyqtary, temirden jasalǵan zattar, tas diirmender, balyq súiekterinen jasalǵan monshaqtar tabyldy.

Sondai-aq Bozoq qalashyǵy – irri­ga­tsiialyq qurylys jospary jasal­ǵan Ortalyq Qazaqstandaǵy alǵashqy eskertkish. Munda aýmaǵy 1000h300 metrdi quraityn sýarý júiesimen jab­dyqtalǵan dihanshylyq kásip aima­ǵy anyqtalyp otyr. Sýarý qury­ly­my negizgi arnadan, birinshi, ekinshi tarat­qyshtardan jáne biliksheler júiesi­nen turǵan. Negizgi arna Buzyqty kólinen shyǵysqa qarai 580 metr sozylyp jatyr. Onyń eni bir, tereńdigi 0,3 metr. Mundai sýarý júiesi Esil alqabynyń tabiǵi múmkindigin tiimdi paidalanyp, kólderdi tabiǵi sý qoimasy retinde igerýimen qundy. Qoimalar kóktemgi sý tasqyny kezinde sýǵa tolady. Jazda, qajet bolǵan jaǵdaida sýdy arnalar arqyly egindikke aǵyzyp otyrǵan.

Qalashyq sonymen qatar kerýen joldary túiilisinde mańyzdy ról atqaryp, eginshilik, balyq aýlaý jáne kerýen saýdasyn basqarýmen ainalysatyn qonys retinde ómir súrdi. Buǵan statsionarlyq, óndiristik jáne irri­gatsiialyq qurylystardyń qaldyq­tary, turmystyq zattar, qarý-jaraq, zergerlik buiymdar, monetalar jáne t.b. artefaktiler dálel. Al HIV ǵasyrda Nura-Esil aimaǵynyń islamdanǵan aq­sú­iek­teriniń rýhani ortalyǵy bolyp, má­de­ni-memorialdyq keshender salyndy.

«Eń bastysy Bozoq qalashyǵy – Qazaq­stannyń dalalyq aimaǵynyń al­ǵashqy ortaǵasyrlyq, sonyń ishin­de, shyǵys Deshti-Qypshaqtyń dala aimaqtaryn islamdandyrýdyń erekshe­likterin anyqtaýǵa múmkindik berip otyr», deidi mýzei-qoryqtyń ǵylymi hatshysy Ainagúl Ǵanieva.

Joǵaryda aityp ótkenimizdei, erte dáýirde Uly dalaǵa ielik etken túrki-qypshaqtarǵa, odan keiingi Altyn Orda dáýirine ortaq nysan «Bozoq» qalashyǵy Nursultan Ábishulynyń bastamasymen boi kótergen elordanyń eýraziialyq keńistigindegi ejelgi izi ekeni anyq. Osy oraida, Elbasy tapsyrmasymen 2018 jyly «Bozoq memlekettik tarihi-mádeni murajai-qoryǵy» qurylyp, atal­ǵan mekemege bolashaqta qalashyq aýmaǵyna Uly dala mádenietiniń jiyn­tyǵy istettes aspanasty mýzeiin ashý jaily mindet júktelgen bolatyn.

Qazirgi tańda bul istiń atqarylý barysy jáne belgilengen josparymen tanysý maqsatynda «Bozoq» memlekettik tarihi-mádeni mýzei-qoryq direktory Sáýle Bóribaevaǵa jolyqqanymyzda:

 – Táýelsizdik jyldarynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan aýqymdy istiń biri – 2004 jyldan bastap Qazaqstan aýmaǵynda tarihi jáne mádeni eskertkishter men ny­sandardy qalpyna keltirýge baǵyt­talǵan «Mádeni mura» memle­kettik baǵdarlamasy. Osy baǵdarlama negizin­de 2004 jyly Bozoq qalashyǵynda shetel­dik sarapshylardyń qatysýymen halyq­aralyq ǵylymi forým ótti. Forým­nyń qorytyndysy boiynsha qarar qabyldandy jáne qalashyqtyń ǵy­lymi jáne mádeni mańyzy týraly sarap­tamalyq pikirge qol qoiyldy. Sóitip alǵash ret eskerkish materialdary Eýraziianyń ǵylymi arheologiialyq keńistigine endi. Sóitip 2006 jyly «Bozoq» arheologiialyq eskertkishi negi­zinde Ulttyq tabiǵi-tarihi saiabaǵyn, naqtyraq aitqanda aspanasty mýzeiin qurý josparlanǵan bolatyn, – deidi Sáýle Bókeihanqyzy.

– Mundaǵy aspanasty mýzeiin qurý­daǵy basty maqsat ne?

– Basty maqsat – Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda sipattalǵandai, ata-babalarymyzdyń jetistikterin beineleitin mýzei-qoryq­tyń sáýlet kórinisin tujyrymdap, oiyn-saýyq, demalys, sport, densaý-lyq fýnktsiialary mańyzdy bolatyn sapaly jańa formatty jandy mýzei qurý. Iaǵni kóne qalashyqqa júrgizilgen arheologiialyq qazbalar negizinde «Ashyq aspan astyndaǵy ulttyq saiabaq» jobasyn iske asyryp, sol arqyly elimizdegi ejelgi jáne ortaǵasyrlyq statsionarlyq eskertkishterdi qalpyna keltirý, naqtyraq aitqanda, ejelgi dáýir kezeńderin bei­neleitin aspanas­ty mýzeiin qurý. Mundai mýzeiler álem­dik tájiribede bar. Qazirgi tańda eli­mizde 240-tan astam mýzei bolsa, olar­dyń 12-si qoryq-mýzei esebinde. Bul barlyq mýzeidiń 5 paiyzyn qurai­dy. Respýblika boiynsha qazirge deiin bir­de-bir respýblikalyq mártebesi bar ar­heo­­logiialyq jáne etnografiialyq beiin­d­i mýzei joq. Osy suranysty qana­ǵat­tandyrýǵa Bozoq eskertkish kesheni suranyp tur.

– Bolashaqta qurylýy tiis aspanas­ty mýzeiiniń statsionarlyq quramy, iaǵni bólshek nysandary jaily aityp berseńiz?

– Bizdiń qoldaǵy jospar boiyn­sha, aspanasty mýzei aýmaǵynda Arheo­logiia­lyq park, mýzei ǵimaraty, otba­sy­lyq demalys ortalyqtary, bala­larǵa arnalǵan jasóspirimder lageri, amfiteatr, biopark, levadalar, saia­baq aimaqtary, shyǵys bazarlary, qolóner sheberhanalary, taqyryptyq dámha­nalar, shaihana, alma baqtary bolady.

Sonyń ishinde Arheologiialyq saiabaq – Eýraziianyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarihynda otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń zertteýlerine negizdelgen nátijeler boiynsha jasalmaq. Sonymen qatar bul jerde eneolit kezeńine tán Botai qonysynyń turǵyn úileri de turǵyzylady. Bul – tas dáýirden metall óńdeýge deiingi tehnologiialyq serpilis kezeńi men jylqy ósirý mádenieti dáýirin áigilemek. Ainalyp kelgende, nysan­dardyń barlyǵy asa úlken 412 ga aýmaqty alyp jatqan Arheologiialyq saiabaqty quraidy.

Bolashaqta salynýy tiis Arheologiia­lyq saiabaq aldaǵy ýaqytta ǵylymi jáne shyǵarmashylyq jobalardy iske asyrý­dyń platformasyna ainalýy tiis. Odan keiin saq kezeńine tán elimiz­degi arheo­logiialyq eskertkishter: Qyzyl­orda oblysy jerindegi Bábish mola nysany qalpyna keltiriledi. Odan soń qala infraqurylymynyń metallýrgiialyq kórsetkishteri, Atasý-1, Myrjyq, Semio­zernoe, Taldysai-1 taǵy basqa sheberhanalar eksperimenttik arheologiia ádisi boiynsha qaita jańǵyrtylmaq.

Ǵundar qonysynyń eýraziialyq úlgisi retinde: qorǵanys, statsionarlyq jáne jyljymaly úiler, ǵibadat­hana­lar taǵy basqa nysandar salynsa, ejelgi túrki mádenietiniń jazbasha jáne arheo­logiialyq derekkózderin qalpyna keltirý josparlanýda. Sonyń ishinde qaǵan sarai kesheni, turǵyn úiler, qolónershiler kvartaly, monsha, petroglifter tizbegin ornalastyrý kózdelip otyr. Qazaq han­dyǵy dáýirin­degi or­talyqtar – Saýran, Syǵanaq, Sarai­shyq jáne Túrkistan qalalaryn zertteý barysynda ashylǵan nysandar qatarynan Sapar ortalyǵy osynda salynady.

Buiyrtsa, aldaǵy jyldary in­nova­tsiialyq joba retinde iske qosylatyn Bozoq qalashyǵy elimizdiń týristik kartasynda tartymdy mádeni infraqurylym retinde tanymal bolady. Nátijesinde, Bozoq mádenieti – elordanyń týristik brendine ainalady.

Beken Qairatuly,

"Egemen Qazaqstan" gazeti