كەز كەلگەن مەكتەپتٸڭ, كەز كەلگەن اۋىلدىڭ ٶز تاريحى بار. مىڭداعان اۋىل مەكتەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ – شىعىس قازاقستان وبلىسى سەمەي قالاسىنا قارايتىن قاينار اۋىلىندا ورنالاسقان ساپارعالي بەگالين اتىنداعى ورتا مەكتەپ.
بۇل مەكتەپ – قازاقستانداعى مەكتەپتەردٸڭ اراسىندا ەڭ بايىرعىلارىنىڭ بٸرٸ. بيىل مەكتەپكە 95 جىل تولادى. 1922 جىل – قاراڭعىلىق پەن ساۋاتسىزدىققا جاپپاي شابۋىل باستالعان كەز ەدٸ. ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ناۋقانى كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ العاشقى جىلدارىندا جارييالانعان مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ ەدٸ. مەملەكەتتٸڭ ۇرانىن حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ تۇرسىنباي دايىربەكۇلى دەگەن ازامات قولدادى.
قازاق حالقى جوعارى باعالاعان قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «العاشقى ۇستاز» پوۆەستٸندە ٷكٸمەت مەكتەپتٸ ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن اۋىلعا جاس كوموسومول قىزمەتكەردٸ جٸبەردٸ. شىعارمانىڭ سيۋجەتٸ بويىنشا بايعۇس مۇعالٸم جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ كٶمەگٸن كٶرمەي, بايلاردىڭ كەلەمەجٸنە ۇشىراپ, ازاپتىڭ كٶكەسٸن كٶرٸپ, ٶز كٷشٸمەن ەرەڭ مەكتەپتٸ سالدى.
ال ابىرالى ٶڭٸرٸندە بەرٸ باسقاشا, كٸتاپتاعىداي ەمەس بولدى: مەكتەپ ۇيىمداستىرۋ مەسەلەسٸن جەرگٸلٸكتٸ ورتا دەۋلەتتٸ تۇرسىنباي دايىربەكۇلى ٶز قولىنا الدى. ەسٸمحاننىڭ باس باتىرى ولجاشى باتىردىڭ ۇرپاعى تۇرسەكەڭ شالقىعان باي ەمەس, سٸڭٸرٸ شىققان كەدەي ەمەس, ازىن-اۋلاق مالى, ورتا دەۋلەتٸ بار ادام ەدٸ. سونىمەن قاتار, ٸرٸ باي, ساۋداگەر ەبدٸراحمان جٷسٸپوۆتىڭ سەنٸمدٸ ادامى, وڭ قولى, جەردەمشٸسٸ ەدٸ. سەمەيدە ساۋدا جٷرگٸزگەن ەبدٸراحمان جٷسٸپوۆ 1917 جىلى سەمەي وبلىستىق قازاق قۇرىلتايىندا قازاق وبلىستىق كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ سايلانعان, جاڭا سەمەيدەگٸ قىزىل تاس ٷيٸندە الاشتىڭ ارىستارى جيٸ جينالاتىن ەدٸ. ەبدٸراحمان باي ەسكٸشە وقىعان, بٸراق جاڭالىققا, پروگرەسسكە ۇمتىلعان, مٸنەزٸ قاتال, تالاپتى, پىسىق, ٸسكەر, ەل اراسىندا ابىرويى بار تۇرسىنبايدى جاقىن تۋىسقانداردىڭ اراسىندا باسقالاردان ەرەكشە باعالاپ, شارۋاشىلىقتى باسقاراتىن, ٸستەرٸن جٷرگٸزەتٸن, سول زاماننىڭ تەرميندەرٸن قولداساق, پريكازچيك قىلدى.
20-سىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا نەپ – جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى جارييالاندى, شاعىن كەسٸپكەرلٸككە جول اشىلدى, كووپەراتيۆتەر جاپپاي اشىلاتىن بولدى. تۇرسىنباي دايىربەكۇلى «التاي» اتتى سەرٸكتەستٸكتٸ ۇيىمداستىرىپ, حالىقتان تەرٸ, جٷن جيناپ, قالاعا اپارىپ ٶتكٸزٸپ, حالىقتى قانت, شاي, تۇز, شىراقدان مايىمەن قامتاماسىز ەتتٸ.
1922 جىلدىڭ كٷزٸندە سەمەيدەن 290 شاقىرىمداي جەردە ابىرالى تاۋدىڭ ٸشٸندە قاراتۇمسىق تۇرسىنباي ٶز ٷيٸنٸڭ ەكٸ بٶلمەسٸن جەرگٸلٸكتٸ بالالار ٷشٸن بوساتىپ, ٶز ٷيٸندە باستاۋىش مەكتەپتٸ اشتى. قارقارالىعا بارىپ, بوتوۆ دەگەن وقىمىستى كٸسٸنٸ ەكەلٸپ, وقۋ پروتسەسسٸن ۇيىمداستىردى. بوتوۆ ەۋلەتٸ – اتاقتى قوياندى جەرمەڭكەسٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى, اتىشۋلى ساۋداگەرلەر ەدٸ. سولاردان شىققان ۇرپاقتارىنىڭ بٸرٸ قاراتۇمسىققا كەلٸپ, ابىرالى ٶڭٸرٸندە جاڭا ۇيىمداستىرعان مەكتەپتٸڭ العاشقى مۇعالٸمٸ ەدٸ. العاشقى ۇستازداردىڭ اراسىندا مۇستاش ىسقاقوۆ, تٶلەۋعالي مٷسەپٸروۆ, سەمەيدەن ٷكٸمەت جٸبەرگەن جاس كومسومول بەلسەندٸسٸ ەزٸكەن جۇماعۇلوۆ ەدٸ (1937 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قاستەك اۋدانىن باسقارعان ابىرالىنىڭ تۋماسى جۇماعۇلوۆ ساسياي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ قۇربانى بولىپ, ۇستالىپ اتىلدى).
ال العاشقى وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا قازاق سسر-ٸنٸڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ شىراقبەك قابىلباەۆ, تٸلتانۋشى اكادەميك احمەدي ىسقاقوۆ, ەڭبەك سٸڭٸرگەن مۇعالٸمٸ ەرٸن يماناقىشەۆ ەدٸ.
«التاي» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ تابىسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ, ناقتىلاي ايتقاندا 60-70 پايىزى مەكتەپتٸڭ قاجەتتەرٸنە جٸبەرٸلگەن. كووپەراتيۆتىڭ قارجىسىنان مەكتەپ وتىنمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. مەكتەپ كەڭەيتٸپ, كيٸكقاشقان دەگەن جەرگە كٶشٸرٸلگەندە, تۇرسىنباي دايىربەكوۆ عيماراتتى جٶندەپ, استىنا اعاش ەدەن تٶسەپ, بٶلمە قوسىپ سالدى. مەكتەپ ديرەكتورى قاپان مۇسايىنوۆ بولدى.
كەيبٸر جەرلەستەر, تۋىسقاندار مەكتەپ اشىپ, قىزداردى وقىتىپ, ەيەلدەرگە يە بولا المايمىز, كٶپ بالاڭ جوق, ايتقازى ۇلىڭدى مەن 2-3 بالاڭدى وقىتا الاسىڭ, ەلدٸڭ بالالارىن قايتەسٸن دەپ نادان پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ. بايلاردىڭ بٸرەۋٸ تۇرسىنبايعا كٷلٸپ: «قىسقا قاراي تٷتٸنٸن ٶشٸرٸپ, اعايىن وتباسىنا ورتاق بولعانىنا جول بولسىن», دەپ كەكەتتٸ. سوڭدا تۇرسىنباي «ٶشٸپ شىققان جوق, ٶسٸپ شىقتىم, ەرتەڭ وقىپ شىققان بالالار – مەنٸڭ ٶركەنٸم عوي» دەپ, ٷيٸندە مەكتەپ اشقانىن تٷسٸندٸرۋٸن تىرىستى. اقىن جاقسىلىق تٶلەنوۆ تۇرسىنبايعا: «اعايىنعا ايتارلىق پاناڭ تيدٸ, ايسىزدا اداستىرماس داڭعىل جولسىڭ, ەرۋاعى ولجاشىنىڭ سٸزگە قونسىڭ, ٶمٸرلٸ بالا-شاعاڭ سٸزدەي بولسىن» دەگەن سٶزدەرٸ بار 5-6 شۋماق ٶلەڭدٸ ارنادى. بالاسى – ايتقازى دايىربەكوۆ سەمەيدە بانك بٶلٸمشەسٸنٸڭ باستىعى ەدٸ, بانك-قارجى سالاسىندا, كەسٸپوداق كەڭەسٸندە سەمەيدە, ۇزىناعاشتا, الماتىدا جۇمىس ٸستەگەن, جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆتىڭ جولىن قۋعان ارقانىڭ ەنٸن ورىنداعان ەۋەسقوي ەنشٸ, شەجٸرەنٸ جاقسى بٸلگەن, جيناعان, مەدەۋ سەرسەكە, بولاتبەك نەسەنوۆكە كٶپ دەرەك جٸبەرگەن ادام ەدٸ.
1928 جىلى ابىرالى اۋدانى قۇرىلىپ, ونىڭ ورتالىعى قاينار بولىپ بەكٸتٸلدٸ. 1931 جىلى باستاۋىش مەكتەپ قاينارعا اۋدارىلدى, شارۋا جاستار مەكتەبٸنە اينالدى. 1934 جىلى – ورتالاۋ, ال 1936 جىلى – ورتا مەكتەپكە اينالدى. ول كەزدە, مەكتەپ ديرەكتورى باستاۋىش مەكتەپتٸڭ العاشقى تٷلەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەرٸن يماناقىشەۆ ەدٸ. اۋداندىق وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, مەكتەپ ينسپەكتورى نەسەن جارىلقاسىنوۆ ەدٸ.
نەسەن جارىلقاسىنوۆتى «مەكتەپ عيماراتىن قاستاندىقپەن كٶلدەنەڭ سالعان» دەگەن جالا ايىبىمەن, حالىق جاۋى, جاپون تىنشىسى دەپ 8 شٸلدە 1938 جىلى ۇستاپ, ساحالينگە جٸبەرگەن, سول جەردە قايتىس بولعان. بالاسى – بولاتبەك نەسەنوۆ, 1937 جىلى تۋعان, مەكتەپتٸڭ تٷلەگٸ, ەكونوميست, قارجى مينيسترلٸگٸندە جۇمىس ٸستەگەن, اگروپرومتەحنيكامەن اينالىسقان «كەڭ دالا» اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ باسشىلىعىندا جٷرگەن ازامات. سوڭعى 25 جىل بولاتبەك نەسەنوۆ قازاقستان تاريحىن زەرتتەپ, مۇراعاتتاردا كٶپ قىزىق قۇجاتتاردى ٸزدەپ تاپتى, ەسٸرەسە ابىلاي حان, كەنەسارى, ابايعا بايلانىستى, 1916 جىلداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە, الاشوردا, اشارشىلىق, تەركٸلەۋ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن درگە بايلانىستى جۇرت بٸلمەيتٸن قۇپييالى قۇندى دەرەكتەردٸ تاۋىپ جارييالادى. ابىرالى ٶڭٸرٸ جەنە ٸرگەلەس شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىسىنىڭ تاريح-شەجٸرەسٸن جيناپ, جازىپ, ۇرپاقتارعا كٶپ تومدى ەنتسيكلوپەدييا قىلىپ شىعاردى. بيىل بولاتبەك نەسەنوۆ 80 كەلٸپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا.
مەكتەپ ديرەكتورى ەرٸن يماناقىشەۆ تا ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ, اق تەڭٸز جاعاسىنا جٸبەرٸلدٸ. يماناقىشەۆتار – مۇعالٸمدەر ەۋلەتٸ. ەرٸن يماناقىشەۆ كسرو-نىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن مۇعالٸمٸ, تاڭداۋلى مۇعالٸمٸ قوس اتاعىنىڭ يەگەرٸ بولسا, جاپپار يماناقىشەۆ ەدەبيەت مامانى بولا تۇرىپ, حيمييانى, استرونومييانى, ەسەپ شىعارۋىن وقىتقان, بٸلٸمدٸلٸك پەن قاراپايىمدىلىعى, ادامگەرشٸلٸگٸ ەرەكەشە ادام ەدٸ. جاپپار يماناقىشەۆ تا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان. ايتقازى يماناقىشەۆتىڭ ٷلكەن ۇلى قابەن دە كٶپ جىل مۇعالٸم بولدى. ال 1937 جىلى تۋعان مەكتەپ تٷلەگٸ بەيسەن يماناقىشەۆ سەمەي مالدەرٸگەرلٸك ينستيتۋتىن بٸتٸرپ, اباي اۋدانىندا مال اسىلداندىرۋ سالاسىندا جۇمىس ٸستەگەن, كەيٸن قاراعاندى وبلىسىنداعى جامبىل, دوعالاڭ كەڭشارلاردا 22 باس ەكونوميست بولعان. 1980-90-شى جىلدارى «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى ەدٸ, پوليگون جابىلۋى ٷشٸن كٷرەسٸنە زور ٷلەسٸن قوستى, ابىرالى اۋدانىنىڭ ەكولوگييا كوميتەتٸنٸڭ باسشىسى ەدٸ. شەجٸرە جيناپ, ولجاشى باتىر, ەسٸم حان تۋرالى دەرەكتەردٸ زەرتتەگەن. قاراعاندى قالاسىندا كٶشەلەرٸنە تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ اتتارى بەرٸلسٸن دەپ, بەلسەندٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. بيىل 80-گە تولاتىن ەدٸ, ٷش جىل بۇرىن جول اپاتىنان قازا تاپتى.
سوعىس الدىندا مەكتەپتٸ ايمۇحامەت مانسۇروۆ باسقارعان. بۇل سوعىس ارداگەرٸنٸڭ, 25 جىلداي الماتى وبلىسىنىڭ بٸرنەشە اۋدانداردى باسقارعان مەملەكەتتٸك قايراتكەرٸنٸڭ 100-جىلدىعىن بيىل جۇرت-ەلەۋمەت كەڭ تويلاماق.
قاراتۇمسىق-كيٸكقاشقانداعى باستاۋىش مەكتەپتٸڭ العاشقى تٷلەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ ورالبەك قۇدىشوۆ ەدٸ. 1917 جىلى 7 قازاندا ابىرالى ٶڭٸرٸندە, قاراتۇمسىق قىستاۋىندا دٷنيەگە كەلدٸ. 1938 جىلدان باستاپ قاينار ورتا مەكتەبٸندە فيزيكا, ماتەماتيكادان ساباق بەرگەن. سوعىسقا بارىپ قايتىپ, 1946 جىلدان باستاپ 40 جىل باستاۋىش سىنىپتارىنىڭ مۇعالٸمٸ بولىپ جۇمىس ٸستەدٸ, تالاي قايناردىڭ بالالارىنىڭ العاشقى ۇستازى ەدٸ. قاراعاندى وبلىسى جامبىل كەڭشارى اقتەرەك اۋىلىنا كٶشٸپ, سوندا مۇعالٸمدٸك جۇمىسىن جالعاستىردى.
بيىل ابزال ۇستازدىڭ 100-جىلدىعى.
مەكتەپتە وقىعاندار جەنە ونى بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ تٸزٸمٸندە قارجى مينيسترٸ رىمبەك بايسەيٸتوۆ, اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ, تاريحشى, پروفەسسور تٶلتاي بالاقاەۆ, امانتاي يسين, جازۋشى, تاريح زەرتتەۋشٸسٸ مەدەۋ سەرسەكە, سەيٸتجان تەبەرٸكوۆ, اقىندار نۇتفوللا شەكەنوۆ پەن تٶلەۋجان ىسمايىلوۆ, كينورەجيسسەر وراز ەبٸشەۆ, قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ باسشىلىعىندا جوعارى دەڭگەيدەگٸ لاۋازىم يەسٸ بولعان قاپان نۇرلانوۆ (بيىل تۋعانىنا 100 جىل), قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنٸڭ ارداگەرٸ, بارلاۋشى, اقىن مۇرات يسين, ابىرالى ٶڭٸرٸ تۋرالى ەنتسيكلوپەدييا جازعان, تاريحىمىزدىڭ تٷبٸندە جاتقان سىر-قۇپييالارىن اشاتىن بولاتبەك نەسەنوۆ سيياقتى تۇلعالار بار.
ابىرالىدان شىققان تۋمالارىنىڭ اراسىندا 4 مينيستر, 14 تاڭدامالى اكادەميك, 12 عىلىم دوكتورى مەن پروفەسسور, 25 عىلىم كانديداتى, 24 اقىن-جازۋشىلار بار, ولاردىڭ كٶبٸسٸ قاينار ورتا مەكتەبٸن بٸتٸرگەن نەمەسە بٸرنەشە سىنىپ وقىعان. الايدا, ٶتكەن عاسىر ايماق ٷشٸن ەرەكشە قيىن بولعان, تەركٸلەۋ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن, اشارشىلىق, پوليگون زاردابىنان كٶپ ابىرالىلىقتار باسقا جاققا كەتۋگە مەجبٷر بولعان, كەيبٸرەۋلەرٸ باسقا جاققا جۇمىسقا جٸبەرٸلگەن. سوڭدىقتان, ابىرالى حالقى «جەرلەستەرٸمٸز, بٸزدەن شىققان تۇلعالارىمىز» دەپ ماقتانعان كەيبٸر ازاماتتارى, مىسالى بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا, سەيٸت قاسقاباسوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, جاباعى تەكٸباەۆ باسقا جاقتا بالالىق شاعىن ٶتكٸزٸپ, باسقا مەكتەپتەردٸ بٸتٸرگەن.
1983 جىلى قازاق سسر مينيسترلەر سوۆەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن قاينار ورتا مەكتەبٸنە قازاق زاماناۋي بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى, جازۋشى, ابىرالى ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى ساپارعالي بەگاليننىڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ساپارعالي بەگالين اتىنداعى قاينار ورتا مەكتەبٸ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 731 مەكتەپتەرٸنٸڭ, 512 ورتا مەكتەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ.
ديرەكتورى بەرٸك سەرسەنبەكوۆ. مەكتەپ تٷلەگٸ اسقاربەك قۇسايىنوۆ پەن قۇسايىنوۆتار ەۋلەتٸ مەكتەپكە قارجى قولداۋىن كٶرسەتۋدە. مەكتەپكە 15 كومپيۋتەر, ينتەراكتيۆتٸك تاقتا سىيعا تارتىپ, ٷزدٸك بٸتٸرۋشٸلەرگە اۋدان باسشىلىعىندا قىزمەت ەتكەن قابىكەن قۇسايىنوۆ اتىنداعى سىياقىن تاعايىندادى.
اۋىل – ەلدٸڭ بەسٸگٸ, مەكتەپ – بٸلٸم تەڭٸزٸندەگٸ كەمە. شىعىس قازاقستاننىڭ باتىس قيىرىندا ورنالاسقان قاينار اۋىلى ٶركەندەسٸن, ٶشپەسٸن, ساپارعالي بەگالين اتىنداعى مەكتەپ ەلگە قىزمەت ەتەتٸن ۇل-قىزدارىن ٶسٸرە بەرسٸن.
پايدالانعان ەدەبيەت
1. ب. نەسەنوۆ. ابىرالى – سارىارقانىڭ كٸندٸگٸ ەنتسيكلوپەديياسى, 2 توم, نوۆوسٸبٸر, 2002 جىل
2. ا. دايىربەكوۆ. ايتقازى تۇرسىنبايۇلىنىڭ ەستەلٸكتەرٸ, الماتى, 2006 جىل
3. ا.ەبەشوۆا. اعايىندى التاۋ
4. ە.يساباەۆ دوعالاڭ – قۇتتى مەكەن, قاراعاندى, 2016
