شٷكٸر, بٷگٸندە بٸرتالاي تاريحىمىز تٷگەندەلدٸ. ٶشكەنٸمٸز جاندى, جوعىمىز تابىلدى. «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى تاريحىمىزدى تەرەڭٸنەن تانۋعا, ٶتكەنٸمٸزدەن ٶنەگە الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. تٸپتٸ بٸر جىلدى «حالىق بٸرلٸگٸ مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جارييالاپ, تاريح كٶمبەسٸن اقتارۋعا ارنادىق. جاقىندا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى نەگٸزٸندە «تۋعان جەر», «قاسيەتتٸ قازاقستان» جوبالارى قولعا الىنىپ, تۋعان جەردٸڭ تاريحىن قايتا قاراۋعا, ٶسكەن ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ قاسيەتتٸ ورىنداردى قايتادان جاڭعىرتۋعا جول اشىلدى. مۇنىڭ بارلىعى دا – بٸزگە بەرٸلٸپ وتىرعان ٷلكەن مٷمكٸندٸك. ەلباسى تاۋ-تاسىڭنىڭ, جەر-سۋىڭنىڭ اتاۋى قايدان شىققانىنا زەر سال, ونى كەيٸنگٸ ۇرپاققا امانات قىل, تۋعان جەرٸڭنەن تٷلەگەن تۇلعاڭدى تانى, ونىڭ ەل ٷشٸن ەڭبەگٸنە ٷڭٸل, سونى باسقالارعا ناسيحات قىل دەپ وتىر. بٸز وسى مٷمكٸندٸكتٸ ٶز پايدامىزعا جاراتا الدىق پا?
مەنٸڭ تۋعان ٶلكەم – اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانى. جالپى, جۇرت «جٷزارال جەرٸ» دەپ اتايتىن بۇل ٶڭٸر – تۇمسا تاريحتىڭ كەنٸ, تالاي تۇلعانىڭ تٷلەگەن جەرٸ. تۋعان ٶلكەم تاريحقا تۇنىپ-اق تۇر. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سول قازىنا-كٶمبەنٸ ەلٸ دە اشا الماي كەلە جاتقان سەكٸلدٸمٸز.
قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ تاريحى ارىسى التىن وردادان باستاپ, كەيٸنگٸ بٶكەي حاندىعىمەن (ٸشكٸ وردا) تٸكەلەي بايلانىستى. نەگٸزٸندە, بٶكەي ورداسى دەگەندە باتىس قازاقستان وبلىسى ەسكە تٷسەتٸنٸ بار. راس, جەڭگٸر حاننىڭ ورداسى (ستاۆكاسى) – ورال ٶڭٸرٸندە. جەڭگٸرگە دەيٸن ٸشكٸ وردانى بيلەگەن بٶكەي حاننىڭ ورداسى – قازاقستان شەكاراسىنان 3 شاقىرىمداي ەرٸدە, رەسەيدٸڭ استراحان وبلىسى كراسنىي-يار اۋدانىنىڭ بايبەك دەگەن جەرٸندە. ودان كەيٸنگٸ شىعاي سۇلتاننىڭ ورداسى – وسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ كٶنەك مەكەنٸندە بولعان. جازعى ەڭبەك دەمالىسىندا بابالاردىڭ ٸزٸ قالعان بايبەكتٸ دە, بەرٸدەگٸ كٶنەكتٸ دە كٶرٸپ قايتتىم.
ورىستىڭ جەرٸندە قالدى دەمەسەڭ, بٶكەي ورداسىنىڭ العاشقى استاناسى بولعان بايبەكتٸڭ بٷگٸندە تٷتٸنٸ تٷزۋ. مۇندا بٶكەي حاننىڭ مازارى مەنمۇندالاپ تۇر. جانىندا جۇبايى اتان حانىم جەنە حاننىڭ سەرٸگٸ بولعان سەيٸت بابا جەرلەنگەن.
بٶكەي حان بۇل جاققا قالاي كەلدٸ? قايىپ حان دٷنيەدەن وزعاننان كەيٸن قازاق حاندىعى ٷش جٷزگە بٶلٸنٸپ, ەر جٷزدٸڭ ٶز حانى سايلانىپ, ۇلى حانعا باعىنعانى بەلگٸلٸ. وسى كەزدە كٸشٸ جٷزدٸڭ العاشقى حانى ەبٸلقايىر بولدى. ەبٸلقايىردان كەيٸن بيلٸك ۇلى نۇرالىنىڭ قولىنا ٶتتٸ. نۇرالىدان كەيٸن كٸشٸ جٷزدٸڭ حان تاعىنا ەرالى, ەسٸم, ايشۋاق حاندار وتىردى. ايشۋاقتىڭ بيلٸككە كەلۋٸ بٶكەي سۇلتاننىڭ كٸشٸ جٷزدەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالۋىنا ەكەلٸپ سوقتىردى. بٶكەي ٶز يەلٸگٸمەن جايىقتان ەدٸلگە دەيٸنگٸ دالانى جايلاۋدى ماقسات تۇتىپ, ٸ پاۆەل پاتشاعا بٸرنەشە رەت ارىز ايتتى. اقىرىندا, 1801 جىلى بٶكەيدٸڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ تۋرالى پاتشا جارلىعى شىعىپ, بٶكەي باستاعان قازاقتار, ناقتى ايتقاندا 25 مىڭ ادام جايىقتىڭ وڭ جاعىنا كٶش اۋدى. وسىلايشا, ەدٸل – جايىق ارالىعىندا ٸشكٸ وردا (كەيٸنگٸ بٶكەي حاندىعى) مەملەكەتٸ قۇرىلدى.
بٶكەي جاڭا مەملەكەتٸنٸڭ ورداسى ەتٸپ بايبەكتٸ تاڭداعان. الايدا ول ۇزاق حاندىق قۇرعان جوق. ٷش جىلدان كەيٸن قايتىس بولىپ, ٶز اماناتى بويىنشا سٷيەگٸ بايبەكتەگٸ سەيٸت بابانىڭ جانىنا جەرلەندٸ.
بٶكەي حان دٷنيەدەن ٶتكەن كەزدە تاق مۇراگەرٸ جەڭگٸر سۇلتان ەلٸ جاس بولاتىن. سوندىقتان بيلٸكتٸ نۇرالىنىڭ تاعى بٸر بالاسى شىعاي ۋاقىتشا ٶز قولىنا الدى. ول 1815-1823 جىلدارى, ياعني 8 جىل وردانى باسقاردى. الايدا رەسمي تٷردە حان ستاتۋسىن العان جوق.
شىعاي 1820 جىلى ورداسىن بٷگٸنگٸ قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ەڭبەكشٸ وكرۋگىنا قارايتىن كٶنەۋ اۋىلىنىڭ تەرٸستٸگٸنەن 2 شاقىرىمداي جەرگە كٶشٸردٸ. بيىلعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا, قاسيەتتٸ جەرلەر قاتارىنا قوساتىن بٸر مەكەن بولسا, ول – وسى كٶنەۋ ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, مۇندا بۇل جەردٸڭ بٶكەي حاندىعىنىڭ ورداسى بولعانى تۋرالى بٸر بەلگٸ جوق.
شىعايدىڭ كەزٸندە ٸشكٸ ورداداعى جۇرتتىڭ جاعدايى وڭالىپ, مال-جانىنىڭ سانى ارتتى. جەڭگٸردەن بۇرىن قازاقتاردى وتىرىقشى ٶمٸرگە باۋلىعان وسى شىعاي بولاتىن. وسى ماقساتتا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىنان اعاش ٷيلەر سالۋدى قولعا الدى. قازاقتاردىڭ بالىق شارۋاشىلىعىنا دەن قويۋى دا وسى شىعايدىڭ تۇسىندا قارقىن الدى. الايدا سوڭىرا بيلٸكتٸ ٶز يەسٸ جەڭگٸرگە اماناتتاپ, قالعان ٶمٸرٸن قاراشا جۇرتپەن بٸرگە ٶتكٸزدٸ.
شىعايدان دەۋلەسكەر كٷيشٸ دەۋلەتكەرەي تارادى. دەۋلەتكەرەيدٸڭ دٷنيەگە كەلگەن جەرٸ – وسى كٶنەۋدٸڭ ماڭى. 2006 جىلى ەڭبەكشٸ وكرۋگىنا قارايتىن كوبياكوۆو اۋىلىنا دەۋلەتكەرەيدٸڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. شىعايدىڭ اتىندا اۋىل تٷگٸل, كٶشە جوق. شىعايدى ايتامىز-اۋ, اعاسى بٶكەي حاننىڭ ٶزٸن بٸزدٸڭ جۇرت بٶتەنسٸنەتٸن سەكٸلدٸ. ولاي دەيتٸنٸم, التىن وردادان كەيٸن نوعاي مەن قالماق قونىپ, ودان قالسا, ورىس-كازاكتىڭ وتى بولعان وسى دالانى قازاققا اتاقونىس قىلىپ, ٸرگەلٸ ەلگە اينالدىرعان بٶكەي حان ەدٸ. الايدا گانيۋشكيننٸڭ اتاۋىن بٶكەيگە بەرۋ تۋرالى ەل ۇسىنىسى ەلٸ دە قولداۋ تاپپاي تۇر.
جاقىندا قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – گانيۋشكيننٸڭ اتىن ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸ اۋداندا قايتا كٶتەرٸلدٸ. اۋىل اتىن «بٶكەي», «قۇرمانعازى», «جەتٸارال» دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستار بولدى. سٶيتٸپ, قوعامدىق كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ «قۇرمانعازى» اتاۋىن قوش كٶرٸپتٸ. بٸلدەي بٸر اۋداننىڭ اتاۋى – قۇرمانعازى اتامىزدىڭ اتىندا. ەندٸ اۋدان ورتالىعىن دا قۇرمانعازى قىلماق پا? اۋداندا قۇرمانعازى اتىن العان مەكەمەلەر, ۇيىمدار ونسىز دا جەتٸپ جىعىلادى. اۋىل اتىن قۇرمانعازىعا قيماي, نە قىزعانىپ تۇرعانىمىز جوق. وسى اۋدان كٶلەمٸن ەل قىلعان, جاۋدان قورعاعان بٶكەيدە بٸر اتاۋ جوق ەمەس پە, سونى نەگە ەسكەرمەيمٸز? بٶكەيدٸڭ اتىندا اۋىل تۇرماق, مەكتەپ, كٶشە جوق. ەستٸ ادام جەرگە, سۋعا اتاۋ بەرەردە تامىرعا, تاريحقا ٷڭٸلمەس پە? وسى ەلگە قورعان بولعان, قۇتىن اسىرعان ەرٸن ەسكە الماس پا? بۇلاي ەلەۋسٸز قالدىرارداي بٶكەيدٸڭ نە جازىعى بار ەدٸ?!
بٶكەي حانعا اۋىل اتىن بەرۋ تۋرالى بۇرىنىراقتا ەلدٸڭ ارداگەر قالامگەرٸ, مارقۇم راحمەت يمانعاليەۆ, كەيٸن جازۋشى ٶمٸرزاق قاجىمعاليەۆ جازدى. بٸز دە ەكٸ جىلدىڭ الدىندا «ايقىندا» «بٶكەي حانعا بٸر اتاۋ بۇيىرماي ما?» دەگەن ماقالا ارناپ, ۇسىنىس قىلدىق. بۇرىلعان بٸر جان بولسا-شى…
شٷكٸر ەتەتٸنٸمٸز, اۋدانداعى مورسكوە اۋىلدىق وكرۋگى – بٷگٸندە ماقاش بەكمۇحامەدوۆتٸڭ اتىندا. ەبٸش كەكٸلباەۆشا ايتقاندا, «اتىراۋ, جايىق بويىندا ونىڭ اتىن بٸلمەيتٸن ادام جوق». ماقاشتىڭ مازارى دا بٷگٸندە وسى اۋىلدا تۇر.
جەڭگٸر حان دٷنيەدەن ٶتكەننەن كەيٸن, بٶكەي ورداسىنداعى حاندىق باسقارۋ جويىلىپ, ورنىنا 1848 جىلى استراحان گۋبەرنيياسىنا تٸكەلەي باعىناتىن بٶكەي ورداسىن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ ۋاقىتشا كەڭەس قۇرىلدى. سٶيتٸپ, بٶكەي ورداسىنىڭ جەر اۋماعىندا بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ پريمورە (تەڭٸز جاعالاۋى) وكرۋگتەرٸ جەنە تارعىن, تالوۆكا (تالٶكپە), نارىن, قالماق جەنە قامىس-سامار قيسىمدارى قۇرىلدى. ماقاش وسىنداعى بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ پريمورە ايماقتارىنىڭ پراۆيتەلٸ (ەكٸم) بولدى. بٸرنەشە رەت قازاق دەپۋتاتسيياسى قۇرامىمەن سانكت-پەتەربور بارىپ, پاتشا الدىندا ەل تاعدىرىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ كٶتەردٸ, قازاقتاردى شوقىندىرۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتتٸ. ماقاشتىڭ باسشىلىعىمەن ەكٸنشٸ تەڭٸز جاعالاۋى ايماعىندا جيىرما شاقتى مۇسىلمان مەكتەبٸ اشىلدى. ٶزٸنٸڭ تٸكەلەي قارجىلاندىرۋىمەن گانيۋشكيننەن ورىس-قازاق مەكتەبٸن سالدىردى. كٷي اتاسى قۇرمانعازىعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, ۋاقىتشا كەڭەستٸڭ پراۆيتەلٸ لازارەۆسكيدٸڭ قولىنان «اق بيلەت» الىپ بەرگەن دە وسى ماقاش بولاتىن.
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز? ماقاشتىڭ جيەنٸ, وسى توپىراقتان تٷلەگەن (قارىنداسى سارادان تۋعان) باقتىگەرەي قۇلمانوۆقا دا بٸزدٸڭ ەل ەلٸ كٷنگە تيٸستٸ باعاسىن بەرە العان جوق. ماقاش جاستاي جەتٸم قالعان باقتىگەرەيدٸ وقىتىپ-توقىتتى. كەيٸن باقتىگەرەي دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولدى. الاشتىڭ ارداقتى ۇلىنا اينالدى. الاشوردا كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحان «قۇلمانوۆ كەلمەي, سەزدٸ باستامايمىز» دەپ, ورىنبوردا كٷللٸ قازاقتى ەكٸ كٷن كٷتتٸرگەن ەكەن. باقتىگەرەيدٸڭ مىقتىلىعىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى.
الاشوردا ٷكٸمەتٸ قۇرىلعاندا, ونىڭ تٶراعاسىنا ۇسىنىلعان 3 قازاقتىڭ بٸرٸ – وسى باقتىگەرەي بولاتىن. اتىراۋ قالاسىندا اتىنا كٶشە بەرٸلدٸ. اۋىل بەرسە دە جاراسپاس پا ەدٸ? الداعى 22 جەلتوقساندا باقتىگەرەي قۇلمانوۆتىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولادى. ونىڭ ٷستٸنە بيىل – الاشوردانىڭ 100 جىلدىعى. باقتىگەرەيدٸڭ «باعىن اشاتىن» ۋاقىت تۋعان سەكٸلدٸ.
ماقاش پەن الاشورداعا تٸكەلەي قاتىستى تاعى بٸر تۇلعا بار. ول – ۋەليتحان تاناشەۆ. ماقاش پەن ۋەليتحان – اتالاس تۋىس. ەسپەمبەت بيدەن بەس بالا تاراسا, سونىڭ شالابايىنان – تاناش, بەكپەمبەتٸنەن شولتىر ٶربيدٸ. ماقاش – بەكپەمبەتتٸڭ نەمەرەسٸ. ال ۋەليتحان – تاناشتىڭ شٶبەرەسٸ.
ۋەليتحان الاشوردانىڭ ۋفا ديرەكتسيياسى, سٸبٸر, كومۋچ ٷكٸمەتتەرٸندەگٸ ەلشٸسٸ بولدى. ە.بٶكەيحان, ا.تۇرلىباەۆتارمەن بٸرگە كولچاك ٷكٸمەتٸمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزدٸ. بيىل ۋەليتحان تاناشەۆتىڭ تۋعانىنا – 135 جىل. مۇنى دا ەسكەرگەن جٶن شىعار.
ٶتكەندە اتىراۋ ٶڭٸرلٸك كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ٶتكەن باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسىندا قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بيبوز شاياحمەتوۆ: «گانيۋشكيندٸ ٶزگەرتۋ – ەلدٸمەكەندەر اتاۋىن جاڭارتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ. بۇدان كەيٸنگٸ كەزەكتە سافون, كۋدرياشوۆو, كوتياەۆكا اۋىلدارىنىڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸ قارالماق» دەگەن ەكەن. ەرينە, بۇل اتاۋلاردى ٶزگەرتەتٸن ۋاقىت باياعىدا-اق جەتتٸ. مەسەلەن, سافونعا – باقتىگەرەي قۇلمانوۆتىڭ, كۋدرياشوۆوعا – ۋەليتحان تاناشەۆتٸڭ ەسٸمٸن نەگە بەرمەسكە?! ايتپاقشى, اۋدان ەكٸمٸ ايتقان سافون, كۋدرياشوۆو, كوتياەۆ اۋىلدارىمەن قاتار, اۋدانداعى كيروۆ, كادىركا اۋىلدارىنىڭ دا اتىن ٶزگەرتۋ كەرەك. كادىركا اۋىلىنا شىعاي سۇلتاننىڭ ەسٸمٸن بەرۋگە ەبدەن بولادى. كوتياەۆ اۋىلىنا وسى ٶڭٸردٸڭ تۋماسى, بەلگٸلٸ كٷيشٸ سماعۇل كٶشەكباەۆتىڭ اتىن بەرسەك, جاراسپاس پا?
راس, گانيۋشكيندە س.كٶشەكباەۆ اتىنداعى مەدەنيەت ٷيٸ, تاعى بٸرەر اۋىلدا كٶشە بار. الايدا ايداي ەلەمگە دەۋلەسكەر دينا نۇرپەيٸسوۆا شەشەمٸزدٸ تانىتقان, سٷيەگٸ المانداردىڭ جەرٸندە قالعان سماعۇل اتامىزعا اۋىل اتىن بەرۋ ارتىق ەتپەس ەدٸ.
كيروۆ اۋىلدىق وكرۋگىن – جاڭاتالاپ, وعان قاراستى دەشٸن اۋىلىن حيۋاز دوسپانوۆا اۋىلى دەپ ٶزگەرتكەلٸ جاتىر ەكەن. مۇنداي ۇسىنىستى كيروۆ اۋىلدىق وكرۋگٸندە ٶتكەن جينالىستا وكرۋگ ەكٸمٸ ولجاس تەجٸباەۆ ايتىپتى. دەشٸن – قالماقتان قالعان اتاۋ. ەدٸل قالماقتارىنىڭ ەكٸنشٸ تايشىسىنىڭ اتى دايچين بولعان. قالماق اتاۋلارى قازاق جەرٸندە ٶتە كٶپ. ولاردى قوزعاماسا دا بولادى. الايدا اۋىستىرۋ قاجەت بولسا, دەشٸن اۋىلىنا قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى, قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇشقىش قىزى حيۋاز اپامىزدىڭ اتىن بەرۋ – قۇپتارلىق ٸس.
تەك كيروۆتٸ جاڭاتالاپ دەپ ٶزگەرتۋ كٶڭٸلگە قونبايدى ەكەن. جاڭاتالاپ – 1936 جىلى قۇرىلعان ٶڭٸردەگٸ تٶرت كولحوزدىڭ بٸرٸ. قانشا جەردەن جاڭاشىلدىققا شاقىراتىن قازاقى ۇعىم دەسەك تە, ناعىز سەبەتتٸڭ يٸسٸ سٸڭگەن اتاۋ. ونى قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قاجەتٸ بار ما? ودان دا كيروۆ اۋىلدىق وكرۋگٸنە ەبٸلقايىر حاننىڭ نەمەرەسٸ مەرەلٸ قاراتايۇلىنىڭ اتىن نەگە بەرمەسكە?
ەكٸنشٸ پريمورە ايماعىن ماقاش بەكمۇحامبەتوۆ 26 جىل باسقارعانىن بٸلەمٸز. ماقاشتان كەيٸن ەكٸنشٸ پريمورەنٸڭ پراۆيتەلٸ مەرەلٸ سۇلتان بولدى. مەرەلٸ ورداسىن دەل وسى دەشٸن جەرٸنە تٸكتٸ. مەرەلٸدەن اتاقتى كٷيشٸ مۇحيت تاراعان بولاتىن. ەكٸنشٸ پريمورە ايماعى 1928 جىلدان باستاپ, تەڭٸز اۋدانى بولىپ قايتا قۇرىلدى. 1993 جىلدان قۇرمانعازى اۋدانى دەپ اتالادى. ەندەشە, قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ «ەكٸنشٸ ەكٸمٸ» نەگە ەلەۋسٸز?
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنان كەيٸن قازاق دالاسىندا سەڭ جٷردٸ. تۋعان جەردٸڭ تۇلعالارىن تانۋ, قاسيەتتٸ مەكەندٸ ايشىقتاپ, اتىن اسپانداتۋ – وسى باعدارلامانىڭ باستى مۇراتى. ولاي بولسا, ەلباسى باستاماسىنا اتىراۋ جۇرتى, سونىڭ ٸشٸندە قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ اتقامٸنەرلەرٸ ٷن قوسىپ, قارەكەت قىلىپ, حان-سۇلتاندار بٶكەي نۇرالىۇلى, شىعاي نۇرالىۇلى, مەرەلٸ قاراتايۇلىن, الاشوردالىق ارىستار باقتىگەرەي قۇلمانوۆ, ۋاليتحان تاناشەۆتاردىڭ اتىن اسىرىپ, ۇلىقتاۋدى ۇمىت قالدىرمايتىن شىعار دەپ ٷمٸت ەتەمٸز.
سەرٸكبول حاسان,
"ايقىن" گازەتٸ
