Jaryqqa ketetin shyǵyndy on esege azaitýǵa bolady. Shymkenttik ónerli óren Iliias Murat kúrishtiń qaýyzyn ydyratý arqyly energiia kózderin alýǵa bolatynyn dáleldep, biologiialyq batareialar oilap tapty. Onyń aitýynsha, bir batareiany ornatý — elektr energiiasyn 49 jyl boiy tegin paidalanýmen para-par. Baǵasy qoljetimdi. Qaldyqtyń kómegimen jasalǵan tyń týyndynyń ekologiiaǵa da, ekonomikaǵa da paidasy zor.
Iliias Murat nebári 20 jasta. Onyń oilap tapqan týyndysy — «Biologiialyq batareialar». Ol qarapaiym kúrishtiń qaýyzyna taza biologiialyq bakteriialardy qosýdy ǵana qajet etedi. Osy kezde ydyraý protsessi júrip, elektr energiiasy paida bolady. Demek eshqandai shyǵynsyz qýat alýǵa bolady.
Ónertapqysh: «Bizdiń jasap shyǵarǵan biologiialyq batareialarǵa birinshiden qarajat óte az jumsalyp, olardyń ózin ózi aqtaý merzimi qysqa ýaqytty qamtidy. Kúrishtiń qaýyzyn ydyratý kezinde himiialyq energiiany tikelei elektr energiiasyna aýystyrdyq. Osylaisha uzaq merzimge shydaityn akkýmýliatorlar oilap shyǵardyq».
Biologiialyq batareialardan shyqqan qaldyqtar ekologiiaǵa da zalalsyz, tipti qoldanystan soń tyńaitqysh retinde paidalanýǵa bolady. Al basty artyqshylyǵy – uzaq merzimge jaramdylyǵynda.
Únemshil týyndynyń avtory, negizinde Iliiastyń ákesi, biraq ol jobanyń tek teoriiasyn jazǵan. 2015 jyldan bastap balasy ákesiniń bastaǵan isin tájiribege engizip, nátijesin kóredi. Tipti jýyrda ǵana kásipkerler palatasynyń bastamasymen ótken baiqaýda top jaryp, grant iegeri atandy.
Madina Tursynbekova, OQO kásipkerler palatasynyń bas mamany: «Bizdiń jobanyń jeńimpazyna qoiylǵan basty talap — innovatsiialyq joba usyný kerek boldy. Iliiastyń jumysy noýhaý dep joǵary baǵalanyp, bir million teńge utyp aldy. Qazir qujattardy rásimdeý júrip jatyr. Sodan soń ári qarai qoldaý kórsetemiz».
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan Memlekettik ýniversitetiniń 4-shi kýrs stýdenti buǵan deiin de basqa jobada 1 mln teńge utyp alǵan. Ol bul somaǵa Abai saiabaǵynda 20 baǵanaǵa biologiialyq batareialardyń qýatyna shaqtalǵan svetodiodttyq shamdar ornatyp qoiǵan. Onyń ózi jaryqqa ketetin shyǵyndy eki jarym esege azaityp otyr.
Al biologiialyq batareialardyń ózi ornatylǵan kezde 6 volttyq qýat beretin qurylǵy jaryqtandyrýǵa ketetin shyǵyndy 10 esege azaitady. Iliiastyń batareialaryn 10 myń teńgege satyp alýǵa bolady.
Iliias Murat: «Bizdiń batareialardy ornalastyrýǵa 60 mln teńgedei investitsiia kerek. Eger investorlar tabylyp, qoldaý kórsetse, biz batareialardy zertteýdi jalǵastyryp, tek Qazaqstan emes, álemdik rynokqa shyǵarǵymyz keledi. Aita ketetini, bizdiń jobaǵa AQSh-tan mamandar qyzyǵyp otyr, mamyr aiynda biz jumysymyzdy tanystyrýǵa shetelge attanǵaly otyrmyz. Dese de, osyndai paidaly dúnieni óz elimizdiń azamattary qoldasa, Elbasymyz aitqan «Tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiia jaǵdaiyndaǵy damyǵan Qazaqstan» bolýǵa bir adym jaqyndar edik».
Ónertapqysh qoldaý bolsa, saiabaqty jarty jylda biologiialyq baterialarmen jaryqtandyramyz degen jospary bar. Sondai-aq, Iliias jáne onyń toby batareialardyń paidaly áser koefitsientin kóterýdi oilaidy. Sol arqyly noýtbýk jáne uialy telefondardy arzan ári kez-kelgen jerde qýattaýǵa bolatyn múmkindik týǵyzbaq.
Aita keteiik, Elimizde jylyna 280 000 tonna kúrish óndirilse, onyń 60 000 tonna kúrish sharýashylyǵynyń qaldyǵy bolyp esepteledi. Oǵan qosa kúrishtiń qaýyzy óte uzaq ýaqyt boiy shirimeitindikten ony kóptegen jerlerde jaǵady, saldarynan ekologiiaǵa úlken zardap tigizedi. Sondai-aq, kúrish qaýyzyn jaǵatyn poligondarǵa jaqyn ornalasqan eldi-meken turǵyndarynyń basym bóligi ókpe aýrýlaryna shaldyǵyp jatatyny da bar. Al biologiialyq bakteriialar qaldyqty tiimdi paidalanýdyń tetigi bolatyny ras.
