Jaqynda Astanada «Iadrolyq qarýsyz álem qurý» atty halyqaralyq konferentsiia bolyp ótti. Bul shara Semei iadrolyq synaq poligony jabylýynyń 25 jyldyǵyna arnaldy. Bul aýqymdy jahandyq sharanyń Elbasy manifesine de tikelei qatysy bar ekeni sózsiz.
Al Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manifesinde mynadai sóilem bar: «Adamzattyń HH ǵasyrdaǵy ozyq oily ókilderi jurtqa bolashaqtaǵy álemdik soǵysta planetadaǵy tiri jannyń bárin joiatyn iadrolyq qarý mindetti túrde qoldanylatyn bolady dep kóripkeldikpen eskertpe jasaǵan edi». Osy pikir maǵan bala kezimde ákem aityp otyratyn myna bir sózdi eriksiz esime túsirdi. Ol: «Óz zamanynyń ǵulamalarynyń biri bylai dep aitqan eken deitin: «Úshinshi dúniejúzilik soǵys bola ma, joq pa bilmeimin, biraq, tórtinshi dúniejúzilik soǵysta adamdar jaqpen (sadaqpen) soǵysatyn bolady». Solai, jappai qyryp-joiatyn qarýdyń shúrippesin basqan soń, planetadaǵy tiri jannyń birin qaldyrmai qyryp salatyn qarýdy qoldanǵannan keiin, eger tirshilik qaitadan paida bolyp, adamzat jańa ómirdi bastasa sadaqpen soǵysady da.
Osy qaýipti aldyn ala kórip-bilip qana qoimai, jahandyq yntymaqtastyqqa shaqyrǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Á.Nazarbaev Vashingtonda ótken iadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammitte ózekti baǵdarlamalarmen tujyrymdalǵan manifesin jariia etti. Budan buryn da, Táýelsizdik samaly esip, óz aldymyzǵa derbes memleket quratyn tarihi kezeń qarsańynda áli de Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan Qazaqstan, onyń Tuńǵysh Prezidenti N.Nazarbaev Máskeýdiń qarsylyǵyna qaramastan, álemdegi iri iadrolyq poligon – Semei poligonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Dúnieniń tórt buryshynyń, alyp elderdiń tizesin dirildetken atom qýatyn odan ári synaýǵa tosqaýyl qoiyldy, tyiym salyndy. Iadrolyq jappai qarýlanýǵa qarsy beibit sheshim qabyldaýǵa bolatynyn álemge pash etti. Úlgi kórsetti. Odan beri de shirek ǵasyr óte shyqty.
Semei poligonynda 40 jyl boiy 450-den astam synaq, sonyń ishinde 120-sy atmosferada jasaldy. Olardyń qýaty eki jarym myń Hirosimany joiyp jibererliktei. Osy jyldar ishinde jarylys saldarynan 300 myń sharshy metr aýmaq ýlandy. Eń soraqysy – 1,5 million adam radiatsiia qurbany boldy. Mine, osyndai ajal oshaǵynyń otyn tunshyqtyryp, Qazaqstan Lissabon hattamasynyń erejelerin tuńǵysh bolyp oryndady. Poligon jabylǵan 29 tamyzdy Birikken Ulttar Uiymy Iadrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qimyl kúni dep jariialady. Bul ataýly kún de bizdiń Elbasymyzdyń usynysymen belgilendi.
Iadrolyq qaýipsizdik baǵytynda jasalǵan kelissózder óziniń oń nátijelerin bere bastady. Osyndai asa iri qaýip týdyratyn qarýǵa ie bolyp otyrǵan birqatar memleket atom qarýyn synaýǵa moratorii jariialap, osy ustanymdaryn buzbai keledi. Bárimizdiń esimizde, 1994 jylǵy 5 jeltoqsanda Vengriia astanasy – Býdapeshtte bes iadrolyq derjava iadrolyq qarýdyń qandai túri de Qazaqstanǵa qarsy qoldanylmaidy degen kepildeme alyp, qol qoidy. Sóitip, jappai qarýsyzdanýǵa shynaiy qadam jasaldy.
Mine, sodan beri jasampaz bastama jalǵasyn taýyp, N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manifesi arqyly jańasha sipat aldy. Manifest Birikken Ulttar Uiymynyń Bas Assambleiasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmi qujattary retinde qabyldandy. Ony álem jurtshylyǵy qyzý talqyǵa salyp, qoldaý kórsetti. Adamzat balasy Qazaqstandy ózi ornalasqan aimaqty ǵana emes, búkil dúnie júzin qaýip-qaterden alastaýshy el, yqpaly zor memleket, al onyń basshysy Nursultan Nazarbaevty Beibitshilik elshisi retinde tanýda. Álemge qater tónip turǵanyn aidai álem aldynda qazaq perzenti aýyzǵa aldy, qazaq azamaty jar saldy, qazaq balasy adamzatqa ortaq planeta úshin jahandyq bastama kóterdi. Tek qana óz ultynyń, ulysynyń, eliniń múddesimen shektelmei, álem halqynyń, beibit ómirge zar bolyp júrgen adamdardyń, oq-dári iisinen mezi bolǵan jurttyń júrekjardy tilegin jaiyp saldy.
Dúniejúzi tarihyn aqtaryp qarasaq, talai qanquily joryqtar, qan jutqan soǵystar, qaterli qaqtyǵystar bolǵan. Álemdi bilemek bolyp, qabaǵyna qan, kirpigine muz qatyp, joryqqa shyqqan qai basqynshy memleket álemge ie bolyp qaldy? Joq! Bári de sol Shyǵystyń danagóileri aityp ketkendei, qarýmen kelgenderdiń ajaly sol qarýdan boldy.
Adamzatty jappai qyryp-joiatyn tajaldy tizgindeýdegi Nazarbaev joly planetanyń túkpir-túkpiri terrorizm saldarynan qan túkirip, soǵys órtine kúiip jatqanda, soǵys básekesinen góri órkeniet básekesi, beibitshilik básekesi ómirsheń ekenin kórsetedi. «Bólingendi bóri jeitinin» keshegi postkeńestik keńistiktegi «odaqtas» elderden kórip otyrmyz. Soǵys órtin tutandyrý úshin jalyn atqan ottyń qajeti joq, byqsyǵan qolamtanyń álsiz shoǵy da jetip jatyr. 40 jyldai soǵystan kóz ashpai kele jatqan Aýǵanstandy aitpaǵannyń ózinde, kúni keshe «qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan» Irak, Iemen, Liviia men Siriiadaǵy qandy qyrǵyn ne berdi? Palestina men Izraildiń arasyndaǵy teketires te nemen aiaqtalary belgisiz.
Resmi derekterge qaraǵanda, qazir 60 millionnan astam adam bosqynǵa ainaldy. Bir ǵana Siriiadan 5 millionnan astam adam óz otanyn tastap shyqty. Buryn solardyń bári de beibit elde beimaral ómir súrip jatqan adamdar edi. Osy surapyl beinetten olar qashan qutylady? Oty sóngen oshaqtar burynǵysha qaita tutana ma, ortasyna túsken shańyraq qaita kóterile me, synǵan kerege qaita túzele me? Stihiialy tóńkeris bir sátte dúnieniń astyn ústine shyǵarady. Al ony qaita qalpyna keltirý úshin ondaǵan jyl nemese ǵasyr qajet bolar. Múmkin, qalpyna kele almas. Tarihta talai memleketter joiylǵan, qalalar jermen-jeksen bolǵan.
Úshinshi myńjyldyqtyń alǵashqy ǵasyryn qazir álem oqymystylary ǵylym ǵasyry dep atap júr. Ol ras. Qazir adam balasy tańǵajaiyp ǵylymi jańalyqtar ashyp, buryn qiial-ǵajaiyp ertegilerine arqaý bolǵan oqiǵalardy shyndyqqa ainaldyrýda. Biraq ǵylym jetistikteri jasampazdyqqa ǵana emes, áskeri ónerkásipke de qyzmet etýde. Ótken ǵasyrdyń jiyrmasynshy jyldary kórnekti ǵalym V.I.Vernadskii adam balasy jaqyn ýaqytta atom qýatyn igeretindigin tap basyp aitqan bolatyn. Biraq, adam balasy ony igilikke emes, ózin ózi joiýǵa paidalanyp ketse qalai bolady dep alańdady.
Shynymen de, halyqaralyq terrorizm qahar tógip turǵan qazirgidei zamanda atom qýatyna terrorshylar ie bolyp ketse qalai bolady? Jas balanyń qolyna qaishy ne pyshaq berý qandai qaýipti bolsa, jappai qyryp-joiatyn qarýdyń terrorshylardyń qolyna túsýi odan da qaýiptirek. Óitkeni, jas bala ózin jaraqattap alýy múmkin. Al sodyrdyń qolyndaǵy iadrolyq qarý adamzat ómiri úshin qaýip! Jasyratyny joq, jappai qyryp-joiatyn qarý álemdi jailap, onyń baqylaýdan shyǵyp bara jatqany da ras. Al ony qoldana qalǵan jaǵdaida qandai saldarǵa soqtyratyny belgili. Ashyǵyn aitý kerek, ondai jaǵdaida iadrolyq qys túsip, jerdi radioaktivti bult basady. Planetanyń joǵarǵy qabatynda aýanyń temperatýrasy 180 gradýsqa deiin tómendeidi. Muhittar qalyń muz qabattaryn jamylady. Aqyrzaman degen sol!..
Elimizdiń iadrolyq qaýipsizdik baǵytyndaǵy turaqty saiasaty belsendi júrgizilip jatqanda ústimizdegi jylǵy maýsym aiynyń sońǵy kúnderiniń birinde muhittyń arǵy betinen qýanyshty habar jetti. Niý-Iorkte Birikken Ulttar Uiymynyń Bas Assambleiasynda ótken daýys berýdiń nátijesinde Qazaqstan osy halyqaralyq uiymnyń Qaýipsizdik Keńesiniń eki jylǵa turaqty emes músheligine sailandy. Daýys berýshi memleketterdiń basym kópshiligi Qazaqstannyń beibitshil syrtqy saiasatyn qoldady. Táýelsizdik alǵanyna 25 jyl ǵana bolǵan memleket úshin bul biik mártebe jáne, sonymen birge, salmaǵy mol jaýapkershilik. Álemde geosaiasi ahýal aýmaly-tókpeli kúi keship turǵan qazirgidei kezeńde tek qana alǵa umtylý, alyp eldermen tizgindes bolý Qazaqstan úshin asa mańyzdy.
Qazaqstan – Qaýipsizdik Keńesine Ortalyq Aziiadan sailanǵan tuńǵysh el. Mundai halyqaralyq moiyndaý joǵaryda atap kórsetken, Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev Vashingtonda ótken Iadrolyq qarýsyzdaný jónindegi IV sammitte jariia etken «Álem. HHI ǵasyr» manifesiniń halyqaralyq deńgeide qoldaýǵa ie bolǵanyn kórsetedi. Budan bylai Qazaqstan osy Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi retinde óziniń ishki-syrtqy saiasatynda burynǵydan da ilgerilei túseri sózsiz. Álemdik qoǵamdastyq al-dyndaǵy abyroi-bedeli burynǵydan da biiktep, memleketimiz damyǵan 30 eldiń qataryna qosylar ýaqyt ta jaqyndai túseri anyq.
Biz qai zamanda da bilekke emes, bilikke, danalyqqa, beibit kelisimge umtylǵan elmiz. Naǵyz órkeniet degenimiz – osy! Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń bizdiń eldi tańdaýynyń taǵy biri syry osynda jatyr. Ultaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisim baǵytyndaǵy bizdiń úlgimiz álemge kerek ekeni esh kúmán týǵyzbaidy.
Eleýsin SAǴYNDYQOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
Sýretti túsirgen
Erlan Omarov,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)