Bizdiń jurt Bókeidi nege bótensidi?

Shúkir, búginde birtalai tarihymyz túgendeldi. Óshkenimiz jandy, joǵymyz tabyldy. «Mádeni mura» baǵdarlamasy tarihymyzdy tereńinen tanýǵa, ótkenimizden ónege alýǵa múmkindik berdi. Tipti bir jyldy «Halyq birligi men ulttyq tarih jyly» dep jariialap, tarih kómbesin aqtarýǵa arnadyq. Jaqynda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy negizinde «Týǵan jer», «Qasietti Qazaqstan» jobalary qolǵa alynyp, týǵan jerdiń tarihyn qaita qaraýǵa, ósken óńirimizdegi qasietti oryndardy qaitadan jańǵyrtýǵa jol ashyldy. Munyń barlyǵy da – bizge berilip otyrǵan úlken múmkindik. Elbasy taý-tasyńnyń, jer-sýyńnyń ataýy qaidan shyqqanyna zer sal, ony keiingi urpaqqa amanat qyl, týǵan jerińnen túlegen tulǵańdy tany, onyń el úshin eńbegine úńil, sony basqalarǵa nasihat qyl dep otyr. Biz osy múmkindikti óz paidamyzǵa jarata aldyq pa?

Meniń týǵan ólkem – Atyraý ob­lysynyń Qurmanǵazy aýdany. Jal­py, jurt «Júzaral jeri» dep atai­tyn bul óńir – tumsa tarihtyń keni, talai tulǵanyń túlegen jeri. Tý­ǵan ólkem tarihqa tunyp-aq tur. Óki­nishtisi, sol qazyna-kómbeni áli de asha almai kele jatqan sekildimiz.

Qurmanǵazy aýdanynyń tarihy ary­sy Altyn Ordadan bastap, keiin­gi Bókei handyǵymen (Ishki orda) tikelei bailanysty. Ne­gi­zin­de, Bókei ordasy degende Batys Qa­­­zaqstan oblysy eske túsetini bar. Ras, Jáńgir hannyń ordasy (stav­ka­sy) – Oral óńirinde. Jáńgirge deiin Ishki ordany bilegen Bókei han­nyń ordasy – Qazaqstan she­ka­ra­synan 3 shaqyrymdai áride, Re­sei­diń Astrahan oblysy Krasnyi-Iar aýdanynyń Baibek degen je­rin­de. Odan keiingi Shyǵai sultannyń or­dasy – osy Qurmanǵazy aýda­ny­nyń Kó­nek mekeninde bolǵan. Jaz­ǵy eń­bek demalysynda babalardyń izi qal­ǵan Baibekti de, beridegi Kó­nekti de kórip qaittym.

Orystyń jerinde qaldy de­me­seń, Bókei ordasynyń alǵashqy as­­­tanasy bolǵan Baibektiń búginde tú­tini túzý. Munda Bókei hannyń ma­zary menmundalap tur. Janynda ju­baiy Atan hanym jáne hannyń se­rigi bolǵan Seiit baba jerlengen.

Bókei han bul jaqqa qalai kel­di? Qaiyp han dúnieden ozǵannan keiin Qazaq handyǵy úsh júzge b­ó­li­nip, ár júzdiń óz hany sailanyp, uly hanǵa baǵynǵany belgili. Osy kezde Kishi júzdiń alǵashqy hany Ábil­qaiyr boldy. Ábilqaiyrdan keiin bilik uly Nuralynyń qolyna ót­ti. Nuralydan keiin Kishi júzdiń han taǵyna Eraly, Esim, Aishýaq han­dar otyrdy. Aishýaqtyń bilikke kelýi Bókei sultannyń Kishi júzden ir­gesin aýlaq salýyna ákelip soq­tyr­dy. Bókei óz ieligimen Jaiyq­tan Edilge deiingi dalany jailaýdy maq­sat tutyp, I Pavel patshaǵa bir­­­neshe ret aryz aitty. Aqyrynda, 1801 jyly Bókeidiń suranysyn qa­naǵattandyrý týraly patsha jar­lyǵy shyǵyp, Bókei bastaǵan qa­zaq­tar, naqty aitqanda 25 myń adam Jaiyqtyń oń jaǵyna kósh aý­dy. Osylaisha, Edil – Jaiyq ara­­­ly­ǵynda Ishki orda (keiingi Bó­kei han­dyǵy) memleketi quryldy.

Bókei jańa memleketiniń orda­sy etip Baibekti tańdaǵan. Alaida ol uzaq handyq qurǵan joq. Úsh jyl­­dan keiin qaitys bolyp, óz ama­­naty boiynsha súiegi Baibektegi Seiit babanyń janyna jerlendi.

Bókei han dúnieden ótken kezde taq murageri Jáńgir sultan áli jas bolatyn. Sondyqtan bilikti Nuralynyń taǵy bir balasy Shyǵai ýa­qytsha óz qolyna aldy. Ol 1815-1823 jyldary, iaǵni 8 jyl ordany bas­qardy. Alaida resmi túrde han s­tatýsyn alǵan joq.

Shyǵai 1820 jyly ordasyn bú­gin­­gi Qurmanǵazy aýdanynyń Eń­bek­shi okrýgyna qaraityn Kóneý aýy­lynyń teristiginen 2 shaqy­rym­dai jerge kóshirdi. Biylǵy «Rýhani jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda, qa­sietti jerler qataryna qosatyn bir meken bolsa, ol – osy Kóneý edi. Óki­nishke qarai, munda bul jerdiń Bó­kei handyǵynyń ordasy bolǵany tý­raly bir belgi joq.
Shyǵaidyń kezinde Ishki ordada­ǵy jurttyń jaǵdaiy ońalyp, mal-ja­nynyń sany artty. Jáńgirden bu­ryn qazaqtardy otyryqshy ómir­ge baýlyǵan osy Shyǵai bolatyn. Osy maqsatta Kaspii teńiziniń ja­ǵa­synan aǵash úiler salýdy qolǵa al­dy. Qazaqtardyń balyq sharýa­shy­lyǵyna den qoiýy da osy Shy­ǵai­dyń tusynda qarqyn aldy. Alai­da sońyra bilikti óz iesi Jáń­gir­ge amanattap, qalǵan ómirin qara­sha jurtpen birge ótkizdi.

Shyǵaidan dáýlesker kúishi Dáý­letkerei tarady. Dáýlet­ke­rei­diń dúniege kelgen jeri – osy Kó­neý­diń mańy. 2006 jyly Eńbekshi ok­rýgyna qaraityn Kobiakovo aýy­lyna Dáýletkereidiń esimi berildi. Shy­ǵaidyń atynda aýyl túgil, kóshe joq. Shyǵaidy aitamyz-aý, aǵasy Bó­kei hannyń ózin bizdiń jurt bó­tensinetin sekildi. Olai deitinim, Al­tyn ordadan keiin noǵai men qal­maq qonyp, odan qalsa, orys-ka­zaktyń oty bolǵan osy dalany qa­zaqqa ataqonys qylyp, irgeli el­ge ainaldyrǵan Bókei han edi. Alai­da Ganiýshkinniń ataýyn Bó­keige berý týraly el usynysy áli de qoldaý tappai tur.

Jaqynda Qurmanǵazy aý­da­ny­nyń ortalyǵy – Ganiýshkinniń atyn ózgertý máselesi aýdanda qaita kó­terildi. Aýyl atyn «Bókei», «Qur­­­­manǵazy», «Jetiaral» dep ózgertý tý­raly usynystar boldy. Sóitip, qo­ǵamdyq keńes músheleriniń basym kóp­shiligi «Qurmanǵazy» ataýyn qosh kóripti. Bildei bir aýdannyń ataýy – Qurmanǵazy atamyzdyń atyn­da. Endi aýdan ortalyǵyn da Qur­manǵazy qylmaq pa? Aýdanda Qurmanǵazy atyn alǵan mekemeler, uiymdar onsyz da jetip jyǵylady. Aýyl atyn Qurmanǵazyǵa qimai, ne qyzǵanyp turǵanymyz joq. Osy aýdan kólemin el qylǵan, jaýdan qorǵaǵan Bókeide bir ataý joq emes pe, sony nege eskermeimiz? Bókei­diń atynda aýyl turmaq, mektep, kó­she joq. Esti adam jerge, sýǵa ataý be­rerde tamyrǵa, tarihqa úńilmes pe? Osy elge qorǵan bolǵan, qutyn asyr­ǵan erin eske almas pa? Bulai eleý­siz qaldyrardai Bókeidiń ne ja­zyǵy bar edi?!

Bókei hanǵa aýyl atyn berý týra­ly burynyraqta eldiń ardager qa­lamgeri, marqum Rahmet Iman­ǵa­liev, keiin jazýshy Ómirzaq Qa­jym­ǵaliev jazdy. Biz de eki jyl­dyń aldynda «Aiqynda» «Bókei han­ǵa bir ataý buiyrmai ma?» degen ma­qala arnap, usynys qyldyq. Bu­rylǵan bir jan bolsa-shy…

Shúkir etetinimiz, aýdandaǵy Mor­skoe aýyldyq okrýgy – búginde Ma­qash Bekmuhamedovtiń atynda. Ábish Kekilbaevsha aitqanda, «Aty­raý, Jaiyq boiynda onyń atyn bil­meitin adam joq». Maqashtyń ma­zary da búginde osy aýylda tur.

Jáńgir han dúnieden ótkennen keiin, Bókei ordasyndaǵy handyq bas­qarý joiylyp, ornyna 1848 jy­ly Astrahan gýberniiasyna ti­ke­lei baǵynatyn Bókei ordasyn bas­qarý jónindegi Ýaqytsha keńes qu­ryl­­dy. Sóitip, Bókei ordasynyń jer aýmaǵynda Birinshi jáne Ekinshi Pri­more (Teńiz jaǵalaýy) okrýg­teri jáne Tarǵyn, Talovka (Talók­pe), Naryn, Qalmaq jáne Qamys-Sa­mar qisymdary quryldy. Ma­qash osyndaǵy Birinshi jáne Ekinshi Pri­more aimaqtarynyń praviteli (ákim) boldy. Birneshe ret qazaq de­­­pýtatsiiasy quramymen Sankt-Pe­terbor baryp, patsha aldynda el taǵ­dyryna qatysty máselelerdi kó­terdi, qazaqtardy shoqyndyrýdy toq­tatýdy talap etti. Maqashtyń bas­shylyǵymen Ekinshi Teńiz jaǵa­laýy aimaǵynda jiyrma shaqty musylman mektebi ashyldy. Óziniń ti­kelei qarjylandyrýymen Ganiýsh­kinnen orys-qazaq mektebin sal­dyrdy. Kúi atasy Qurmanǵazyǵa qol­daý kórsetip, Ýaqytsha keńestiń pra­viteli Lazarevskidiń qolynan «aq bilet» alyp bergen de osy Ma­qash bolatyn.

Muny nege aityp otyrmyz? Ma­­qashtyń jieni, osy topyraqtan tú­le­gen (qaryndasy Saradan týǵan) Baq­tygerei Qulmanovqa da bizdiń el áli kúnge tiisti baǵasyn bere al­ǵan joq. Maqash jastai jetim qal­ǵan Baqtygereidi oqytyp-toqytty. Keiin Baqtygerei Dýmanyń de­pýtaty boldy. Alashtyń ardaqty uly­na ainaldy. Alashorda kósemi Áli­han Bókeihan «Qulmanov kel­mei, sezdi bastamaimyz» dep, Oryn­borda kúlli qazaqty eki kún kút­tirgen eken. Baqtygereidiń myq­tylyǵyn osydan-aq baiqaýǵa bo­la­dy.

Alashorda úkimeti qurylǵanda, onyń tóraǵasyna usynylǵan 3 qa­zaq­­tyń biri – osy Baqtygerei bo­la­tyn. Atyraý qalasynda atyna kó­she berildi. Aýyl berse de ja­raspas pa edi? Aldaǵy 22 jel­toq­san­da Baq­tygerei Qulmanovtyń tý­ǵa­nyna 160 jyl tolady. Onyń ús­tine biyl – Alashordanyń 100 jyl­dyǵy. Baq­tygereidiń «baǵyn asha­tyn» ýaqyt týǵan sekildi.

Maqash pen Alashordaǵa tikelei qa­tysty taǵy bir tulǵa bar. Ol – Ýá­lithan Tanashev. Maqash pen Ýá­lithan – atalas týys. Espembet bi­den bes bala tarasa, sonyń Sha­la­baiynan – Tanash, Bekpembetinen Shol­tyr órbidi. Maqash – Bek­pem­bet­tiń nemeresi. Al Ýálithan – Ta­nash­tyń shóberesi.

Ýálithan Alashordanyń Ýfa di­rektsiiasy, Sibir, Komých úkimet­terindegi elshisi boldy. Á.Bókeihan, A.Turlybaevtarmen birge Kolchak úkimetimen kelissózder júrgizdi. Biyl Ýálithan Tanashevtyń týǵa­ny­na – 135 jyl. Muny da eskergen jón shyǵar.

Ótkende Atyraý óńirlik kom­mý­nikatsiialar qyzmetiniń uiymdas­tyrýy­men ótken baspasóz kon­fe­re­n­tsiiasynda Qurmanǵazy aýda­nynyń ákimi Biboz Shaiahmetov: «Ganiýsh­kin­di ózgertý – eldimekender ata­ýyn jańartý baǵytyndaǵy jumys­tardyń birinshisi. Budan keiingi ke­zekte Safon, Kýdriashovo, Ko­tiaev­ka aýyldarynyń ataýyn ózger­tý máselesi qaralmaq» degen eken. Árine, bul ataýlardy ózgertetin ýa­qyt baiaǵyda-aq jetti. Máselen, Sa­fonǵa – Baqtygerei Qulmanov­tyń, Kýdriashovoǵa – Ýálithan Ta­nashevtiń esimin nege bermeske?! Ait­paqshy, aýdan ákimi aitqan Sa­fon, Kýdriashovo, Kotiaev aýyl­dary­men qatar, aýdandaǵy Kirov, Ka­dyrka aýyldarynyń da atyn óz­gertý kerek. Kadyrka aýylyna Shy­ǵai sultannyń esimin berýge áb­den bolady. Kotiaev aýylyna osy óńir­diń týmasy, belgili kúishi Sma­ǵul Kóshekbaevtyń atyn bersek, ja­­­raspas pa?

Ras, Ganiýshkinde S.Kóshekbaev atyndaǵy Mádeniet úii, taǵy birer aýylda kóshe bar. Alaida aidai álem­ge dáýlesker Dina Nurpeiisova she­shemizdi tanytqan, súiegi alman­dardyń jerinde qalǵan Smaǵul ata­myzǵa aýyl atyn berý artyq et­pes edi.

Kirov aýyldyq okrýgyn – Jańa­talap, oǵan qarasty Dáshin aýy­lyn Hiýaz Dospanova aýyly dep ózgertkeli jatyr eken. Mundai usynysty Kirov aýyldyq okrý­ginde ótken jinalysta okrýg ákimi Oljas Tájibaev aitypty. Dáshin – qalmaqtan qalǵan ataý. Edil qal­maqtarynyń ekinshi taishysynyń aty Daichin bolǵan. Qalmaq ataý­lary qazaq jerinde óte kóp. Olardy qozǵamasa da bolady. Alaida aýys­tyrý qajet bolsa, Dáshin aýylyna Qazaqstannyń halyq qaharmany, qa­zaqtyń tuńǵysh ushqysh qyzy Hiýaz apamyzdyń atyn berý – qup­tarlyq is.

Tek Kirovti Jańatalap dep óz­gertý kóńilge qonbaidy eken. Jańa­talap – 1936 jyly qurylǵan óńir­degi tórt kolhozdyń biri. Qansha jer­den jańashyldyqqa shaqyratyn qa­zaqy uǵym desek te, naǵyz sábet­tiń iisi sińgen ataý. Ony qaita jań­ǵyr­týdyń qajeti bar ma? Odan da Kirov aýyldyq okrýgine Ábilqaiyr hannyń nemeresi Meráli Qara­taiuly­­nyń atyn nege bermeske?

Ekinshi Primore aimaǵyn Ma­qash Bekmuhambetov 26 jyl bas­qarǵanyn bilemiz. Maqashtan keiin Ekinshi Primoreniń praviteli Meráli sultan boldy. Meráli orda­syn dál osy Dáshin jerine tikti. Meráliden ataqty kúishi Muhit tara­ǵan bolatyn. Ekinshi Primore aimaǵy 1928 jyldan bastap, Teńiz aý­dany bolyp qaita quryldy. 1993 jyl­dan Qurmanǵazy aýdany dep ata­lady. Endeshe, Qurmanǵazy aýda­nynyń «ekinshi ákimi» nege eleýsiz?

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynan keiin qazaq dalasynda seń júrdi. Týǵan jerdiń tulǵalaryn taný, qa­siet­ti mekendi aishyqtap, atyn aspan­datý – osy baǵdarlamanyń basty muraty. Olai bolsa, Elbasy bastamasyna Atyraý jurty, sonyń ishinde Qurmanǵazy aýdanynyń atqaminerleri ún qosyp, qareket qylyp, han-sultandar Bókei Nuralyuly, Shyǵai Nuralyuly, Meráli Qarataiulyn, alashordalyq arystar Baqtygerei Qulmanov, Ýalithan Tanashevtardyń atyn asyryp, ulyqtaýdy umyt qaldyrmaityn shyǵar dep úmit etemiz.

Serikbol HASAN,

"Aiqyn" gazeti