Foto: teatrdyń baspasóz qyzmeti
Qýyrshaq teatry – kópshilik úshin balalyq shaqtyń eń jyly estelikterimen astasqan, syrt kózge jeńil ári kóńildi kórinetin óner ordasy. Alaida onyń ishki álemine úńilgen saiyn bul ónerdiń qanshalyqty kúrdeli, tereń jáne rýhani jaýapkershilikke toly ekenin túsinesiń. Munda árbir qýyrshaq – jai ǵana zat emes, ol – akterdiń ishki sezimi men oiynyń kórinisi, tiri beine siiaqty ómir súretin obraz. Osyndai erekshe óner ordasynda jiyrma jyldan astam ýaqyt boiy eńbek etip kele jatqan akter ári rejisser Bolat Momynjanovpen suhbattasýdyń sáti tústi.
– Qýyrshaq teatryna alǵash kelgen sátińiz esińizde me? Sol kún sizge qandai áser qaldyrdy?
– Ol kún men úshin jai ǵana jumysqa alǵash kelgen sát emes, múlde basqa bir álemniń esigin ashqandai erekshe bir rýhani tájiribe boldy. Teatrdyń tabaldyryǵyn attaǵan mezette-aq ózimdi tanys emes, biraq birtúrli tartymdy keńistikke enip bara jatqandai sezindim. Bul sezimdi sózben dál jetkizý qiyn, óitkeni ol – kózben emes, janmen seziletin kúi edi. Syrttai qaraǵanda ǵimarat qarapaiym, tipti kónergendei áser qaldyratyn. Biraq onyń syrtqy qarapaiymdylyǵy ishindegi álemniń tereńdigin jasyryp turǵandai edi. Ishke engen saiyn múlde basqa bir tynys bastalady: únsizdik te, jaryq ta, tipti aýa da ózgeshe seziledi. Bári bir-birimen úndesip, kórinbeitin bir óner áleminiń zańdylyǵyna baǵynatyndai.Baspaldaqpen joǵary kóterilgen saiyn ishimdegi tolqý kúsheiip, júrek soǵysy baiaýlap, bir sátte ýaqyttyń ózi ózgeshe aǵysqa túskendei áser berdi. Aldyńnan boi kótergen biik kolonnalar men salmaqty, aýyr esik tek fizikalyq kedergi emes, simvolikalyq ótkel siiaqty kórindi. Ol esiktiń ar jaǵynda men úshin áli beimálim, biraq ishki túisikpen seziletin úlken shyǵarmashylyq álem kútip turǵandai edi.
Esikten ótken sátte jaryǵy sál kómeski foie qarsy aldy. Sol kómeskilik ishinde de bir jylylyq bar edi — ol sýyq emes, kerisinshe, adamdy baýrap alatyn jumsaq tynyshtyq bolatyn. Qabyrǵalar, keńistik, únsiz qozǵalystardyń ózi bir tiri organizm sekildi áser qaldyrdy. Sol mezette men anyq túsindim: bul tek jumys isteitin oryn emes. Bul – tirshilik etetin, dem alatyn, sezinetin erekshe óner keńistigi. Teatrdyń óz júregi, óz yrǵaǵy, óz tynysy bar. Al men sol sátte sol júrektiń soǵysyn alǵash ret estigendei boldym.
– Teatrdaǵy alǵashqy ustazdaryńyz týraly aityp ótseńiz?
– Meniń alǵashqy ustazym – Sultanǵali Shúkirov. Ol kisi syrt kózge óte qatal, tipti keide sýyqtaý kórinetin tulǵa bolatyn. Biraq ýaqyt óte kele onyń sol qataldyǵynyń artynda tereń meiirim, ónerge degen sheksiz adaldyq jáne adamdy shyńdaýǵa baǵyttalǵan úlken jaýapkershilik jatqanyn túsindim. Ol kisi úshin teatr – jai jumys orny emes, tártip pen rýhtyń, sheberlik pen ishki mádeniettiń toǵysqan qasietti keńistigi edi. Ustazymyz bizge eń aldymen sahnany oiyn-saýyq emes, úlken jaýapkershilik pen rýhani mindet retinde qabyldaýdy úiretti. Onyń sabaqtarynda árbir usaq detaldyń ózi mańyzdy bolatyn. Sahnaǵa shyǵý – tek ról oinaý emes, ol kórermenge shyndyqty jetkizý, sendirý, áser etý ekenin únemi eske salyp otyratyn.Teatrdaǵy tártip óte qatań edi. Ýaqyttan bir minýt keshigýge bolmaityn. Daiyndyqqa jartylai kelý nemese nemquraily qaraý degen múlde qabyldanbaityn. Ár jattyǵý tolyq berilip, ár qimyl sanaly túrde jasalýy tiis bolatyn. Sahnaǵa shyǵar aldynda tipti eń usaq detalǵa deiin oi eleginen ótkizý talap etiletin: qimyl qalai bastalady, kózqaras qaida baǵyttalady, ishki kúi qandai bolýy kerek – bári naqty sezilýi tiis edi. Basynda bul talaptar maǵan tym qatal, tipti aýyr siiaqty kórindi. Kei kezderi ishimnen «nege bulai qysady?» degen oi da ótken sátter boldy. Biraq ýaqyt óte kele men bul tártiptiń mánin tereń túsine bastadym. Bul – jai ǵana qatańdyq emes, bul – ónerge degen eń biik deńgeidegi qurmet eken. Sebebi shynaiy óner kezdeisoqtyqty kótermeidi, ol daiyndyqty, tártipti jáne ishki tazalyqty talap etedi. Sol ustazdyń bergen tárbiesi meni birtindep ózgertti. Ol tek akterlik sheberlikti emes, jalpy ómirge degen kózqarasty da qalyptastyrdy. Jaýapkershilik, uqyptylyq, eńbekke adaldyq siiaqty qasietter meniń boiyma sol kezeńde sińdi. Keiin túsindim: sahnadaǵy tártip – adamnyń ómirindegi tártippen tikelei bailanysty eken. Sol sebepti Sultanǵali Shúkirov men úshin tek ustaz ǵana emes, óner jolyndaǵy baǵyt berýshi, ishki mádenietimdi qalyptastyrǵan tulǵa bolyp qaldy.
– Bastapqyda drama akteri bolýdy maqsat etken ekensiz. Qýyrshaq teatryna qalai keldińiz?
– Iá, men ózimdi bastapqyda tek drama sahnasynda, tiri keiipkerlermen, úlken emotsiia men keń tynysty obrazdar arasynda elestetetinmin. Ishimde soǵan degen aiqyn bir arman, sahnaǵa degen ózimdik túsinik bolatyn. Men úshin akterlik óner – adamnyń jan dúniesin ashyq, tikelei, sózben de, únmen de tolyq jetkizý múmkindigi siiaqty kórinetin. Biraq ómir joly árdaiym bizdiń josparmen júre bermeidi eken. Sol kezeńde teatrda drama bólimi bolmaǵandyqtan, meni qýyrshaq teatry baǵytyna qarai burdy. Ol sátte bul sheshim men úshin ońai qabyldanǵan joq. Kerisinshe, ishimde bir sátke bolsa da belgisizdik, tipti azdap ókinishke uqsas sezim paida boldy. Sebebi men ózimdi basqa jolǵa daiyndalyp júrgendei sezinetinmin. Bastapqyda bul jaǵdaidy ishki qarsylyqpen qabyldadym. «Men basqa nárseni qalaǵan edim» degen oi jii mazalady. Óz armanymnan alystap ketkendei kórindi. Qýyrshaq teatry maǵan sol kezde tolyq ashyla qoimaǵan, tipti jat álem siiaqty áser bergen edi. Alaida ýaqyt óte kele, sol alǵashqy túsinbeýshilik birtindep basqa bir túsinikke ainaldy. Men baiqai bastadym: keide adam ózi tańdadym dep oilaǵan joldan emes, ómirdiń ózi kórsetken joldan shynaiy ornyn tabady eken. Sol baǵyt bastapqyda jat kórinse de, ýaqyt óte kele dál sol jol seniń ishki tabiǵatyńmen úndesip ketýi múmkin. Keiinnen men qýyrshaq teatrynyń óz aldyna bólek álem ekenin, onyń da tereń filosofiiasy men kúrdeli akterlik tabiǵaty bar ekenin túsindim. Bul ónerde de sezim bar, oi bar, shynaiylyq bar. Tek ony jetkizý tásili ózgeshe. Sol aiyrmashylyqty qabyldaǵan sátten bastap meniń kózqarasym da ózgerdi.
– Qýyrshaq teatryna beiimdelý siz úshin qanshalyqty qiyn boldy?
– Óte qiyn boldy. Syrt kózge bul jeńil óner siiaqty kórinedi, biraq shyn máninde ol óte názik jáne kúrdeli júie. Sen tek qýyrshaqty qozǵaltyp qana qoimaisyń, sen oǵan ishki ómir beresiń. Onyń júrisi, tynysy, minezi – bári akterdiń seziminen týady. Alǵashynda men bul ónerdiń tereńdigin tolyq túsinbedim. Biraq ýaqyt óte kele qýyrshaqpen jumys isteý – adamnyń ishki álemin ashatyn erekshe protsess ekenin uqtym.
– «Qýyrshaq meni tańdady» degen sózińizdi qalai túsindiresiz?
– Bul sózdiń astarynda úlken ómirlik tájiribe jatyr. Men bul mamandyqty ádeii tańdadym dep aita almaimyn. Biraq osy óner meni ózine tartyp áketti.
Keide adam bir nárseni tabýǵa tyrysady, biraq taba almaidy. Al keide sol nárse adamnyń ómirine ózi keledi. Men úshin qýyrshaq teatry – dál sondai taǵdyrlyq kezdesý.
– Rejisserlikke qalai keldińiz?
– Ýaqyt óte kele men úshin tek akter bolý jetkiliksiz ekenin anyq sezine bastadym. Buryn men sahnaǵa shyǵyp, berilgen róldi barynsha shynaiy somdaý – akterdiń basty mindeti dep qabyldaitynmyn. Biraq tájiribe jinaqtala kele, ishimde bir jańa suraq paida boldy: «Al men tek berilgen sheńberdiń ishinde ǵana qalǵym kele me, álde óz oiymdy, óz kózqarasymdy tutas sahna arqyly jetkizgim kele me?» Sol ishki izdenis meni birtindep jańa deńgeige alyp keldi. Men tek keiipkerdiń taǵdyryn oinaýmen shektelgim kelmeitinimdi túsindim. Keiipkerdiń artyndaǵy oidy, qoiylymnyń tutas ideiasyn, kórermenge beriletin tereń maǵynany ózim qurastyrǵym keldi. Iaǵni tek oryndaýshy emes, sol álemdi jasaýshylardyń biri bolýǵa degen ishki qajettilik oiandy. Osylaisha rejissýraǵa degen qyzyǵýshylyǵym paida boldy.Birte-birte men rejissýrany tek tehnikalyq nemese uiymdastyrýshylyq protsess retinde emes, naǵyz shyǵarmashylyq filosofiia retinde qabyldai bastadym. Rejissýra – bul tek sahnada kim qaida turatynyn nemese qandai qimyl jasaitynyn anyqtaý emes. Bul – tutas bir álemdi qurý óneri. Rejisser oqiǵanyń syrtqy formasyn ǵana emes, onyń ishki tynysyn da jasaidy. Ol kórermenniń tek kózin emes, júregin de basqarady. Sebebi jaqsy qoiylym tek siýjetpen ólshenbeidi. Ol kórermende qandai sezim qaldyrdy, qandai oi týdyrdy, qandai ishki suraq oiatty – bastysy osy. Rejisser osynyń bárin aldyn ala sezip, soǵan baǵyttai bilýi kerek. Ol tek sahnany emes, kórermenniń emotsiialyq keńistigin de qalyptastyrady. Sol sebepti men úshin rejissýra – jaýapkershiligi óte joǵary, biraq sonymen birge sheksiz shyǵarmashylyq erkindik beretin erekshe óner salasy bolyp qalyptasty.
– «Etik kigen mysyq» spektakli siz úshin?
– Bul meniń shyǵarmashylyq jolymdaǵy óte mańyzdy, tipti betburysty kezeń boldy dep aita alamyn. Sol qoiylymmen jumys isteý barysynda men sahnany tek jeke kórinisterdiń jiyntyǵy retinde emes, bir-birimen tyǵyz bailanysqan tutas tiri júie retinde qabyldaýdy úirendim. Buryn men úshin sahna – akterdiń oiyny, róldiń damýy bolsa, keiin onyń artynda áldeqaida úlken qurylym, ishki logika jáne názik úilesim jatatynyn túsine bastadym.
Ár detaldyń óz orny bar ekenin, ár qozǵalys pen ár paýzanyń da maǵyna beretinin baiqadym. Bir qaraǵanda usaq kórinetin sheshimniń ózi búkil qoiylymnyń atmosferasyn ózgertip jibere alatynyn sezindim. Osylaisha sahnaǵa degen kózqarasym keńeiip, men ony tek kórinis emes, tutas organizm retinde kóre bastadym.Rejisser retinde sen tek oqiǵanyń jelisin qurastyryp qana qoimaisyń. Sen sol oqiǵa arqyly kórermenniń ishki álemine áser etesiń, onyń sezimin oiatasyń, keide oilandyrasyń, keide ishki tolqynysyn tereńdetesiń. Iaǵni sen tek sahnadaǵy áreketti emes, kórermenniń ishki qabyldaýyn da baǵyttaisyń.
– Rejisser men akterdiń aiyrmashylyǵy nede?
– Akter – bir beinede ómir súredi. Al rejisser sol beinelerdiń barlyǵyn biriktirip, tutas álem jasaidy. Rejisser – tek shyǵarmashylyq adam emes, ol – oishyl, psiholog, uiymdastyrýshy jáne qiial iesi.
– Teatr men kinonyń aiyrmashylyǵy qandai?
– Kinoda qatelesseń, qaita túsirýge bolady. Al teatrda ondai múmkindik joq. Sahnada bári bir ret qana ótedi. Sol sebepti teatr – eń shynaiy óner túrleriniń biri.
– Teatrdaǵy «bir dýbl» qaǵidasy sizge ne úiretti?
– Bul qaǵida maǵan úlken jaýapkershilik úiretti. Sahnaǵa shyqqan sátte seniń barlyq bilimiń, tájiribeń, sezimiń bir mezette synalady.
– Óner men otbasy arasyndaǵy tepe-teńdikti qalai saqtaisyz?
– Bul – kez kelgen óner adamy úshin eń názik ári eń kúrdeli taqyryptardyń biri. Óitkeni syrt kózge shyǵarmashylyq ómir tek sahna, kórermen jáne shabyt siiaqty kóringenimen, onyń artynda úlken jaýapkershilik pen turaqty qozǵalys jatyr. Gastrolder, uzaq saparlar, tyǵyz keste – munyń bári ónerdiń ajyramas bóligi. Sonyń saldarynan otbasynan jii alystaýǵa, jaqyn adamdarmen ýaqytty shekteýli túrde ótkizýge týra keletin sátter de bolady.Árine, bastapqy kezeńde bul ońai qabyldanbaidy. Sebebi adam júregi úshin otbasy – eń mańyzdy tirek. Sol sebepti araqashyqtyq keide ishki saǵynyshty, keide azdap kiná sezimin de týdyrýy múmkin. Biraq bul – óner jolyn tańdaǵan adamnyń ómirlik shyndyǵy. Ýaqyt óte kele adam mundai jaǵdaimen ómir súrýdiń óz jolyn tabady. Ishki tepe-teńdik birden qalyptaspaidy, ol tájiribemen, túsinikpen, ýaqytpen birge keledi. Birtindep sen óner men otbasyny bir-birine qarsy emes, kerisinshe birin-biri tolyqtyratyn eki mańyzdy álem retinde qabyldai bastaisyń.
– Qýyrshaq teatrynyń qazirgi qoǵamdaǵy orny qandai?
– Bul ónerdi tek balalarǵa arnalǵan jeńil oiyn-saýyq retinde qarastyrý – onyń shynaiy tabiǵatyn taryltyp jiberý bolar edi. Shyn máninde, qýyrshaq teatry – adamnyń ishki álemine tereń áser etetin, oiǵa jeteleitin jáne rýhani turǵydan baiytatyn úlken óner keńistigi. Sahnadaǵy qýyrshaqtar arqyly aitylatyn oqiǵa syrttai qarapaiym kóringenimen, onyń astarynda árdaiym tereń maǵyna jatady. Ol adamdy tek kúldirip nemese qyzyqtyryp qana qoimaidy, sonymen qatar ishki sezimin oiatady, ómirge degen kózqarasyn ózgertýge yqpal etedi. Keide bir ǵana shaǵyn sahnalyq kórinis adamnyń uzaq ýaqyt boiy oilanbaǵan suraǵyn qaita qozǵap jiberýi múmkin. Bul ónerdiń ereksheligi – onyń tikelei emes, simvoldyq tilmen sóileýinde. Iaǵni kórermenge daiyn oidy kúshtep tańbaidy, kerisinshe, ony oilanýǵa, óz qorytyndysyn jasaýǵa jeteleidi. Sol arqyly ár adam qoiylymdy óz deńgeiinde, óz ómirlik tájiribesine sai qabyldaidy. Sondyqtan qýyrshaq teatry – tek balalardyń qiialyn damytatyn orta emes, ol kez kelgen jastaǵy kórermenniń ishki álemin qozǵaityn, rýhani oi salatyn, adamdy ózimen-ózi betpe-bet kezdestiretin erekshe óner túri.
– Jas ónerpazdarǵa qandai keńes berer edińiz?
– Eń bastysy – shynaiy súiispenshilik pen eńbek. Ónerdi júrekpen sezinbeseń, bul jolda uzaq júrý óte qiyn. Sebebi sahna syrt kózge ádemi kóringenimen, onyń artynda úlken ter tógis, úzdiksiz izdenis jáne ishki tártip jatyr. Naǵyz óner adamyn alǵa jeteleitin nárse – ataq ta, syrtqy áser de emes, sol iske degen adaldyq pen kún saiynǵy eńbegi. Ýaqyt óte kele túsinesiń: shabyt kelip-ketedi, al súiispenshilik pen eńbek qana adamdy ustap turady. Sondyqtan sahnada da, ómirde de shynaiylyq pen tabandylyq – eń basty tirek.
Shuǵyla Asqarbek
Temirbek Júrgenov atyndaǵy QazUÓA
«Kinoteledramatýrgiia» mamandyǵynyń 2 kýrs stýdenti
