Foto: Mybusiness.kz
Qazaqstanda ajyrasý sany artyp keledi. Kei jaǵdailarda bul durys ári qajetti sheshim bolǵanymen, otbasylyq ómirdiń qiyndyqtaryna tótep bermei, ajyrasýdy tańdaityndar da az emes. Ásirese, mundai sheshim ortada bala bolǵan jaǵdaida aýyr tiedi. Otbasylyq daǵdarystardy sheshý joldary qandai? Ajyrasýdyń aldyn alyp, neke qarym-qatynasyn qalai nyǵaitýǵa bolady? Úilengisi keletin jastar neni nazarǵa alýy kerek? Psiholog Gýlia Jakýpovamen baqytty otbasyn qurý formýlalary men qalyptasqan otbasyn saqtap qalý joldaryn talqyladyq.
- Qazirgi tańda nekege turyp, ajyrasa salý ońai sharýaǵa ainalyp ketkendei. Al ortada bala bolǵan jaǵdaida bul barlyǵy úshin úlken stress. Ajyrasý sheginde turǵan juptarǵa qandai keńes beresiz? Otbasylyq krizisten kóp nárse joǵaltpai shyǵýdyń qandai amaldary bar?
- Iá, shynymen, qazir kóptegen jup ajyrasyp jatyr jáne bul sheshimdi tez ári ońai qabyldaýda. Ádette mundai otbasylar úilenýge sheshimdi jas kezinde ońai ári tez qabyldaǵandar. Jalpy Qazaqstanda jastardy erte úilenýge úgitteidi. Ádette ata-analar balalary eseie sala turmys qur, úilen dep qatty qysym jasaidy. Sondyqtan elimizdiń osy bir mentalitetin ózgertken jón.
Biz jastarǵa erte úilenýdi emes, kerisinshe daiyndyqpen úilenýdi nasihattaýymyz kerek. Sebebi otbasyn qurý – úlken jaýapkershilik.
Bul eki adamnyń bir-biri úshin óz-ózimen jumys isteýge talpynysy, qarym-qatynas úshin qolynan kelgenniń bárin jasaýǵa daiyn bolýy. Eger jastar buǵan daiyn bolmasa, onda kúte turǵan jón. Sebebi erteń bala paida bolady, al sodan soń ajyrasýǵa kóp adamnyń qatysy bolady.
Shyn máninde bala úshin ata-anasynyń ajyrasýy aýyr synaq bolýy múmkin, alaida ata-anasy bir-birin jaqsy kórmei, it pen mysyqtai taitalasyp júrgenin kórý de bala úshin úlken stress ekenin umytpaǵan jón. Sebebi bala úshin ata-ana — úlgi. Eger ol saý emes, abiýziv qarym-qatynas kórip ósse, eseigende muny túzeý qiynǵa soǵyp, ol osy úlgini qaitalaýy múmkin.
Ádette adamdar ajyrasamyz dep kelip tursa, men bul sheshimdi emotsiiasyz qabyldaýdy usynamyn. Ol úshin adamnan emotsionaldyq turǵyda bólektengen jón, iaǵni oisha serigińnen bólektenip, onyń sózderine, áreketterine emotsionaldyq turǵyda ilikpeý.
Bul ‒ bizge erkin ári utymdy sheshim qabyldaýǵa kómektesedi, sebebi emotsiia bizge árdaiym kedergi keltiredi jáne orynsyz sheshimder qabyldaýǵa itermeleidi. Osydan keiin ajyrasý aldynda turǵan adamdarǵa bir-birine túsinistikpen qaraýdy usynar edim. Degenmen, sizge qatysty qandai da bir abiýzivti qarym-qatynasty bulai aqtap alýǵa bolmaidy.
Keide adamdar bir-birinen sýynyp ketetin jaǵdailar da bolady. Men maman retinde aitarym, terapiia kóp jupqa kómekteskenin kórdim. Biraq buǵan kóbi kelise bermeidi, biraq otbasyn saqtap qalǵysy keletin adamdar, onyń mańyzyn sezetin adamdar baqytty qarym-qatynas qurý úshin qolynan kelgenniń bárin jasaidy.
Qazirgi kezde nekeniń de túr-túri bar. Áielder táýelsiz, ózin qamtamasyz ete alatyn álemde ómir súrip jatyrmyz ǵoi. "Qonaq nekesi" degen túsinik bar, munda erli-zaiyptylar tek demalys kúnderi ǵana kezdesedi. Sonymen qatar, ár qalada turyp ta, otbasy bolatyn juptar bar.
Biz nekege keńirek kózqaraspen qaraýymyz kerek. Bul mindetti túrde bizdiń dástúrli túsiniktegi neke bolmaýy múmkin. Eń bastysy – nekeniń barlyq qatysýshylar úshin baqyt pen qolaily jaǵdai bolýy.
- Turmys qurýdan qashatyn qyzdar bar. «Red Flag» degen tizim jasap, jalǵyz júrýge bel býyp jatqandar kezdesedi. Bul aldyńǵy býynnan qalǵan travma ma? Bul úrdisti qalypty dep oilaisyz ba? Nelikten qyzdar tabiǵi bolmysyna qarsy shyǵyp, reprodývtilik múmkindigine tosqaýyl qoiýda?
- Men kóp qyz turmysqa shyǵýdy qalamaidy dei almas edim. Kerisinshe turmysqa shyqqysy keletin qyzdardy kóp kóremin. Turmysqa shyqqysy kelmeitinder óte sirek. Kóp jaǵdaida qyzdar súiiktisin jolyqtyrmaǵandyqtan, turmys qurýǵa asyqpaidy. Iaǵni «ýaqytym ótip barady» degen qorqynyshpen ómir súrmeidi. Bul bizdiń qoǵamnyń turmys qurmaǵan qyzdarǵa degen kózqarasy ózgerip jatqanynyń belgisi.
Qyzdar máńgi jalǵyz qalýdan qoryqpaidy jáne qoǵam osy sheshimi úshin ony jazǵyrmaitynyna senimdi. Osydan 100 jyl buryn áiel úshin bul tragediia bolatyn, sebebi oǵan mindetti túrde turmysqa shyǵý kerek bolǵan.
Áitpegende ony kúshtep, egde jastaǵy adamǵa turmysqa bere salatyn edi. Al qazir bizdiń qoǵamda jańa tendentsiia qalyptasyp jatyr. Áiel adam abiýziv qarym-qatynastan shyqqany úshin jurt ony jazǵyrmaidy nemese azaiyp keledi. Ol qaýipsiz ómir súre alady.
Al reprodýktivti densaýlyqqa keler bolsaq, áiel adamǵa bala tabý úshin turaqty seriginiń bolýy mindetti emes. Bizdiń elde kóptegen áiel turmysqa shyqpai-aq bala tabýǵa sheshim qabyldaidy. Buǵan kóptegen sebep bar: laiyqty adamdy jolyqtyrmaýy múmkin nemese teris tájiribe alyp, sonyń qaitalanýyn qalamaýy múmkin. Sáikesinshe, turmys qurmaý jáne bala týý – bul áiel adamnyń aldynda turǵan eki bólek másele.
Men buǵan pozitiv turǵysynan qarar edim. Saý qoǵamda ártúrli adamdar bolýy kerek: otbasy qurǵysy keletinder de, qurǵysy kelmeitinder de, kúieýsiz bala tabatyndar da, birneshe áiel alǵysy keletinder de. Biz olardy qabyldaýymyz kerek. Bul bizde tańdaý barynyń belgisi. Al tańdaý jasai alý psihika úshin mańyzdy. Tańdaýdyń joq bolýy adamnyń minez-qulqyna keri áser etedi. Olar qatań tártipke baǵynamyn dep, nátijesinde qaiǵyryp ómir súredi.
Mysaly, eger bárine úilený, turmys qurý mindettelse, olar súimeitin adamdarymen bas qosyp, qaiǵyryp ómir súrýleri múmkin. Saldarynan budan da kóp problemaǵa urynamyz. Biz adamdarǵa erkindik berýimiz kerek. Bul qoǵamnyń damýyna jaqsy yqpal etedi.
- Bizde erlerdiń arasynda jaýapkershilik arqalaǵysy kelmeitin bala siiaqtylary bar. Olardyń kóbine terapiia qajet. Olarǵa eseiý úshin jaraqattaryn emdeý kerektigin qalai túsindirýge bolady?
- Men bizdiń erlerdiń kópshiligi infantil dep aitpas edim. Bul sál qate túsinik dep oilaimyn. Bizdiń erler dástúrli patriarhaldyq qoǵamda erjetti, munda belgili bir erejeler, zańdar men normalar bar, olar buryn da, qazir de jumys isteidi jáne uzaq ýaqyt jumys istei beredi.
Meniń aitpaǵym mynaý: patriarhaldyq álemde er adam emotsiialaryn kórsetpeýi kerek, ata-anasyna adal bolýy kerek, úige tabys ákelýi tiis dep sanalady. Sonymen qatar, ol ósken otbasynda nemese qoǵamda áielmen kelispeý qalypty sanalǵan.
Osynyń bárin eskere otyryp, er adamdarǵa ózderiniń qatelikteri nemese psihikalyq jaraqattaryn uǵý ońai emes, sebebi olardy buǵan eshkim úiretpedi. Bizde ul balalardy «jylama, áitpese soldat bolmaisyń» dep tárbieleidi. Sondyqtan erlerdi infantil dep aiyptaý emes, onyń túp-tamyryn túsiný mańyzdy. Shyn máninde, bul erlerdi áielder tárbielegen. Demek, áielder olarǵa qalai áreket etý kerektigin kórsetip, aityp otyrǵan.
Er adamdy psihikalyq jaraqattaryn emdeýge kóndirý úshin ýltimatým qoiýdan basqa amal joq: «ajyrasamyz, nemese psihologqa barasyń» deý arqyly. Kei jaǵdailarda er adamdar shyn máninde áielinen ajyrap qalamyn qorqyp, psihologqa barady. Biraq muny tiimdi tásil dep aitpas edim, sebebi qysymǵa túsken er adam psihologpen tiimdi jumys istei almaidy.
Munda eń bastysy – sizdiń bul er adammen birge bolýǵa qanshalyqty daiyn ekenińizdi túsiný. Onyń minez-qulqynda neni qabyldai alasyz, al neni qabyldai almaisyz. Eger jaraqattary abiýzge bailanysty bolsa jáne ol bolashaqta da osylai áreket etýi múmkin dep oilasańyz, siz úshin mundai qarym-qatynas qolaily ma, ony ózińiz sheshýińiz kerek.
Eger er adam daiyn bolsa, onda terapiia oǵan ózin jáne qarym-qatynasyn tereńirek túsinýge kómektesetinin aita alasyz. Biraq munda óte abai bolý qajet. Kóptegen er adam úshin kómek suraý – álsizdik belgisi, al bul olardyń kinási emes. Bul – bizdiń qoǵamdaǵy qalyptasqan túsinik.
Kómekke júginý álsizdik emes ekenin jailap, meiirimmen túsindirý qajet. Mysaly, maqala nemese posttar jiberip, oqýǵa usynyp, birtindep túsindirseńiz bolady. Bul da fizikalyq densaýlyqty kútý siiaqty, mentaldy densaýlyqty kútý ekenin aityńyz.
- Nege keibir adamdar jalǵyzdyqtan qorqady? Jalpy jalǵyzdyqta úilesimdi ómir súrý múmkin be?
- Ókinishke qarai, otbasy nemese jaqyn adamy bar bolsa da, keibir adamdar ózin báribir jalǵyz sezinýi múmkin. Jalǵyzdyq degen ne? Bul ózińmen jalǵyz qalýdan qorqý, ózińmen jalǵyz qalýdan aýyrtpashylyq seziný. Jalǵyzdyq sezimi sizdiń ishki jarańyzben tyǵyz bailanysty bolýy múmkin, oǵan siz ózińiz jaýaptysyz jáne ony sheshý de óz qolyńyzda.
Saý adam jalǵyzdyqtan qoryqpaidy, ol ózimen-ózi qalǵannan lázzat alady, ol ózi úshin eń jaqsy dos bola alady.
Mine, osyndai erkin, baqytty, tolyqtai avtonom adam ózi siiaqty avtonom baqytty adamdy kezdestirip, saý jup qurady. Al jalǵyzdyqtan qorqatyn adam basqa adamdy jolyqtyrýǵa asyǵady da, sol sańylaýdy basqa adammen jappaq bolady. Odan ekinshi adamnyń jailylyǵy buzylady. Sodan basqa da máseleler týyndaidy. Sondyqtan da adam osy jalǵyzdyqtyń aýyrtpalyq sezimimen jumys isteýi kerek. Ol óziniń ishki álemimen dostasýy kerek.
- Keibir uldaryn sheksiz jaqsy kóretin analar kelinin tómendetýden taisalmaidy. Mundai avtoritarly tulǵamen qalai úilesimdi ómir súrýge bolady? Kúieýińe «meni qorǵa» dep qalai túsindirse bolady?
- Shynynda da, ene taqyryby – meniń praktikamda óte jii kezdesetin másele. Keide tipti ene men kelin tóbelesken jaǵdailar da boldy. Degenmen, eń bastysy, bul jerde biz eresek adammen qarym-qatynas jasap jatqanymyzdy túsinýimiz kerek. Sondai-aq turmysqa shyǵatyn adam da – eresek. Ol ózine ne sáikes keletinin, ne sáikes kelmeitinin túsinýi kerek. Nekege turmas buryn, onyń anasyna qanshalyqty bailanǵanyn, anasymen qarym-qatynasy qai deńgeide ekenin saralańyz.
Kóp jaǵdaida er adam: «Ata-anammen birge turamyz» dep talap qoiady. Áiel adam soǵan kelisetinin, ne kelispeitinin ózi úshin sheshýi kerek.
Biraq kóp jaǵdaida qyzdar avtoritarly enege tap bolady da, ne isterin bilmei, qaiǵyryp júredi. Mundaida, árine, óz shekarańdy qorǵaý kerek. Áitpese sońy jaman aiaqtalýy múmkin. Iaǵni, keide «Jasai almaimyn, keshirińiz» nemese «Áńgimemizge aralaspańyzshy» dep, emotsiiasyz aita alý kerek. Endi ár adamnyń óz shekarasy bolady, sony ózi anyqtap alǵany jón.
Biraq eń bastysy, basynan aqyryndap óz pikirińdi aita berý kerek. Oda turǵan eshteńe joq, ár adamnyń pikiri bar. Keide áielder uzaq ýaqyt úndemei júredi de, biraz jyl ótken soń, «jarylyp», bárin kúl-talqan etýi múmkin. Soǵan jetkizbeýge tyrysý kerek. Bir kúni daýyl, nóser bolǵansha, az-azdan sebelep jaýyn jaýyp turǵany jaqsy.
Sodan keiin, eger siz kúieýińizdi tańdap turmysqa shyqqannan keiin, ony sol anasy tárbielegenin umytpaǵan jón. Iaǵni, ár adamnyń da bir jaqsy qasieti bolady ǵoi. Soǵan nazar aýdarýǵa tyrysyńyz. Jii syilyqtar áperip, qýanyp turyńyz. Jalpy tájiribeme súiensem, kóp enege nazar jetispeidi. Olar sol nazardan, mahabbattan, qamqorlyqtan tys qalamyn ba dep, jalǵyz qalamyn ba dep qorqady. Sol qajettiligin ótep otyrsańyz, másele de azaiady.
- Ómirlik serik tańdaǵanda qandai kriteriilerge nazar aýdarý kerek? Keibireýler ortaq qundylyqtarǵa nazar aýdarý qajet dese, basqalary ataq-abyroiyna qaraý kerek deidi. Al din jolyndaǵy adamdardyń kei biri bir-birin birneshe ret qana kórip, shańyraq kóteredi.
- Shyn máninde, nekeniń sátti bolýyna kepildik beretin naqty bir formýla joq. Keibireýler 5 jyl júrip, úilenip, keiin ajyrasyp ketedi. Al basqalary birneshe ret kezdesip, berik otbasyn qurady.
Sondyqtan bárine ortaq parametrler izdeýdiń qajeti joq dep oilaimyn. Meniń aitarym – júregińizdi tyńdańyz. Tańdaǵan serigińiz sizdiń qundylyqtaryńyzǵa qanshalyqty sáikes keletinin túsinýge tyrysyńyz. Múmkindiginshe kóbirek birge ýaqyt ótkizip, onyń basqalarmen qarym-qatynasta ózin qalai ustaitynyn baqylańyz. Sonymen qatar, adamnyń sizge qamqorlyq kórsetý qabiletin baiqaýǵa múmkindik berińiz.
Qyzdarǵa mynadai keńes bergim keledi: onyń otbasyn zertteńiz. Kóp jaǵdaida jańa qurylǵan otbasyna adam óziniń ósken otbasynyń máselesin alyp keletinin baiqaimyn.
Taǵy da aita keteiin, baqytty qarym-qatynastyń bir ǵana formýlasy joq. Eń bastysy – sizge unaityn, sezimińizdi oiatqan adamdy tańdaý. Sebebi eki adam birge ómir súrýi – ońai nárse emes. Biz shyn unatqan, shynaiy sezimimizdi týdyrǵan adammen ymyraǵa barýǵa daiyn bolamyz, onyń kemshilikterin elemeýge tyrysamyz jáne onymen baqytty bolýǵa tyrysamyz. Sondyqtan mahabbatty tańdańyzdar.
Suhbattasqan: Anara Baýyrjanqyzy
