بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋدىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ

قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قاۋپٸ ەكەندٸگٸ كٶپشٸلٸككە ايان. عالامدىق بۇل قاۋٸپ-قاتەر قوعامعا ساياسي, ەكونوميكالىق, مورالدىق شىعىندار ەكەلٸپ, ٷرەي تۋدىرۋدا. ەسٸلٸ, تەرروريزم قاۋپٸ XX عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپكٷشەيە تٷستٸ. ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ايماقتارىندا ەكسترەميستٸك توپتار مەن ۇيىمدار قانقۇيلى تەراكتٸلەر جاساۋ ارقىلى ٶز ماقساتتارىنا قول جەتكٸزگٸسٸ كەلدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ جاھاندا 500-دەي ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر.

سوڭعى جىلدارى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دٸن اتىن جامىلعان سودىرلىق ەرەكەتتەر ورىن الا باستادى. رەسپۋبليكانىڭ باتىس جەنە وڭتٷستٸك ايماقتارىندا ورىن العان لاڭكەستٸك وقيعالاردىڭ مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٶنگەن قاتەر ەكەندٸگٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. مەملەكەت دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ونىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸن جەتٸلدٸرۋٸ قاجەت. وسى تۇرعىدا تٶمەندەگٸ مەسەلەلەر ٶز شەشٸمٸن تابۋى تيٸس دەپ بٸلەمٸز:

بٸرٸنشٸدەن, دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەيالارىنىڭ تارالۋ جولدارىنا بٶگەت قويۋدى قۇقىقتىق تۇرعىدا نىعايتۋ قاجەت. ول ٷشٸن دٸني ەكسترەميستٸك اقپارات تاراتاتىن عالامتور سايتتارى مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ اككاۋنتتاردى بۇعاتتاپ, ەدەبيەتتەردٸڭ تاراتىلماۋىنىڭ ۇتىمدى جولىن قاراستىرۋ كەرەك. قازٸر, ارنايى قۇزىرلى مەكەمەلەر دٸني نىسانعا 30 كٷن ٸشٸندە ساراپتاما جاساپ, وڭ نەمەسە تەرٸس قورىتىندى بەرۋمەن اتالمىش دٸني اقپارات نەمەسە ەدەبيەتتٸڭ ەل اۋماعىندا تارالۋ مٷمكٸندٸگٸن انىقتايدى. الايدا, وسى ۋاقىت ٸشٸندە عالامتور نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاراپ كەتكەن دٸني اقپارات ازاماتتاردى تەرٸس جولعا جەتەلەۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. وسى سەبەپتەن, كٷمەندٸ دٸني اقپاراتتاردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ساراپتاما جٷرگٸزۋ ۋاقىتىن مەيلٸنشە قىسقارتۋ قاجەت. نەمەسە كٷمەندٸ دٸني اقپاراتتىڭ ساراپتاما قورىتىندىسى شىققانعا دەيٸن اتالمىش دٸني اقپاراتقا ۋاقىتشا تاراتىلۋىن شەكتەگەن جٶن. سوندا, ەلٸمٸزدە دٸني ەكسترەميستٸك اقپاراتتىڭ تارالۋىنىڭ الدىنالۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى.

ەكٸنشٸدەن, رەسپۋبليكاداعى سوڭعى تٸركەلگەن لاڭكەستٸك وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنىڭ سەبەپتەرٸنە ٷڭٸلگەندە تەراكتٸنٸ ۇيىمداستىرۋشى سودىرلاردىڭ دٸني اقپاراتتى بەيرەسمي ورىنداردان (قۇجىرا, پەتەر) الىپ, تەرٸس دٸني تٷسٸنٸكتەرمەن قارۋلانعاندىعى مەلٸم بولدى. ولاي بولسا, لاڭكەستٸكتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن ەكسترەميزمگە شاقىراتىن تەرٸس دٸني (بەيرەسمي) ۋاعىز-ناسيحاتتاردىڭ جولىن كەسۋ قاجەت. وسى تۇرعىدا قر ەدٸلەت مينيسترلٸگٸندە تٸركەلگەن دٸني بٸرلەستٸكتەر مەن ارنايى ليزەنتسيياسى بار دٸني قىزمەتكەرلەرگە عانا دٸني ۋاعىز-ناسيحات جٷرگٸزۋگە رۇقسات بەرگەن جٶن. مىسالى, يسلامي دٸني ۋاعىز-ناسيحات مەشٸت مٸنبەرٸندە ايتىلىپ, باسقا اتاۋلى دٸني ٸس-شارالار (مەۋلٸت, ورازا, قۇربان ايت, جانازا جەنە ت.ب. دٸني رەسٸمدەر) بارىسىنداعى ۋاعىز-ناسيحاتتارارنايى رۇقساتى بار يمامدار تاراپىنان ايتىلعانى ابزال.

ٷشٸنشٸدەن, العاشقى دٸن ەركٸندٸگٸن جارييالاعان توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاندىقتاردىڭ شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋىنا جول بەرٸلدٸ. الايدا,شەتەلدە دٸني بٸلٸم العان بازبٸر ازاماتتار ەلگە ورالعان سوڭ قازاقتىڭ دەستٷرلٸ دٸني تانىمىنا قايشى ۇستانىمداردى ناسيحاتتاپ, حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنا جارىقشاق تٷسٸرە باستادى. قازٸر ەل ٸشٸندە ەرتٷرلٸ دٸني كٶزقاراستى ۇستانۋشى توپتاردىڭ اشىق جەنە استىرتىن جۇمىس جاساپ جاتقاندىعىن تاعىدا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇل تەرٸس دٸني قۇبىلىستىڭ قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ال, ونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن دٸني بٸلٸم الۋدىڭ كەشەندٸ باعدارلاماسىن تٷزۋ قاجەت. ەسٸرەسە, شەتەلدەردە دٸني بٸلٸم الۋدى قاداعالاۋدى كٷشەيتكەن جٶن.

بٷگٸنگٸ تاڭدا, مەملەكەتتٸك قۇزىرلى ورىندار دٸني بٸلٸم الۋعا بولاتىن شەتەلدٸك وقۋ ورىندارىنىڭ تٸزٸمٸن بەكٸتتٸ. شەتەلدە يسلامي بٸلٸمدٸ مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنداعى ەل-ازھار ۋنيۆەرسيتەتٸندە, تٷركييا رەسپۋبليكاسىنداعى مارمارا, انكارا, كايسەري, كونييا, بۋرسا ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ مەن حاسەكي ينستيتۋتىندا, ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتٸ, تاتارستان رەسپۋبليكاسىنداعى يسلام ينسيتۋتىندا الۋعا بولادى. ەيتسە دە, كەيبٸر ازاماتتاردىڭ شەتەلگە تۋريستٸك ماقساتتا ساپارعا شىعىپ, رۇقسات ەتٸلمەگەن دٸني وقۋ ورىنداردا بٸلٸم العانى بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋ مەسەلەسٸن قاداعالاۋدى ەلٸ دە كٷشەيتە تٷسۋ كەرەك.

تٶرتٸنشٸدەن, قر زاڭدارىنا سەيكەس دٸني ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك ٸس-ەرەكەت جاسادىدەپ ايىپتالاتىن ادامدى «ەكسترەميست», «تەرروريست» رەتٸندە تانۋدىڭقۇقىقتىق كريتەرييلەرٸن جەتٸلدٸرگەن ابزال. دٸني دٷردارازدىقتى تۋدىرىپ, مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرلىسى مەن ادام ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن ٸس-ەرەكەتتەرمەن قاتار, قازاقستاندىقتاردىڭ تاريحى, مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرٸن دٸني ٷكٸمدەرمەن قارالايتىن (حارام, بيدعا, شيرك, كۋفر) امالداردى دا ەكسترەميستٸك دەپ تانۋىمىز كەرەك. قازٸر, دەسترۋكتيۆتٸ دٸني باعىتتى ۇستانۋشى ازاماتتاردىڭ «سالت-دەستٷردٸ ۇستانۋ بيدعا», «كەلٸننٸڭ سەلەم سالۋى شيرك», «زييارات جاساۋ كۋفر» دەپ قاراستىرۋى جەنە ت.ب. جاعىمسىز ەرەكەتتەرٸ ەل ٸشٸن الاتايداي بٷلدٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ. تٷپتٸڭ تٷبٸندە بۇل تەرٸس ەرەكەتتەردٸڭ قازاقستان حالقىنىڭ بٸرلٸگٸ مەن تاتۋلىعىناسىنا قاعاتىنىتٷسٸنٸكتٸ. مۇنداي كەلەڭسٸز جايتتاردى الدىن الۋ ٷشٸن قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ حانافي مەزھابىنا ساي قالىپتاسقان سالت-دەستٷرٸن تەرٸستەيتٸن دٸني ٷكٸمدەرگە «ەكسترەميستٸك» دەگەن انىقتاما بەرگەن جٶن.

بەسٸنشٸدەن, دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قىلمىسىمەن ايىپتالۋشىلاردىڭ جازاسىن اۋىرلاتۋ, دٸني لاڭكەستٸكتٸڭ الدىن الۋدىڭ قۇقىقتىق امالدارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. 2011 جىلدارى ورىن العان لاڭكەستٸك وقيعالاردىڭ قايتالانۋ سەبەبٸ - قىلمىس جازاسىنىڭ جەڭٸل بولۋىندا.جالپى, قوعامعا ٷرەي تۋعىزىپ, حالىقتىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ-قاتەر تٶندٸرەتٸن لاڭكەستٸكتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن قىلمىسكەردٸڭ جازاسىن قانداي دەڭگەيدە بولۋىن قاراستىرۋ دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا قايشى سانالمايدى. دەسە دە, تەررورلىققىلمىسقا اۋىر جازا قولدانۋ ادامدارعا تەن ازابىن شەكتٸرۋ ماقساتىندا ەمەس, قوعام ٷشٸن دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ جات ەكەندٸگٸن بويعا سٸڭٸرۋ ماقساتىندا ٸسكە اسىرىلۋى تيٸس.

قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ تەرروريزم اكتٸسٸ (255-باپ), تەرروريزمدٸ ناسيحاتتاعانى نەمەسە تەرروريزم اكتٸسٸن جاساۋعا جارييا تٷردە شاقىرعانى (256-باپ), تەرروريستٸك توپ قۇرعانى, وعان باسشىلىق ەتكەنٸ جەنە ونىڭ ەرەكەتٸنە قاتىسقانى (257-باپتىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ بٶلٸكتەرٸ), تەرروريستٸك نەمەسە ەكسترەميستٸك ەرەكەتتٸ قارجىلاندىرعانى جەنە تەرروريزمگە نە ەكسترەميزمگە ٶزگە دە دەم بەرۋشٸلٸك (258-باپ), ادامدى كەپiلگە العانى (261-باپ), عيماراتتارعا, قۇرىلىستارعا, قاتىناس جەنە بايلانىس قۇرالدارىنا شابۋىل جاساعانى نەمەسە ولاردى باسىپ العانى (269-باپ), تەرروريزم اكتiسi تۋرالى كٶرiنەۋ جالعان حابارلاعانى (273-باپ) ٷشٸن سوتتالعان ازاماتتاردىڭ جازاسىن اۋىرلاتۋ شارالارىن قاراستىرعان جٶن.

قازاقستاندا قالىپتى دٸني احۋالدى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كٷرەس كەشەندٸ تٷردە قولعا الىنۋى تيٸس. ەلبەتتە, ونىڭ دٸني, ەلەۋمەتتٸك, پسيحولوگييالىق, ەكونوميكالىق اسپەكتٸلەرٸمەن قاتار قۇقىقتىق نەگٸزدەمەسٸن جەتٸلدٸرۋ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن تالابىنا اينالىپ وتىر. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىن ٸسكە اسىرىپ, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالۋ ماقساتىندا ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن ەربٸر شەتٸن مەسەلەنٸڭ دەر شاعىندا الدىن العانىمىز ابزال.

يبادۋللاەۆا ا.ا.,

«دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعى» رمم يسلامدى زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ

ۇلت پورتالى