Jastar úilener aldynda toidan bastap bal aiyna deiin josparlaidy. Biraq eń mańyzdy suraq kóbine tasada qalady: «Otaý qurǵan soń kimmen turamyz?» Jastar bul suraqty umytyp ketken joq, tek eshkimniń ony qozǵaýǵa batyly barmai, únsiz qalady, dep habarlaidy ult.kz.
Al dál osy únsizdik keiin úlken máselege ainalýy múmkin. Onyń zardaby keide dúrkirep ótken toidyń shyǵynynan da qymbatqa túsedi. TamgaMedia bul máseleniń astaryn psihoanalitika baǵyty boiynsha otbasylyq psiholog Nazigúl Temirǵalievamen birge talqylap kórdi.
– Qazaq otbasynyń kóbinde úilengenge deiin de, keiin de bul taqyrypty qozǵaýǵa nelikten tyiym salynǵandai kórinedi?
– El ishinde jazylmaǵan bir stsenarii bar: kelin jańa shańyraqqa sińip ketýge tiis. Ásirese ata-anamen birge qalatyn balaǵa bul mindet siiaqty kórinedi. Al jastar toidyń qamymen júrip, eń basty máseleni – óz betinshe ómir súrý men ishki tártipti qalai ornatatynyn aqyldasýdy nazardan tys qaldyrady.
Psihoanaliz turǵysynan alǵanda, mundai únsizdik – qorǵaný reaktsiiasy. Teketiresten qashqan adamdar ata-anaǵa qurmet pen jańa shańyraqtyń derbestigi arasyndaǵy qaishylyqty syrtqa shyǵarǵysy kelmeidi. Odan da «bári ýaqytymen ózdiginen retteledi» dep kóz juma salǵandy jón kóredi. Mundai ortada talaptar sózben aitylmaidy, qalyptasqan jolmen, ym-ishara arqyly jetkiziledi. Sondyqtan bul jaiynda ashyq sóilesken saltqa qarsy shyqqan siiaqty kórinip, ishki úreidi týdyrady.
– Nege kei otbasy bólek turýdy «uiat» kóredi? Ásirese jalǵyz ul men kenje balaǵa túsetin salmaq ne úshin eki ese aýyr?
– Uiat – qoǵamdyq qarym-qatynasty retteitin óte kúshti qural. Bul áýlettiń birligin saqtaýǵa, úlkendi syilaýǵa, otbasy aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýge kómektesedi. Biraq keide uiat adamǵa qysym kórsetýdiń, erkinen tys kóndirýdiń amalyna ainalady. Sebebi qazaq qoǵamynda adam tek ózi úshin emes, búkil áýlet úshin jaýapty dep qaralady. Ásirese ul balany jeke tulǵa retinde emes, ata-ananyń tiregi, áýletti jalǵastyratyn, qara shańyraqty ustaityn adam dep kóredi. Sondyqtan oǵan túsetin jaýapkershilik te aýyrlaý bolady.
Jas otbasy bólek ketse, kei ata-ana beisanaly túrde «bizdi tastap ketti», «endi bizdiń qajetimiz bolmai qaldy» dep oilaidy. «Balasy sheshesin tastap ketipti, uiat qoi», «kelin artynan ketti» degen sózderdiń artynda jalǵyz qalýdan qorqý, perzentinen alystap ketý, eldiń sózine qalý jáne ata-analyq bedeldiń álsireýi siiaqty ishki úreiler jatyr.
Úidiń kenjesine nemese jalǵyz balaǵa kóp úmit artylyp, qysym jasalady. Ol tek jaqsy otbasy quryp qoimai, «qara shańyraqty ustap turýts», ata-anany baǵýy, tipti bólek ketpeýi kerek dep sanaidy. Psihoanalitikada bul – separatsiianyń, iaǵni derbestiktiń joqtyǵy. Eki býyn arasyndaǵy shekara buzylǵanda eseigen bala óz ómirin ǵana emes, ata-anasynyń da ómirin qosa súrýge májbúr.
Sóitip erkek ekiudai kúide qalady: bir jaǵynan jaqsy perzent bolýy kerek, ekinshi jaǵynan esti otaǵasyna ainalýǵa tiis. Mundai jaǵdaida er adamǵa kemeldený qajet. Bul jerde kemeldik ata-anany tastap ketý degen sóz emes.
Kemeldik – áke-shesheniń yqpalynan shyǵyp, olarǵa qamqor bola alatyn, biraq óz bolmysyn joǵaltpaityn eresek er azamat deńgeiine kóterilý.
– Ata-ananyń jas otbasyǵa janashyrlyq tanytqannan birge turǵysy kele me, álde bul kóz úirengen eski «dástúr» me?
– Keide shynymen janashyrlyqtan birge turýdy jón kóredi: ata-ananyń jasy kelip, kómekke muqtaj bolýy múmkin nemese jastardyń bólek shyǵýǵa qarjylai áli shamasy jetpeidi. Keibir otbasy ózara syilastyq pen jylýdy ornata bilgen. Biraq keide bul qamqorlyq emes, «Eldiń bári solai turǵan», «Ata-babamyz solai ómir súrgen», «Jurt ne aitady?» degen qorqynyshtyń jeteginde qabyldaǵan sheshim.
Dástúr óz mánin tek ózara qurmet pen erkin tańdaýǵa negizdelgende ǵana saqtaidy. Al tek úreige, kinálaý sezimine nemese qysymǵa negizdelse, psihologiialyq tyǵyryqqa tireidi. Taraptar «biz bireýge ómirimizdi qaryz bolǵan soń emes, qazir osylai turý bárimizge tiimdi, qaýipsiz ári yńǵaily» dep sanaly túrde túsinse, birge turý da – eresekterdiń ortaq sheshimi.
– Kelin kúieýiniń úiine kóship kelgende qandai psihologiialyq kezeńderden ótedi?
– Áiel úshin bul – úlken ishki ózgeris. Ol tek úiin aýystyrmaidy, burynǵy ómir yrǵaǵyn, ádetin, jeke keńistigin qaldyryp, qalyptasqan tártibi, óz joly, asúii, ómir yrǵaǵy men aitylmaǵan talaptary bar múldem bóten ortaǵa tap bolady. Sondyqtan kókeiinde: «Men bul shańyraqtyń teń quqyly múshesimin be, álde ýaqytsha qonaǵymyn ba?», «Meniń pikirim eskerile me?», «Óz bolmysymdy saqtai alamyn ba?» degen suraqtar paida bolady.
Ásirese áielden birden bárine kóne salýdy, úndemei shydaýdy, qarsy kelmei tek qyzmet kórsetýdi talap etkende jaǵdai qiyndai túsedi. Psihoanaliz boiynsha, bul – óz aýmaǵyńdy joǵaltýmen birdei. Al aýmaq degen tek bólme emes. Bul – óz oiyńdy aitý, demalý, óz ádetterińdi saqtaý jáne jubaiyńmen ońasha qalý quqyǵy.
Jeke shekara belgilenbese, áieldiń boiynda úrei, ashý-yza, jalǵyzdyq pen ókpe paida bolady. Ol ózin kúieýiniń jary emes, sol úidiń kóńilin tabýǵa tiis jańa qyzmetshisi siiaqty sezine bastaidy.
– Mundai jaǵdaida kúieýi ádette únsiz qalyp, bári ózdiginen sheshilgenin kútedi. Nege ol bulai isteidi jáne munyń sońy qalai aiaqtalýy múmkin?
– Olar muny nemqurailyqtan emes, eki ottyń ortasynda qalyp, bireýiniń meiiriminen aiyrylyp qalýdan qoryqqannan isteidi. Jaryn jaqtasa, ózin anasynyń aldynda kináli sezinedi. Anasyn jaqtasa, áieliniń seniminen shyǵady. Aqyry, eshkimdi renjitpeýdiń amaly dep únsiz qalady.
Biraq úndemeýdiń ózi – úlken tańdaý jáne bul áreket eki áielge de satqyndyq bolyp kórinedi.
Psihoanalitika boiynsha qarasaq, erkek otaǵasy deńgeiine kóterile almai, áli bala rólinde qalyp qoiady. Ol anasy men jary ózderi ózara til tabysyp, ózi báriniń aldynda jaqsy bolyp qalǵysy keledi. Biraq nekede tek bala bolyp qalý múmkin emes. Sáti kelgende eresek adamnyń pozitsiiasyn ustanýy kerek: «Men ata-anamdy jaqsy kóremin, olardy syilaimyn, biraq endi meniń óz otbasym bar. Sondyqtan osy shańyraqtyń ishki tynyshtyǵyna men jaýaptymyn» dei alýǵa tiis.
Bul qadam jasalmasa, ishke renish jinala beredi. Áieli tek enesine emes, kúieýine de ashýlana bastaidy. Al ata-ana balasy naqty shekara qoimaǵan soń, baqylaýdy kúsheite túsedi. Tártip ornatý – er azamattyń mindeti.
– Birge turyp-aq, tatý-tátti ómir súrip jatqan otbasylar bar. Olardyń ózgelerden aiyrmashylyǵy nede?
– Mundai otbasylarda ishki mádeniet pen jeke shekara bar degen sóz. Erejeler ashyq aitylady, ár adamnyń jeke keńistigin qurmetteidi, al úlkender ár sheshimge aralasyp, bárin baqylaýǵa tyryspaidy. Jastar da úlkenderdiń qadirin túsinedi. Munda negizgi túsinik bar: «birge tursa da, árkim – jeke otbasy». Bul – eresektik pen kemeldiktiń belgisi.
Dana ene: «Bul – senderdiń shańyraqtaryń, ózderiń sheshińder. Qajet bolsa, qoldaýǵa árqashan daiynmyn» dep aita alady. Sanaly kelin de: «Men sizderdi syilaimyn, biraq óz keńistigim de mańyzdy» dep jetkizedi. Al eresek ul:«Anashym, men sizdi jaqsy kóremin, biraq óz otbasyma qatysty sheshimdi jubaiymmen birge qabyldaimyn» dep aita alady.
– Ata-ananyń ulyn janynan jibergisi kelmeýiniń shynaiy sebebi nede?
– Munyń astarynda tek qimastyq emes, keide jalǵyz qalýdan qorqý jáne baqylaýdy joǵaltyp alýdan bolatyn ishki ýaiym da jatady. Sol sebepti ata-ana úshin bala bólek ketse, ómirdiń máni azaiyp qalǵandai sezilýi múmkin. Ásirese búkil ǵumyryn tek balanyń baǵyp-qaǵýǵa arnaǵan jandar úshin bul – úlken soqqy. Olar perzenttiń eseiip, derbes bolýyn tabiǵi zańdylyq dep bilmeidi, kerisinshe, ózin kereksiz bolyp qaldy dep oilaidy. Keide ata-ana balasyn beisanaly túrde óziniń emotsiialyq tiregi, jubanyshy etip alady.
Shyn máninde, perzentke degen mahabbat: «Maǵan qiyn bolsa da, balamnyń óz ómirin súrgenin qalaimyn» degen aq batamen ólshenedi. Al ózimshil mahabbat: «Meni jaqsy kórseń, meniń kóńilim tynysh bolýy úshin janymnan uzamaýyń kerek» degen shartqa saiady. Iá, balańdy bólek shyǵarý qiyn shyǵar, biraq bul qadam jasalmai, jańa shańyraqtyń irgetasy myqtap qalanbaidy.
– Úide bala paida bolǵanda jaǵdai qalai ózgeredi?
– Sábi dúniege kelgende otbasylyq júie kúrdelene túsedi. Bala – úidegi bar shielenisti syrtqa shyǵaratyn aina ispetti. Ata-áje shyn júrekten kómekteskisi keledi, biraq keide bul janashyrlyq shekten shyǵyp: «Durys tamaqtandyrmaisyń», «Durys tárbielemeisiń», «Biz kópti kórdik, jaqsy bilemiz» degen óktemdikke ulasady. Olar beisanaly túrde jas ata-ananyń rólin iemdenip alady.
Jas ana úshin bul – óz biliginen aiyrylýy, óz úiinde shettetilip qalýy, úrei men sharshaýdyń eselenýi. Analyq bolmysy endi ǵana qalyptasyp jatqanda, syrttan únemi syn aityla berse, jigerin qum qylady. Ájeniń orny – ájede, ananyń orny – anada. Bala úshin janynda baisaldy ári ózine senimdi anasynyń bolǵany mańyzdy.
Ata- ájeniń tájiribesi kóp bolsa da, balanyń jaýapkershiligi tek ata-ananyń moinynda.
Sanaly otbasy jas ananyń kúsh-qýatyn saqtaýǵa kómektesedi: balaǵa qarasyp, demalýyna múmkindik beredi, iyǵynan júgin jeńildetedi.
– «Bólek shyǵar edik, biraq jaǵdaiymyz kelmeidi» degen syltaý qanshalyq shyndyqqa janasady? Munyń artynda máseleni qozǵamaýdyń amaly jatqan joq pa?
– Bul jerde qos sebep qatar júredi. Qarjy máselesi – óte ózekti. Qazaqstanda páter jaldaý, ipoteka, kúndelikti shyǵyn jas otbasy úshin qiyn. Keide birge turý shynymen de tiimdi ári qisyndy. Biraq aqsha keide kúrdeli máseleni talqylamaýdyń yńǵaily qalqanyna ainalady.
Jastar «qarajatymyz jetpeidi» dep aitqanymen, onyń astarynda «ata-anamdy renjitip alýdan qorqamyn», «jaýapkershilikti óz moinyma alýǵa daiyn emespin», «shielenisten qashamyn», «maǵan daiyn asqa tik qasyq bolǵan yńǵaily» degen oilar jatýy múmkin. Qarjylai ýáj máseleni sheshpeidi, tek ýaqytsha shegerip qoiady.
Eresek adamnyń pozitsiiasy – aq pen qarany ajyrata bilý. «Qazir jaǵdaiǵa bailanysty birge turamyz, biraq báribir óz shańyraǵymyzdyń ishki shekarasyn qalyptastyrýymyz kerek» dep ashyq aitý qajet. Bólek páter alý derbestiktiń jalǵyz joly emes. Ol eń áýeli ishki sananyń ózgerýinen bastalady.
– Bul áńgimeni kúieýimen, ata-anasymen qalai bastaǵan jón?
– Sózdi úlkenderden emes, áýeli jubailar óz arasynda bastaǵany jón. Erli-zaiypty: «Biz ne qalaimyz? Qazirgi turmysymyz kóńilimizden shyǵa ma? Ne nárse janymyzǵa batady? Múmkindikterimiz qandai?» degen suraqtarǵa jaýap izdeýi kerek.
Áiel kúieýimen sóileskende ony kinálamai, óz sezimderin jetkizý kerek: «Men bul sózdi seniń ata-anańa qarsy emes, bizdiń otbasymyzdyń bolashaǵy úshin aityp otyrmyn. Bizge óz keńistigimiz jetpeitinin sezemin. Sheshimder bizsiz qabyldanǵanda qinalamyn. Ishki shekaramyzdy qalai belgilei alatynymyzdy birge oilastyrsaq».
Úlkendermen de baisaldy, talap qoimai sóilesken abzal: «Biz sizderdiń qoldaýlaryńyzǵa rizamyz. Aramyzdaǵy syilastyqty saqtaǵymyz keledi. Sonymen qatar óz betimizshe sheshim qabyldap, jeke otbasy bolyp úirengimiz keledi». Sózdi «anamyz aralasa beredi» dep itermei, «biz úshin óz tártibimizdi qalyptastyrý mańyzdy» dep bastaǵan tiimdi.
– Ata-ana «bul – bizdi syilamaý, ókpeletý» dep qabyldasa, qarym-qatynasty buzbai, bul tyǵyryqtan qalai shyǵýǵa bolady?
– Olardyń renishin túsiný, biraq óz shekarańnan bas tartpaý kerek. «Sizderdiń renjip jatqandaryńyzdy túsinemin. Biz sizderden qol úzgimiz kelmeidi, alǵysymyz sheksiz. Bólek shyǵý nemese ishki tártip ornatý – jas shańyraqtyń óz aiaǵynan turý, eseiý kezeńi» dep jetkizgen jón.
Olardyń ókpesimen daýlasýdyń qajeti joq. Ókpe – adamnyń ishki sezimi. Ony joqqa shyǵarmai, baisaldy qabyldaýǵa bolady, biraq oǵan bola óz erkińnen bas tartý mindetti emessiz. Janashyrlyqpen: «Sizderge ońai emes ekenin kórip turmyn. Biraq biz arany úzgen joqpyz, tek óz keńistigimizdi qalyptastyrǵymyz keledi» dep jyly sóilesý kerek. Derbes ómir súrý satqyndyqqa jatpaidy, bul – balalyq shaqtan eresektikke ótý kezeńi.
– Osyndai máselemen keletin juptarǵa aitar keńesińiz qandai?
– Shańyraq kóterip, otaý qurǵanda basty maqsat – derbes otbasy bolý. Bul – ishki tolysýdyń, eseiýdiń belgisi. Jańa otbasy burynǵy úidiń jai ǵana jalǵasy emes. Bul – eki túrli adamnyń óz túsinigin, kórgen tárbiesin, ishki jaraqattaryn, úmiti men turmysqa degen kózqarasyn biriktiretin múldem jańa júie.
Jastar nekege «aq paraqtai» taza bolyp kelmeidi. Biri bárin ishine saqtap úndemeitin ortadan shyqsa, ekinshisi bári ashyq aralasatyn otbasynan kelýi múmkin. Biri baqylaýdy qamqorlyq dep túsinse, ekinshisi erkindikti qamqorlyq dep biledi. Endi osy eki arnany toǵystyryp, ortaq dúnie qalyptastyrý kerek.
Eresektik – ata-ananyń salǵan soqpaǵyn soqyr sezimmen qaitalamai, óz ómirińdi sanaly túrde tańdaý.
