Kez kelgen mekteptiń, kez kelgen aýyldyń óz tarihy bar. Myńdaǵan aýyl mektepteriniń biri – Shyǵys Qazaqstan oblysy Semei qalasyna qaraityn Qainar aýylynda ornalasqan Saparǵali Begalin atyndaǵy orta mektep.
Bul mektep – Qazaqstandaǵy mektepterdiń arasynda eń baiyrǵylarynyń biri. Biyl mektepke 95 jyl tolady. 1922 jyl – qarańǵylyq pen saýatsyzdyqqa jappai shabýyl bastalǵan kez edi. Saýatsyzdyqty joiý naýqany Keńes úkimetiniń alǵashqy jyldarynda jariialanǵan memlekettik saiasatynyń mańyzdy bóligi edi. Memlekettiń uranyn halyqtyń qamyn oilaityn, kózi ashyq, kókiregi oiaý Tursynbai Daiyrbekuly degen azamat qoldady.
Qazaq halqy joǵary baǵalaǵan qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aitmatovtyń «Alǵashqy ustaz» povestinde úkimet mektepti uiymdastyrý úshin aýylǵa jas komosomol qyzmetkerdi jiberdi. Shyǵarmanyń siýjeti boiynsha baiǵus muǵalim jergilikti halyqtyń kómegin kórmei, bailardyń kelemejine ushyrap, azaptyń kókesin kórip, óz kúshimen áreń mektepti saldy.
Al Abyraly óńirinde bári basqasha, kitaptaǵydai emes boldy: mektep uiymdastyrý máselesin jergilikti orta dáýletti Tursynbai Daiyrbekuly óz qolyna aldy. Esimhannyń bas batyry Oljashy batyrdyń urpaǵy Tursekeń shalqyǵan bai emes, sińiri shyqqan kedei emes, azyn-aýlaq maly, orta dáýleti bar adam edi. Sonymen qatar, iri bai, saýdager Ábdirahman Júsipovtyń senimdi adamy, oń qoly, járdemshisi edi. Semeide saýda júrgizgen Ábdirahman Júsipov 1917 jyly Semei oblystyq qazaq quryltaiynda Qazaq oblystyq komitetiniń múshesi bolyp sailanǵan, Jańa Semeidegi qyzyl tas úiinde Alashtyń arystary jii jinalatyn edi. Ábdirahman bai eskishe oqyǵan, biraq jańalyqqa, progresske umtylǵan, minezi qatal, talapty, pysyq, isker, el arasynda abyroiy bar Tursynbaidy jaqyn týysqandardyń arasynda basqalardan erekshe baǵalap, sharýashylyqty basqaratyn, isterin júrgizetin, sol zamannyń terminderin qoldasaq, prikazchik qyldy.
20-synshy jyldarynyń basynda NEP – jańa ekonomikalyq saiasaty jariialandy, shaǵyn kásipkerlikke jol ashyldy, kooperativter jappai ashylatyn boldy. Tursynbai Daiyrbekuly «Altai» atty seriktestikti uiymdastyryp, halyqtan teri, jún jinap, qalaǵa aparyp ótkizip, halyqty qant, shai, tuz, shyraqdan maiymen qamtamasyz etti.
1922 jyldyń kúzinde Semeiden 290 shaqyrymdai jerde Abyraly taýdyń ishinde Qaratumsyq Tursynbai óz úiiniń eki bólmesin jergilikti balalar úshin bosatyp, óz úiinde bastaýysh mektepti ashty. Qarqaralyǵa baryp, Botov degen oqymysty kisini ákelip, oqý protsessin uiymdastyrdy. Botov áýleti – ataqty Qoiandy jármeńkesiniń uiymdastyrýshylary, atyshýly saýdagerler edi. Solardan shyqqan urpaqtarynyń biri Qaratumsyqqa kelip, Abyraly óńirinde jańa uiymdastyrǵan mekteptiń alǵashqy muǵalimi edi. Alǵashqy ustazdardyń arasynda Mustash Ysqaqov, Tóleýǵali Músápirov, Semeiden úkimet jibergen jas komsomol belsendisi Áziken Jumaǵulov edi (1937 jyly Almaty oblysynyń Qastek aýdanyn basqarǵan Abyralynyń týmasy Jumaǵulov sasiai qýǵyn-súrginniń qurbany bolyp, ustalyp atyldy).
Al alǵashqy oqýshylarynyń arasynda Qazaq SSR-iniń Ishki ister ministri Shyraqbek Qabylbaev, tiltanýshy akademik Ahmedi Ysqaqov, eńbek sińirgen muǵalimi Árin Imanaqyshev edi.
«Altai» seriktestiginiń tabysynyń basym bóligi, naqtylai aitqanda 60-70 paiyzy mekteptiń qajetterine jiberilgen. Kooperativtyń qarjysynan mektep otynmen qamtamasyz etilgen. Mektep keńeitip, Kiikqashqan degen jerge kóshirilgende, Tursynbai Daiyrbekov ǵimaratty jóndep, astyna aǵash eden tósep, bólme qosyp saldy. Mektep direktory Qapan Musaiynov boldy.
Keibir jerlester, týysqandar mektep ashyp, qyzdardy oqytyp, áielderge ie bola almaimyz, kóp balań joq, Aitqazy ulyńdy men 2-3 balańdy oqyta alasyń, eldiń balalaryn qaitesin dep nadan pikirlerin bildirdi. Bailardyń bireýi Tursynbaiǵa kúlip: «Qysqa qarai tútinin óshirip, aǵaiyn otbasyna ortaq bolǵanyna jol bolsyn», dep keketti. Sońda Tursynbai «Óship shyqqan joq, ósip shyqtym, erteń oqyp shyqqan balalar – meniń órkenim ǵoi» dep, úiinde mektep ashqanyn túsindirýin tyrysty. Aqyn Jaqsylyq Tólenov Tursynbaiǵa: «Aǵaiynǵa aitarlyq panań tidi, aisyzda adastyrmas dańǵyl jolsyń, árýaǵy Oljashynyń sizge qonsyń, ómirli bala-shaǵań sizdei bolsyn» degen sózderi bar 5-6 shýmaq óleńdi arnady. Balasy – Aitqazy Daiyrbekov Semeide bank bólimshesiniń bastyǵy edi, bank-qarjy salasynda, kásipodaq keńesinde Semeide, Uzynaǵashta, Almatyda jumys istegen, Júsipbek Elebekovtyń jolyn qýǵan Arqanyń ánin oryndaǵan áýesqoi ánshi, shejireni jaqsy bilgen, jinaǵan, Medeý Sárseke, Bolatbek Násenovke kóp derek jibergen adam edi.
1928 jyly Abyraly aýdany qurylyp, onyń ortalyǵy Qainar bolyp bekitildi. 1931 jyly bastaýysh mektep Qainarǵa aýdaryldy, sharýa jastar mektebine ainaldy. 1934 jyly – ortalaý, al 1936 jyly – orta mektepke ainaldy. Ol kezde, mektep direktory bastaýysh mekteptiń alǵashqy túlekteriniń biri – Árin Imanaqyshev edi. Aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi, mektep inspektory Násen Jarylqasynov edi.
Násen Jarylqasynovty «mektep ǵimaratyn qastandyqpen kóldeneń salǵan» degen jala aiybymen, halyq jaýy, japon tynshysy dep 8 shilde 1938 jyly ustap, Sahalinge jibergen, sol jerde qaitys bolǵan. Balasy – Bolatbek Násenov, 1937 jyly týǵan, mekteptiń túlegi, ekonomist, Qarjy ministrliginde jumys istegen, agropromtehnikamen ainalysqan «Keń dala» aktsionerlik qoǵamynyń basshylyǵynda júrgen azamat. Sońǵy 25 jyl Bolatbek Násenov Qazaqstan tarihyn zerttep, muraǵattarda kóp qyzyq qujattardy izdep tapty, ásirese Abylai han, Kenesary, Abaiǵa bailanysty, 1916 jyldaǵy ult-azattyq kóteriliske, Alashorda, asharshylyq, tárkileý, saiasi qýǵyn-súrgin drge bailanysty jurt bilmeitin qupiialy qundy derekterdi taýyp jariialady. Abyraly óńiri jáne irgeles Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblysynyń tarih-shejiresin jinap, jazyp, urpaqtarǵa kóp tomdy entsiklopediia qylyp shyǵardy. Biyl Bolatbek Násenov 80 kelip, zertteý jumystaryn jalǵastyrýda.
Mektep direktory Árin Imanaqyshev ta saiasi qýǵynǵa ushyrap, Aq teńiz jaǵasyna jiberildi. Imanaqyshevtar – muǵalimder áýleti. Árin Imanaqyshev KSRO-nyń eńbek sińirgen muǵalimi, tańdaýly muǵalimi qos ataǵynyń iegeri bolsa, Jappar Imanaqyshev ádebiet mamany bola turyp, himiiany, astronomiiany, esep shyǵarýyn oqytqan, bilimdilik pen qarapaiymdylyǵy, adamgershiligi erekeshe adam edi. Jappar Imanaqyshev ta mektep direktory bolǵan. Aitqazy Imanaqyshevtyń úlken uly Qaben de kóp jyl muǵalim boldy. Al 1937 jyly týǵan mektep túlegi Beisen Imanaqyshev Semei maldárigerlik institýtyn bitirp, Abai aýdanynda mal asyldandyrý salasynda jumys istegen, keiin Qaraǵandy oblysyndaǵy Jambyl, Doǵalań keńsharlarda 22 bas ekonomist bolǵan. 1980-90-shy jyldary «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysynyń belsendi qatysýshysy edi, poligon jabylýy úshin kúresine zor úlesin qosty, Abyraly aýdanynyń ekologiia komitetiniń basshysy edi. Shejire jinap, Oljashy batyr, Esim han týraly derekterdi zerttegen. Qaraǵandy qalasynda kóshelerine tarihi tulǵalarymyzdyń attary berilsin dep, belsendiligin kórsetti. Biyl 80-ge tolatyn edi, úsh jyl buryn jol apatynan qaza tapty.
Soǵys aldynda mektepti Aimuhamet Mansurov basqarǵan. Bul soǵys ardageriniń, 25 jyldai Almaty oblysynyń birneshe aýdandardy basqarǵan memlekettik qairatkeriniń 100-jyldyǵyn biyl jurt-áleýmet keń toilamaq.
Qaratumsyq-Kiikqashqandaǵy bastaýysh mekteptiń alǵashqy túlekteriniń biri Oralbek Qudyshov edi. 1917 jyly 7 qazanda Abyraly óńirinde, Qaratumsyq qystaýynda dúniege keldi. 1938 jyldan bastap Qainar orta mektebinde fizika, matematikadan sabaq bergen. Soǵysqa baryp qaityp, 1946 jyldan bastap 40 jyl bastaýysh synyptarynyń muǵalimi bolyp jumys istedi, talai Qainardyń balalarynyń alǵashqy ustazy edi. Qaraǵandy oblysy Jambyl keńshary Aqterek aýylyna kóship, sonda muǵalimdik jumysyn jalǵastyrdy.
Biyl abzal ustazdyń 100-jyldyǵy.
Mektepte oqyǵandar jáne ony bitirgen túlekterdiń tiziminde Qarjy ministri Rymbek Baiseiitov, akademik Asqarbek Qusaiynov, tarihshy, professor Tóltai Balaqaev, Amantai Isin, jazýshy, tarih zertteýshisi Medeý Sárseke, Seiitjan Tábárikov, aqyndar Nutfolla Shákenov pen Tóleýjan Ysmaiylov, kinorejisser Oraz Ábishev, qaýipsizdik organdarynyń basshylyǵynda joǵary deńgeidegi laýazym iesi bolǵan Qapan Nurlanov (biyl týǵanyna 100 jyl), qaýipsizdik qyzmetiniń ardageri, barlaýshy, aqyn Murat Isin, Abyraly óńiri týraly entsiklopediia jazǵan, tarihymyzdyń túbinde jatqan syr-qupiialaryn ashatyn Bolatbek Násenov siiaqty tulǵalar bar.
Abyralydan shyqqan týmalarynyń arasynda 4 ministr, 14 tańdamaly akademik, 12 ǵylym doktory men professor, 25 ǵylym kandidaty, 24 aqyn-jazýshylar bar, olardyń kóbisi Qainar orta mektebin bitirgen nemese birneshe synyp oqyǵan. Alaida, ótken ǵasyr aimaq úshin erekshe qiyn bolǵan, tárkileý, saiasi qýǵyn-súrgin, asharshylyq, poligon zardabynan kóp abyralylyqtar basqa jaqqa ketýge májbúr bolǵan, keibireýleri basqa jaqqa jumysqa jiberilgen. Sońdyqtan, Abyraly halqy «jerlesterimiz, bizden shyqqan tulǵalarymyz» dep maqtanǵan keibir azamattary, mysaly Bibigúl Tólegenova, Seiit Qasqabasov, Rymǵali Nurǵaliev, Jabaǵy Tákibaev basqa jaqta balalyq shaǵyn ótkizip, basqa mektepterdi bitirgen.
1983 jyly Qazaq SSR Ministrler Sovetiniń qaýlysymen Qainar orta mektebine qazaq zamanaýi balalar ádebietiniń negizin salýshy, jazýshy, Abyraly óńiriniń týmasy Saparǵali Begalinnyń esimi berildi.
Qazirgi tańda Saparǵali Begalin atyndaǵy Qainar orta mektebi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 731 mektepteriniń, 512 orta mektepteriniń biri.
Direktory Berik Sársenbekov. Mektep túlegi Asqarbek Qusaiynov pen Qusaiynovtar áýleti mektepke qarjy qoldaýyn kórsetýde. Mektepke 15 kompiýter, interaktivtik taqta syiǵa tartyp, úzdik bitirýshilerge aýdan basshylyǵynda qyzmet etken Qabyken Qusaiynov atyndaǵy syiaqyn taǵaiyndady.
Aýyl – eldiń besigi, mektep – bilim teńizindegi keme. Shyǵys Qazaqstannyń batys qiyrynda ornalasqan Qainar aýyly órkendesin, óshpesin, Saparǵali Begalin atyndaǵy mektep elge qyzmet etetin ul-qyzdaryn ósire bersin.
Paidalanǵan ádebiet
1. B. Násenov. Abyraly – Saryarqanyń kindigi entsiklopediiasy, 2 tom, Novosibir, 2002 jyl
2. A. Daiyrbekov. Aitqazy Tursynbaiulynyń estelikteri, Almaty, 2006 jyl
3. A.Ábeshova. Aǵaiyndy altaý
4. Á.Isabaev Doǵalań – qutty meken, Qaraǵandy, 2016
