Zaman talaby, ýaqyt talaby bir-birin tolyqtyratyn birneshe mamandyqty qatar igerýdi júktep otyr. Bul úrdis bizge sońǵy jyldar kóleminde ǵana engenimen, Amerika Qurama Shtattarynda, Batys Eýropada áldeqashan bastalyp ketken. Bastapqyda mamandyǵyn pedagog qyzmetimen bastap, bes-on jyldan keiin aýdarma salasyna jumysqa aýysyp ketý nemese taǵy bes-on jyldan keiin óz biznesin ashyp, balalardy jyldam oqytýǵa úiretýmen shuǵyldaný qalypqa ainalǵan.
Bastysy, jumysyń negizgi mamandyǵyńdy tolyqtyryp turý kerek. Bir-birine múlde úilespeitin salalarda qaita-qaita baq synaý jetistikke jeter jol emes. Árine, biz joǵaryda atalǵan elderdi mysalǵa keltirgende eń aldymen, olardyń jetistikke aparar joldarynyń san-salaly bolyp keletinine nazar aýdaramyz. Qazirgi zymyran ýaqyttyń aldymyzǵa qoiyp otyrǵan talaby – eń aldymen jetistikke jetý. Oǵan jetý arqyly ǵana moiyndalatynyńdy qoǵam ózi ainadai etip kórsetip otyr. Tipti, jýyrda gazetimizde jariialanǵan belgili jazýshy Didar Amantaidyń «Men postmodernizmdi qalai túsinemin?» atty maqalasynyń ózi kózi ashyq adamdarǵa qanshama oi salǵany daýsyz. Osy oraida bizdiń aitarymyz da – sondai jaǵdailardyń qoǵamymyzǵa tán ekenin moiyndaý. Óitkeni, talǵam-túsinigimiz, qundylyqtarymyz, baǵalaýymyz ózgerip barady. Oǵan sebep – jelden júirik aqparat ǵasyrynyń kúndelikti ómirimizge ornyǵýy. XXI ǵasyrda jastarǵa da bilimdi bolý, bir-birin tolyqtyratyn birneshe mamandyqty qatar igerý óte qajet. Olar magistratýra, doktorantýrada oqýy tiis. «Qyzmetimdi dáriger bolyp bastaǵam, dárigerlikten zeinetkerlikke shyǵam» deý jaramsyz. Ony kóbi túsinedi. Kompiýter meńgermegen, tipti, óz tilinen bólek bir-eki tilde sóilei almaityn adamdardyń tabysty bola almaitynyn ómirdiń ózi kórsetip otyr. Sóitsek te, myna zamanda jastardyń bári maqsatyna jete ala ma degen suraq mazalaidy. Olardyń bárinde birdei qarjy bar ma? Bir oqýdy áreń taýysyp, áýpirimdep júrip jumysqa ilingende ekinshi oqýǵa túsýge talpyný aýyr emes pe? Oqymaý úshin syltaý kóp. Al oqý úshin qandai syltaý da jaramsyz der edik. Oqityn adam jolyn tabady. Bul oraida, memleket kómegine súiený jastarǵa úlken demeý bolmaq. Memleket qoldap otyrǵanda aqsha jinaý óte tiimdi.
Búginde jan-jaǵymyzǵa qarasaq, keibir jastar oqýǵa túserde qai mamandyqqa grant sany kóp bolsa, ata-anasy sol mamandyqqa qujat tapsyrtady. Joly bolyp oqýǵa túsip, keiinnen sol oqýdy bitirgen soń mamandyqqa degen yqylasy sýyp ta jatady. Al ol adam qoǵamnan qalai ornyn tabýy múmkin? Múmkin mindetti túrde basqa mamandyq igerý kerek shyǵar. Sondai-aq, óz kásibin jan-tánimen jaqsy kóretin, sonyń jolynda jan aiamai eńbek etip jatqan jastar da bar. Biraq, olar sonyń shyńyna shyǵý úshin oqýlaryn tolyqtyrmasa, alǵa qarai umtylmasa, magistratýra, doktorantýrada bilim almasa biikke kóterile almaitynyn da túsinedi. Bul oraida AQSh-tyń burynǵy prezidenti F.Rýzvelttiń taǵylymdy sózi eske túsedi: «Kór qazýshy bolsań da, óz isińniń sheberi bol». Al sheberlikke jetý úshin jastarǵa qoiylatyn talap ta kóp.
Álginde aqsha jinaý máselesinde memlekettiń qoldaitynyn aittyq. Endi sony búge-shigesine deiin túsindirip bereiik. Memlekettik bilim berý jinaqtaý júiesi týraly qazirgi kezde kóp adam biledi. Osydan úsh jyl buryn «Memlekettik bilim berý jinaqtaý júiesi týraly» Zań da qabyldandy. Zańnyń aiasynda dál osy júieniń operatory retinde Bilim jáne ǵylym ministrliginiń janynan «Qarjy ortalyǵy» aktsionerlik qoǵamy jumys isteýde. Ortalyq bankten bilim berý salymyn ashqan árbir tulǵanyń qarjysy úshin jaýapty organ. Bilim berý jinaqtaý salymynyń basqa depozitterden ereksheligi – onyń qarjylyq túsiminiń joǵarylyǵynda. Túsim jyl saiyn 19-21 paiyzdy quraidy. Salymnyń biregeiligi – munda banktiń jyl saiynǵy syiaqysy 14 paiyzdy qurasa, 5-7 paiyzǵa deiingi syiaqy memleket tarapynan kótermelenedi. 5-7 paiyz týraly túsindire keter bolsaq, memleket tarapynan belgilengen jyl saiynǵy 5 paiyz syiaqy elimizdiń barlyq sanattaǵy azamattary úshin, al, 7 paiyzdyq syiaqy jetim balalar, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, onyń ishinde kámelet jasqa tolǵan balalar (23 jasqa deiin), múgedekter, tórt nemese odan da kópbalaly otbasydan shyqqan balalarǵa arnalǵan. Mine, bul memlekettiń elimizdiń barlyq sanattaǵy otbasylaryn eskerip, jasap otyrǵan tiimdi múmkindigi. Osylaisha bilim alý salymyn ashý arqyly otandastarymyz joǵary bilim alýda qarajatyn 30-70 paiyzǵa deiin únemdeýge múmkindik alady. Búgingi tańda salymnyń osy túri arqyly balalarynyń bolashaǵy úshin kapital jinap jatqan ata-analar bar. «Bóbek» qorynyń prezidenti Sara Nazarbaeva hanym balalar úiinde tárbie alyp jatqan 7,5 myń búldirshinge salym ashty. Sondai-aq, 8 myńǵa jýyq ata-ana balalary joǵary oqý ornyna túsý úshin aqsha jinaýda.
Atap aitaiyq, tek mektep jasyndaǵy balalarǵa ǵana emes, joǵary oqý ornyn bitirgen jastarǵa da salym ashylady. Olar jumystaryn atqara júrip, biýdjetterine salmaq salmaityndai deńgeide aqsha jinasa, bolashaqta ekinshi mamandyqty igerýine múmkindik ashylady. Sondai-aq, magistratýra, doktorantýraǵa túsý úshin de salym ashyp, oqýǵa túskenge deiin memleket kómegimen qarjysyn eselep kóbeitip alýlaryna tolyq múmkindik bar. Ári bul áreket ata-ana tarapynan emes, jastardyń óz kúshterimen jasalatyndyqtan, sol salymdy ashqan jasqa da qanat bitirerdei zor qýanysh syilaidy. Óz arman-maqsatyna jetýge, kásibiligin shyńdap, kúshteri tasyp turǵan shaqta kóbirek jumys isteýge talpyndyrady.
Jastar – bizdiń keleshegimiz. Jastar – erkin eldiń erteńi. Árine, bul tebirenisti sózder. Shynymen de eldiń erteńi, keleshektegi kemel tulǵa bolý úshin jastar zaman talabyn jaqsy meńgergen, barlyq jańalyqtyń basy-qasynda júrgen, ózderiniń erteńi úshin ózderi jaýap bere alatyndai tulǵa bolyp qalyptasýy kerek. Bul oraida, olarǵa bilim alý qajet. Bir ret emes, kerek bolsa birneshe ret. Birneshe til meńgerse tipti jaqsy. Sóz sońynda aitarymyz, osydan júz jyl buryn tarih sahnasyna shyqqan Alashtyń arystary shyn máninde ziialy bolatyn. Birneshe til bilgen, óz mamandyqtaryna qosa aǵartýshylyqpen, jýrnalistikamen, qoǵamdyq jumystarmen ainalysqan edi. Eń aldymen qazaq halqynyń múddesi úshin jumys istegen edi. Búgingi jahandaný dáýirinde de jastarǵa kóp mindet artylady. Ol – jahandanýǵa jutylyp ketpeýge, halyqtyń múddesi úshin eńbek etýge talpyný. Sol úshin bilimdi bolý, bilikti bolý – basty talap.
Marat AQQUL
.jpeg)