Qazirgi tańda álemdegi eń ózekti máseleniń biri – dini ekstremizm men terrorizm qaýpi ekendigi kópshilikke aian. Ǵalamdyq bul qaýip-qater qoǵamǵa saiasi, ekonomikalyq, moraldyq shyǵyndar ákelip, úrei týdyrýda. Ásili, terrorizm qaýpi XX ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastapkúsheie tústi. Álemniń kóptegen aimaqtarynda ekstremistik toptar men uiymdar qanquily teraktiler jasaý arqyly óz maqsattaryna qol jetkizgisi keldi. Búgingi kúni jahanda 500-dei ekstremistik uiymdardyń bar ekeni belgili bolyp otyr.
Sońǵy jyldary bizdiń elimizde din atyn jamylǵan sodyrlyq áreketter oryn ala bastady. Respýblikanyń batys jáne ońtústik aimaqtarynda oryn alǵan lańkestik oqiǵalardyń memleket qaýipsizdigine tóngen qater ekendigi aitpasa da túsinikti. Memleket dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn alý úshin eń aldymen onyń quqyqtyq negizderin jetildirýi qajet. Osy turǵyda tómendegi máseleler óz sheshimin tabýy tiis dep bilemiz:
Birinshiden, dini ekstremizm men terrorizm ideialarynyń taralý joldaryna bóget qoiýdy quqyqtyq turǵyda nyǵaitý qajet. Ol úshin dini ekstremistik aqparat taratatyn ǵalamtor saittary men áleýmettik jelilerdegi akkaýnttardy buǵattap, ádebietterdiń taratylmaýynyń utymdy jolyn qarastyrý kerek. Qazir, arnaiy quzyrly mekemeler dini nysanǵa 30 kún ishinde saraptama jasap, oń nemese teris qorytyndy berýmen atalmysh dini aqparat nemese ádebiettiń el aýmaǵynda taralý múmkindigin anyqtaidy. Alaida, osy ýaqyt ishinde ǵalamtor nemese áleýmettik jelide tarap ketken dini aqparat azamattardy teris jolǵa jeteleýi ábden múmkin. Osy sebepten, kúmándi dini aqparattardyń taralýynyń aldyn alý úshin saraptama júrgizý ýaqytyn meilinshe qysqartý qajet. Nemese kúmándi dini aqparattyń saraptama qorytyndysy shyqqanǵa deiin atalmysh dini aqparatqa ýaqytsha taratylýyn shektegen jón. Sonda, elimizde dini ekstremistik aqparattyń taralýynyń aldynalýǵa múmkindik týady.
Ekinshiden, respýblikadaǵy sońǵy tirkelgen lańkestik oqiǵalardyń oryn alýynyń sebepterine úńilgende teraktini uiymdastyrýshy sodyrlardyń dini aqparatty beiresmi oryndardan (qujyra, páter) alyp, teris dini túsiniktermen qarýlanǵandyǵy málim boldy. Olai bolsa, lańkestiktiń aldyn alý úshin ekstremizmge shaqyratyn teris dini (beiresmi) ýaǵyz-nasihattardyń jolyn kesý qajet. Osy turǵyda QR Ádilet ministrliginde tirkelgen dini birlestikter men arnaiy lizentsiiasy bar dini qyzmetkerlerge ǵana dini ýaǵyz-nasihat júrgizýge ruqsat bergen jón. Mysaly, islami dini ýaǵyz-nasihat meshit minberinde aitylyp, basqa ataýly dini is-sharalar (máýlit, oraza, qurban ait, janaza jáne t.b. dini rásimder) barysyndaǵy ýaǵyz-nasihattararnaiy ruqsaty bar imamdar tarapynan aitylǵany abzal.
Úshinshiden, alǵashqy din erkindigin jariialaǵan toqsanynshy jyldary qazaqstandyqtardyń shetelde dini bilim alýyna jol berildi. Alaida,shetelde dini bilim alǵan bazbir azamattar elge oralǵan soń qazaqtyń dástúrli dini tanymyna qaishy ustanymdardy nasihattap, halyqtyń rýhani tutastyǵyna jaryqshaq túsire bastady. Qazir el ishinde ártúrli dini kózqarasty ustanýshy toptardyń ashyq jáne astyrtyn jumys jasap jatqandyǵyn taǵyda aitpai ketýge bolmaidy. Bul teris dini qubylystyń Qazaqstan halqynyń birligin saqtaýǵa kedergi keltiretini aitpasa da túsinikti. Al, onyń aldyn alý úshin dini bilim alýdyń keshendi baǵdarlamasyn túzý qajet. Ásirese, shetelderde dini bilim alýdy qadaǵalaýdy kúsheitken jón.
Búgingi tańda, memlekettik quzyrly oryndar dini bilim alýǵa bolatyn sheteldik oqý oryndarynyń tizimin bekitti. Shetelde islami bilimdi Mysyr Arab Respýblikasyndaǵy ál-Azhar ýniversitetinde, Túrkiia Respýblikasyndaǵy Marmara, Ankara, Kaiseri, Koniia, Býrsa ýniversitetteri men Haseki institýtynda, Ózbekstan Respýblikasyndaǵy Islam ýniversiteti, Tatarstan Respýblikasyndaǵy Islam insitýtynda alýǵa bolady. Áitse de, keibir azamattardyń shetelge týristik maqsatta saparǵa shyǵyp, ruqsat etilmegen dini oqý oryndarda bilim alǵany belgili bolyp otyr. Dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn alý úshin shetelde dini bilim alý máselesin qadaǵalaýdy áli de kúsheite túsý kerek.
Tórtinshiden, QR zańdaryna sáikes dini ekstremistik jáne terroristik is-áreket jasadydep aiyptalatyn adamdy «ekstremist», «terrorist» retinde tanýdyńquqyqtyq kriteriilerin jetildirgen abzal. Dini dúrdarazdyqty týdyryp, Memlekettiń konstitýtsiialyq qurlysy men adam ómirine qaýip tóndiretin is-árekettermen qatar, qazaqstandyqtardyń tarihy, mádenieti men salt-dástúrin dini úkimdermen qaralaityn (haram, bidǵa, shirk, kýfr) amaldardy da ekstremistik dep tanýymyz kerek. Qazir, destrýktivti dini baǵytty ustanýshy azamattardyń «salt-dástúrdi ustaný bidǵa», «kelinniń sálem salýy shirk», «ziiarat jasaý kýfr» dep qarastyrýy jáne t.b. jaǵymsyz áreketteri el ishin alataidai búldirýdi kózdeidi. Túptiń túbinde bul teris áreketterdiń Qazaqstan halqynyń birligi men tatýlyǵynasyna qaǵatynytúsinikti. Mundai keleńsiz jaittardy aldyn alý úshin qazaq halqynyń dástúrli hanafi mázhabyna sai qalyptasqan salt-dástúrin teristeitin dini úkimderge «ekstremistik» degen anyqtama bergen jón.
Besinshiden, dini ekstremizm men terrorizm qylmysymen aiyptalýshylardyń jazasyn aýyrlatý, dini lańkestiktiń aldyn alýdyń quqyqtyq amaldarynyń biri sanalady. 2011 jyldary oryn alǵan lańkestik oqiǵalardyń qaitalaný sebebi - qylmys jazasynyń jeńil bolýynda.Jalpy, qoǵamǵa úrei týǵyzyp, halyqtyń ómirine qaýip-qater tóndiretin lańkestiktiń aldyn alý úshin qylmyskerdiń jazasyn qandai deńgeide bolýyn qarastyrý demokratiialyq qundylyqtarǵa qaishy sanalmaidy. Dese de, terrorlyqqylmysqa aýyr jaza qoldaný adamdarǵa tán azabyn shektirý maqsatynda emes, qoǵam úshin dini ekstremizm men terrorizmniń jat ekendigin boiǵa sińirý maqsatynda iske asyrylýy tiis.
QR Qylmystyq kodeksiniń terrorizm aktisi (255-bap), terrorizmdi nasihattaǵany nemese terrorizm aktisin jasaýǵa jariia túrde shaqyrǵany (256-bap), terroristik top qurǵany, oǵan basshylyq etkeni jáne onyń áreketine qatysqany (257-baptyń birinshi jáne ekinshi bólikteri), terroristik nemese ekstremistik áreketti qarjylandyrǵany jáne terrorizmge ne ekstremizmge ózge de dem berýshilik (258-bap), adamdy kepilge alǵany (261-bap), ǵimarattarǵa, qurylystarǵa, qatynas jáne bailanys quraldaryna shabýyl jasaǵany nemese olardy basyp alǵany (269-bap), terrorizm aktisi týraly kórineý jalǵan habarlaǵany (273-bap) úshin sottalǵan azamattardyń jazasyn aýyrlatý sharalaryn qarastyrǵan jón.
Qazaqstanda qalypty dini ahýaldy qalyptastyrý úshin ekstremizm men terrorizmge qarsy kúres keshendi túrde qolǵa alynýy tiis. Álbette, onyń dini, áleýmettik, psihologiialyq, ekonomikalyq aspektilerimen qatar quqyqtyq negizdemesin jetildirý búgingi kúnniń kezek kúttirmeitin talabyna ainalyp otyr. Elbasy N. Nazarbaevtyń «Máńgilik el» ideiasyn iske asyryp, qýatty memleketke ainalý maqsatynda el qaýipsizdigine qater tóndiretin árbir shetin máseleniń der shaǵynda aldyn alǵanymyz abzal.
Ibadýllaeva A.A.,
«Din máseleleri jónindegi ǵylymi zertteý jáne taldaý ortalyǵy» RMM Islamdy zertteý bóliminiń ǵylymi qyzmetkeri
Ult portaly
.jpeg)