كەڭەستٸك كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن كەمسٸتۋ ماقساتىندا ايتىلاتىن «كٶشپەندٸلەردە قالا مەدەنيەتٸ قالىپتاسپاعان» دەيتٸن تٷسٸنٸك بولدى. بۇل تٷبٸرٸمەن قاتە ۇعىم. سوڭعى جىلدارى وتاندىق ەلەۋمەتتانۋشىلار تاراپىنان, ٶركەنيەت اتاۋلىنى تەك وتىرىقشى قوعاممەن بايلانىستىرۋ تٷبٸرٸمەن قاتە دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷر. اكادەميك-قىپشاقتانۋشى ب.كٶمەكوۆ: «ٶركەنيەت دەگەنٸمٸز – مەملەكەت, قالا, جازۋ-سىزۋ, رۋحانييات دەيدٸ. ال كٶشپەلٸ قوعامنىڭ بولمىسى جوعارىداعى تٶرت زاڭدىلىققا سىيمايدى. كٶشپەلٸ قوعام ەشقاشان بٸر جاقتى بولماعان. ونىڭ تۇرمىستىق مەدەني بولمىسىندا: مال شارۋاشىلىعى, ەگٸنشٸلٸك, قالالاسۋ پروتسەسٸ, وقۋ-بٸلٸمٸ بەرٸ بار تولىققاندى قوعام» دەيدٸ.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان باستاپ, اپايتٶس دالامىزدىڭ قولات-قويناۋىندا زەرتتەلمەي جاتقان ەجەلگٸ قالا مەدەنيەتٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ قولعا الىندى. سونىڭ بٸرٸ – ەلوردا ٸرگەسٸندەگٸ قاراٶتكەل اۋىلىنىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىنا قاراي بەس شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان بوزوق قالاشىعى. بۇل نىسان تۋرالى العاشقى مەلٸمەت 1816 جىلى ورتالىق ازيياعا ساپار شەككەن ورىس وفيتسەرٸ يۆان شانگيننٸڭ جولجازبالارىندا كەزدەسسە, 1929-1930 جىلدارى ٶلكەتانۋشى ل.سەمەنوۆ ەسكەرتكٸشكە العاشقى بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن.ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2010 جىلى جارىق كٶرگەن «ەۋرازييا جٷرەگٸندە» اتتى ەڭبەگٸنٸڭ 118-بەتٸندە: «ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىن اقمولانىڭ تٸكەلەي اتاسى, ال ونىڭ سوڭعى ۇرپاعى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانا دەپ ەسەپتەۋگە بولادى» دەگەن ٶزەكجاردى تۇجىرىمىن ايتىپ: «1820 جىلى رەسەي يمپەراتورلىق «سيبيرسكيي ۆەستنيك» جۋرنالىندا ورىس كەن ينجەنەرٸ يۆان شانگيننٸڭ كٷندەلٸگٸ جارييالاندى. وسى كٷندەلٸك بەتتەرٸندە شانگين باس شتاب تاپسىرماسى بويىنشا 1816 جىلى ەسٸل-نۇرا بويىن زەرتتەپ, بوزوق كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا كٶنە قالاشىق ورنى بارىن بايانداعان. وسى دەرەككە سٷيەنە وتىرىپ مەن استانا تٶڭٸرەگٸنٸڭ ارحەولوگييالىق كارتاسىن جاساۋعا باستاما كٶتەردٸم... سونىمەن 180 جىلدان كەيٸن, 1999 جىلى وسى جۇمىستى اتقارۋدى زور قۇلشىنىسپەن قولعا العان اكادەميك كەمەل اقىشەۆ باستاعان ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييا قازٸرگٸ استانادان ون بەس شاقىرىم جەردە جاتقان قالانى قازۋعا كٸرٸستٸ. كەيٸن انىقتالعانداي, قالانىڭ ناعىز اتاۋى بوزوق ەكەن. عالىمدار قالانىڭ گٷلدەنۋٸ ح-حٸٸ عاسىرلارعا كەلەتٸنٸن انىقتادى. بۇل ولجانىڭ قۇندىلىعى – ورتا جەنە ودان ەرتە كٶنە عاسىرلاردا دالا ٶلكەسٸ ٶز قالالارى مەن قونىستارى بولعان كٶشپەلٸ مەدەنيەتتٸڭ ناعىز قاينارى جەنە وشاعى ەكەندٸگٸن دەلەلدەپ وتىر» دەپ جازعان ەكەن.
ەلباسىنىڭ جوعارىداعى پايىم-پٸكٸرٸ سوڭعى جىلدارى قالاشىق اۋماعىنا جٷرگٸزٸلگەن ارحەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارى نەتيجەسٸندە تولىق دەلەلدەنٸپ وتىر. نىسانعا 1999 جىلدان باستاپ تۇراقتى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان ەسٸل ستاتسيونارلىق ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ مارال حابدۋلينانىڭ قورىتىندى ەسەبٸنە قاراعاندا, بوزوق ەسكەرتكٸشٸ حرونولوگييالىق تۇرعىدان تٷرلٸ نىساندار كەشەنٸنەن تۇرادى: ەجەلگٸ تٷرٸك عيباداتحاناسى, ورتاعاسىرلىق قالاشىق, التىن وردا كەزەڭٸنٸڭ قورىمى, ستاتسيونارلىق تۇرعىن ٷيلەر, ٶندٸرٸس ورىندارى, قازاقتاردىڭ قىستاۋى جەنە سۋارۋ جٷيەسٸ ت.ب. سونىمەن قاتار قالاشىق ماتەريالدارى تٶرت ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ تاريحىن كٶرسەتەدٸ: تٷرٸك قاعاناتى, قىپشاق حاندىعى, التىن وردا جەنە قازاق حاندىعى. ياعني قالاشىق VII-IX عاسىرلاردان XVI-XVII عاسىرلارعا دەيٸن ەجەلگٸ تٷركٸلەردٸڭ كيەلٸ ورنى, ودان كەيٸن كەرۋەن ساۋداسىن باقىلايتىن قىپشاقتاردىڭ قونىسى بولدى دەگەن بولجام بار. قىپشاق دەۋٸرٸندە بۇل جەردە ەگٸنشٸلٸك ٸسٸ ٶركەندەگەنٸ بايقالادى. وعان دەلەل – ستاتسيونارلىق, ٶندٸرٸستٸك جەنە يرريگاتسييالىق قۇرىلىستاردىڭ قالدىقتارى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, ەشەكەيلەر, مونەتالار تاعى باسقا ال XIV عاسىردا قالاشىق نۇرا-ەسٸل ايماعىنىڭ يسلامدانعان ەليتاسىنىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالىپ, دٸني-مەموريالدىق كەشەن قالىپتاسىپتى. XVIII-XIX عاسىرلاردا مۇندا قازاقتىڭ شارۋاشىلىق نىساندارى (قىستاۋلار) ورنالاسقان كٶرٸنەدٸ.
بوزوق قالاشىعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – دالالىق قالا مەدەنيەتٸنٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸنە تانىلۋى جەنە بۇدان مىڭداعان جىل بۇرىن پايدا بولعان ەرەكشە تاريحي ەسكەرتكٸش رەتٸندە ساقتالۋى. ەسكەرتكٸشكە جٷرگٸزٸلگەن ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر قالاشىق قۇرىلىسىنىڭ تاريحي حرونولوگيياسىن انىقتادى. ونداعى قورىتىندى بويىنشا «VI عاسىردا ەجەلگٸ تٷركٸلەر قۋاتتى ەسكەري مەملەكەت قۇرىپ, ٶتۋكەن دالاسىنان باتىسقا قاراي دۋنايعا كٶشكەن كەزدە VII عاسىردا بۇل تەرريتورييانى يگەرگەن» دەگەن عىلىمي بولجام ايتىلۋدا.
ەسٸل ٶزەنٸنٸڭ اڭعارى بۇزىقتى كٶلٸنٸڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورىن تەپكەن قالاشىقتىڭ نەگٸزٸ قۇرىلىمى – 65ح55 مەتر اۋماقتى قامتىعان, جالپى كٶرٸنٸسٸ ٷش جاپىراقتى گٷل تەرٸزدەس ٷش بٶلٸكتەن (الاڭ-كۆارتال) تۇرادى. بەكٸنٸس تەرەڭدٸگٸ 2-3, ەنٸ 3-5 مەتر بولاتىن ورمەن قورشالىپ, سىرتقى جاعىنان شيكٸ كٸرپٸشپەن قامال قابىرعا تۇرعىزىلعان. بۇل قامال قابىرعا تابانىنىڭ قالىڭداعى شامامەن 8, ٷستٸڭگٸ جاعىنىڭ ەنٸ 5, بيٸكتٸگٸ 2-3 مەتر بولعانى ارحەولوگييالىق ٶلشەم نەتيجەسٸندە انىقتالىپ وتىر.
سونداي-اق قالاشىقتىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ – سولتٷستٸك الاڭى. ونىڭ ٸشكٸ پلاتفورماسى ورمەن قورشالعان. كٶلەمٸ 35x35 شارشى مەتر. الاڭ بارلىق جاعىنان تىعىز جابىلىپ, ەجەلگٸ قونىسقا اپاراتىن جالعىز ٶتكەل وڭتٷستٸك جاعىندا ورنالاسقان. قالاشىقتىڭ كومپوزيتسييالىق جاعدايى مەن ديزايندىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە نازار اۋدارعان ادام – سولتٷستٸك الاڭ كٷللٸ بەكٸنٸستٸڭ ٶزەگٸ ەكەنٸن اڭعارادى. بۇل بٶلٸككە قازبا جۇمىسى جاسالىپ, تٶمەنگٸ قاباتىنان ەرتە ورتاعاسىرلىق عيباداتحانانىڭ قالدىقتارى جەنە ادامنىڭ قاڭقاسى تابىلدى. قالاشىقتىڭ كەلەسٸ بٶلٸگٸ وڭتٷستٸك الاڭ بولسا, ول دا ەنٸ 3, تەرەڭدٸگٸ 0,8-1 مەتر ورمەن قورشالعان جەنە پلاتفورماسىندا قوس قاقپانىڭ سورابى ساقتالعان, ٷشٸنشٸ بٶلٸك – شىعىس الاڭ ٸشكٸ پايدالانۋعا ارنالعان.
زەرتتەۋشٸلەر پايىمى بويىنشا, X عاسىردا بۇل جەرگە قىپشاق تايپالارى ٶز قاعاندارى ٷشٸن رەزيدەنتسييا تۇرعىزعان. ٶيتكەنٸ بۇل مەكەن گەوستراتەگييالىق تۇرعىدان سارىارقانىڭ كٸندٸگٸ – سولتٷستٸك سٸبٸر باسسەينٸ: ەسٸل, سٸلەتٸ, شٸدەرتٸ, نۇرا, سارىسۋ ٶزەندەرٸ تارماعىندا ورنالاسقان. ياعني بوزوق قالاشىعى – ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتٸ يگەرۋ جولىنداعى قىپشاقتاردىڭ العاشقى ورداسى بولىپ تابىلادى.
ەسكەرتكٸشتٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ XIII – XIV عاسىرلارعا جاتادى. بۇل التىن وردا دەۋٸرٸ. بۇل كەزەڭگە حرونولوگييالىق تۇرعىدان قازبا بارىسىندا انىقتالعان تۇرعىن ٷيلەر مەن كٸرپٸش كٷيدٸرەتٸن پەشتەر جاتقىزىلۋدا. سونىمەن قاتار قورىمداعى سەۋلەتتٸك نىسانداردىڭ ەرتٷرلٸلٸگٸ (كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتەن جاسالعان تٸكبۇرىشتى كەسەنەلەر) يسلامنىڭ دالالىق ايماقتاردا تارالۋىنىڭ العاشقى كەزەڭٸن ايعاقتايدى. ونىڭ سىرتىندا, ەسكەرتكٸشتٸڭ سولتٷستٸك شەتٸندە ورنالاسقان كٶپكامەرالى تۇرعىن ٷيلەر XIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIV عاسىردىڭ ورتاسىنا تەن. تۇرعىن ٷيلەردٸ بۇلاي جوسپارلاۋ انالوگى ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸ مەن ورتالىق ازييا سەۋلەت ٶنەرٸندە كەزدەسەدٸ. ەر بٶلمەدە بيٸكتٸگٸ 20-40 سم, ەنٸ 0,8-1,0 م بولاتىن U تەرٸزدٸ سازدى سۋفالار مەن مۇرجاسى بار كٸرپٸشتەن جاسالعان قابىرعاعا بەكٸتٸلگەن وشاق ورنالاسقان. قابىرعالارعا تاۋاشالار سالىنعان. تۇرعىن ٷيلەر بٶلمەسٸندە كەراميكا سىنىقتارى, تەمٸردەن جاسالعان زاتتار, تاس ديٸرمەندەر, بالىق سٷيەكتەرٸنەن جاسالعان مونشاقتار تابىلدى.
سونداي-اق بوزوق قالاشىعى – يرريگاتسييالىق قۇرىلىس جوسپارى جاسالعان ورتالىق قازاقستانداعى العاشقى ەسكەرتكٸش. مۇندا اۋماعى 1000ح300 مەتردٸ قۇرايتىن سۋارۋ جٷيەسٸمەن جابدىقتالعان ديحانشىلىق كەسٸپ ايماعى انىقتالىپ وتىر. سۋارۋ قۇرىلىمى نەگٸزگٸ ارنادان, بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ تاراتقىشتاردان جەنە بٸلٸكشەلەر جٷيەسٸنەن تۇرعان. نەگٸزگٸ ارنا بۇزىقتى كٶلٸنەن شىعىسقا قاراي 580 مەتر سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ ەنٸ بٸر, تەرەڭدٸگٸ 0,3 مەتر. مۇنداي سۋارۋ جٷيەسٸ ەسٸل القابىنىڭ تابيعي مٷمكٸندٸگٸن تيٸمدٸ پايدالانىپ, كٶلدەردٸ تابيعي سۋ قويماسى رەتٸندە يگەرۋٸمەن قۇندى. قويمالار كٶكتەمگٸ سۋ تاسقىنى كەزٸندە سۋعا تولادى. جازدا, قاجەت بولعان جاعدايدا سۋدى ارنالار ارقىلى ەگٸندٸككە اعىزىپ وتىرعان.
قالاشىق سونىمەن قاتار كەرۋەن جولدارى تٷيٸلٸسٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارىپ, ەگٸنشٸلٸك, بالىق اۋلاۋ جەنە كەرۋەن ساۋداسىن باسقارۋمەن اينالىساتىن قونىس رەتٸندە ٶمٸر سٷردٸ. بۇعان ستاتسيونارلىق, ٶندٸرٸستٸك جەنە يرريگاتسييالىق قۇرىلىستاردىڭ قالدىقتارى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, زەرگەرلٸك بۇيىمدار, مونەتالار جەنە ت.ب. ارتەفاكتٸلەر دەلەل. ال حٸV عاسىردا نۇرا-ەسٸل ايماعىنىڭ يسلامدانعان اقسٷيەكتەرٸنٸڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ, مەدەني-مەموريالدىق كەشەندەر سالىندى.
«ەڭ باستىسى بوزوق قالاشىعى – قازاقستاننىڭ دالالىق ايماعىنىڭ العاشقى ورتاعاسىرلىق, سونىڭ ٸشٸندە, شىعىس دەشتٸ-قىپشاقتىڭ دالا ايماقتارىن يسلامداندىرۋدىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر», دەيدٸ مۋزەي-قورىقتىڭ عىلىمي حاتشىسى ايناگٷل عانيەۆا.
جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, ەرتە دەۋٸردە ۇلى دالاعا يەلٸك ەتكەن تٷركٸ-قىپشاقتارعا, ودان كەيٸنگٸ التىن وردا دەۋٸرٸنە ورتاق نىسان «بوزوق» قالاشىعى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ باستاماسىمەن بوي كٶتەرگەن ەلوردانىڭ ەۋرازييالىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەجەلگٸ ٸزٸ ەكەنٸ انىق. وسى ورايدا, ەلباسى تاپسىرماسىمەن 2018 جىلى «بوزوق مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني مۇراجاي-قورىعى» قۇرىلىپ, اتالعان مەكەمەگە بولاشاقتا قالاشىق اۋماعىنا ۇلى دالا مەدەنيەتٸنٸڭ جيىنتىعى ٸستەتتەس اسپاناستى مۋزەيٸن اشۋ جايلى مٸندەت جٷكتەلگەن بولاتىن.
قازٸرگٸ تاڭدا بۇل ٸستٸڭ اتقارىلۋ بارىسى جەنە بەلگٸلەنگەن جوسپارىمەن تانىسۋ ماقساتىندا «بوزوق» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني مۋزەي-قورىق ديرەكتورى سەۋلە بٶرٸباەۆاعا جولىققانىمىزدا:
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان اۋقىمدى ٸستٸڭ بٸرٸ – 2004 جىلدان باستاپ قازاقستان اۋماعىندا تاريحي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸشتەر مەن نىسانداردى قالپىنا كەلتٸرۋگە باعىتتالعان «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى. وسى باعدارلاما نەگٸزٸندە 2004 جىلى بوزوق قالاشىعىندا شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق عىلىمي فورۋم ٶتتٸ. فورۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارار قابىلداندى جەنە قالاشىقتىڭ عىلىمي جەنە مەدەني ماڭىزى تۋرالى ساراپتامالىق پٸكٸرگە قول قويىلدى. سٶيتٸپ العاش رەت ەسكەركٸش ماتەريالدارى ەۋرازييانىڭ عىلىمي ارحەولوگييالىق كەڭٸستٸگٸنە ەندٸ. سٶيتٸپ 2006 جىلى «بوزوق» ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشٸ نەگٸزٸندە ۇلتتىق تابيعي-تاريحي ساياباعىن, ناقتىراق ايتقاندا اسپاناستى مۋزەيٸن قۇرۋ جوسپارلانعان بولاتىن, – دەيدٸ سەۋلە بٶكەيحانقىزى.
– مۇنداعى اسپاناستى مۋزەيٸن قۇرۋداعى باستى ماقسات نە?
– باستى ماقسات – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىندا سيپاتتالعانداي, اتا-بابالارىمىزدىڭ جەتٸستٸكتەرٸن بەينەلەيتٸن مۋزەي-قورىقتىڭ سەۋلەت كٶرٸنٸسٸن تۇجىرىمداپ, ويىن-ساۋىق, دەمالىس, سپورت, دەنساۋ-لىق فۋنكتسييالارى ماڭىزدى بولاتىن ساپالى جاڭا فورماتتى جاندى مۋزەي قۇرۋ. ياعني كٶنە قالاشىققا جٷرگٸزٸلگەن ارحەولوگييالىق قازبالار نەگٸزٸندە «اشىق اسپان استىنداعى ۇلتتىق ساياباق» جوباسىن ٸسكە اسىرىپ, سول ارقىلى ەلٸمٸزدەگٸ ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق ستاتسيونارلىق ەسكەرتكٸشتەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ, ناقتىراق ايتقاندا, ەجەلگٸ دەۋٸر كەزەڭدەرٸن بەينەلەيتٸن اسپاناستى مۋزەيٸن قۇرۋ. مۇنداي مۋزەيلەر ەلەمدٸك تەجٸريبەدە بار. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 240-تان استام مۋزەي بولسا, ولاردىڭ 12-سٸ قورىق-مۋزەي ەسەبٸندە. بۇل بارلىق مۋزەيدٸڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا قازٸرگە دەيٸن بٸردە-بٸر رەسپۋبليكالىق مەرتەبەسٸ بار ارحەولوگييالىق جەنە ەتنوگرافييالىق بەيٸندٸ مۋزەي جوق. وسى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا بوزوق ەسكەرتكٸش كەشەنٸ سۇرانىپ تۇر.
– بولاشاقتا قۇرىلۋى تيٸس اسپاناستى مۋزەيٸنٸڭ ستاتسيونارلىق قۇرامى, ياعني بٶلشەك نىساندارى جايلى ايتىپ بەرسەڭٸز?
– بٸزدٸڭ قولداعى جوسپار بويىنشا, اسپاناستى مۋزەي اۋماعىندا ارحەولوگييالىق پارك, مۋزەي عيماراتى, وتباسىلىق دەمالىس ورتالىقتارى, بالالارعا ارنالعان جاسٶسپٸرٸمدەر لاگەرٸ, امفيتەاتر, بيوپارك, لەۆادالار, ساياباق ايماقتارى, شىعىس بازارلارى, قولٶنەر شەبەرحانالارى, تاقىرىپتىق دەمحانالار, شايحانا, الما باقتارى بولادى.
سونىڭ ٸشٸندە ارحەولوگييالىق ساياباق – ەۋرازييانىڭ ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق تاريحىندا وتاندىق جەنە شەتەلدٸك عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرٸنە نەگٸزدەلگەن نەتيجەلەر بويىنشا جاسالماق. سونىمەن قاتار بۇل جەردە ەنەوليت كەزەڭٸنە تەن بوتاي قونىسىنىڭ تۇرعىن ٷيلەرٸ دە تۇرعىزىلادى. بۇل – تاس دەۋٸردەن مەتالل ٶڭدەۋگە دەيٸنگٸ تەحنولوگييالىق سەرپٸلٸس كەزەڭٸ مەن جىلقى ٶسٸرۋ مەدەنيەتٸ دەۋٸرٸن ەيگٸلەمەك. اينالىپ كەلگەندە, نىسانداردىڭ بارلىعى اسا ٷلكەن 412 گا اۋماقتى الىپ جاتقان ارحەولوگييالىق ساياباقتى قۇرايدى.
بولاشاقتا سالىنۋى تيٸس ارحەولوگييالىق ساياباق الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جەنە شىعارماشىلىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ پلاتفورماسىنا اينالۋى تيٸس. ودان كەيٸن ساق كەزەڭٸنە تەن ەلٸمٸزدەگٸ ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەر: قىزىلوردا وبلىسى جەرٸندەگٸ بەبٸش مولا نىسانى قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ. ودان سوڭ قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ مەتاللۋرگييالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ, اتاسۋ-1, مىرجىق, سەميوزەرنوە, تالدىساي-1 تاعى باسقا شەبەرحانالار ەكسپەريمەنتتٸك ارحەولوگييا ەدٸسٸ بويىنشا قايتا جاڭعىرتىلماق.
عۇندار قونىسىنىڭ ەۋرازييالىق ٷلگٸسٸ رەتٸندە: قورعانىس, ستاتسيونارلىق جەنە جىلجىمالى ٷيلەر, عيباداتحانالار تاعى باسقا نىساندار سالىنسا, ەجەلگٸ تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ جازباشا جەنە ارحەولوگييالىق دەرەككٶزدەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋ جوسپارلانۋدا. سونىڭ ٸشٸندە قاعان ساراي كەشەنٸ, تۇرعىن ٷيلەر, قولٶنەرشٸلەر كۆارتالى, مونشا, پەتروگليفتەر تٸزبەگٸن ورنالاستىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ورتالىقتار – ساۋران, سىعاناق, سارايشىق جەنە تٷركٸستان قالالارىن زەرتتەۋ بارىسىندا اشىلعان نىساندار قاتارىنان ساپار ورتالىعى وسىندا سالىنادى.
بۇيىرتسا, الداعى جىلدارى يننوۆاتسييالىق جوبا رەتٸندە ٸسكە قوسىلاتىن بوزوق قالاشىعى ەلٸمٸزدٸڭ تۋريستٸك كارتاسىندا تارتىمدى مەدەني ينفراقۇرىلىم رەتٸندە تانىمال بولادى. نەتيجەسٸندە, بوزوق مەدەنيەتٸ – ەلوردانىڭ تۋريستٸك برەندٸنە اينالادى.
بەكەن قايراتۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
