جاقىندا استانادا «يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا بولىپ ٶتتٸ. بۇل شارا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالدى. بۇل اۋقىمدى جاھاندىق شارانىڭ ەلباسى مانيفەسٸنە دە تٸكەلەي قاتىسى بار ەكەنٸ سٶزسٸز.
ال نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸندە مىناداي سٶيلەم بار: «ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلى ٶكٸلدەرٸ جۇرتقا بولاشاقتاعى ەلەمدٸك سوعىستا پلانەتاداعى تٸرٸ جاننىڭ بەرٸن جوياتىن يادرولىق قارۋ مٸندەتتٸ تٷردە قولدانىلاتىن بولادى دەپ كٶرٸپكەلدٸكپەن ەسكەرتپە جاساعان ەدٸ». وسى پٸكٸر ماعان بالا كەزٸمدە ەكەم ايتىپ وتىراتىن مىنا بٸر سٶزدٸ ەرٸكسٸز ەسٸمە تٷسٸردٸ. ول: «ٶز زامانىنىڭ عۇلامالارىنىڭ بٸرٸ بىلاي دەپ ايتقان ەكەن دەيتٸن: «ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس بولا ما, جوق پا بٸلمەيمٸن, بٸراق, تٶرتٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ادامدار جاقپەن (ساداقپەن) سوعىساتىن بولادى». سولاي, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ شٷرٸپپەسٸن باسقان سوڭ, پلانەتاداعى تٸرٸ جاننىڭ بٸرٸن قالدىرماي قىرىپ سالاتىن قارۋدى قولدانعاننان كەيٸن, ەگەر تٸرشٸلٸك قايتادان پايدا بولىپ, ادامزات جاڭا ٶمٸردٸ باستاسا ساداقپەن سوعىسادى دا.
وسى قاۋٸپتٸ الدىن الا كٶرٸپ-بٸلٸپ قانا قويماي, جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا شاقىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ ۆاشينگتوندا ٶتكەن يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ تٶرتٸنشٸ سامميتتە ٶزەكتٸ باعدارلامالارمەن تۇجىرىمدالعان مانيفەسٸن جارييا ەتتٸ. بۇدان بۇرىن دا, تەۋەلسٸزدٸك سامالى ەسٸپ, ٶز الدىمىزعا دەربەس مەملەكەت قۇراتىن تاريحي كەزەڭ قارساڭىندا ەلٸ دە كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان قازاقستان, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ مەسكەۋدٸڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, ەلەمدەگٸ ٸرٸ يادرولىق پوليگون – سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنىڭ, الىپ ەلدەردٸڭ تٸزەسٸن دٸرٸلدەتكەن اتوم قۋاتىن ودان ەرٸ سىناۋعا توسقاۋىل قويىلدى, تىيىم سالىندى. يادرولىق جاپپاي قارۋلانۋعا قارسى بەيبٸت شەشٸم قابىلداۋعا بولاتىنىن ەلەمگە پاش ەتتٸ. ٷلگٸ كٶرسەتتٸ. ودان بەرٸ دە شيرەك عاسىر ٶتە شىقتى.
سەمەي پوليگونىندا 40 جىل بويى 450-دەن استام سىناق, سونىڭ ٸشٸندە 120-سى اتموسفەرادا جاسالدى. ولاردىڭ قۋاتى ەكٸ جارىم مىڭ حيروسيمانى جويىپ جٸبەرەرلٸكتەي. وسى جىلدار ٸشٸندە جارىلىس سالدارىنان 300 مىڭ شارشى مەتر اۋماق ۋلاندى. ەڭ سوراقىسى – 1,5 ميلليون ادام رادياتسييا قۇربانى بولدى. مٸنە, وسىنداي اجال وشاعىنىڭ وتىن تۇنشىقتىرىپ, قازاقستان ليسسابون حاتتاماسىنىڭ ەرەجەلەرٸن تۇڭعىش بولىپ ورىندادى. پوليگون جابىلعان 29 تامىزدى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ٸس-قيمىل كٷنٸ دەپ جارييالادى. بۇل اتاۋلى كٷن دە بٸزدٸڭ ەلباسىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن بەلگٸلەندٸ.
يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك باعىتىندا جاسالعان كەلٸسسٶزدەر ٶزٸنٸڭ وڭ نەتيجەلەرٸن بەرە باستادى. وسىنداي اسا ٸرٸ قاۋٸپ تۋدىراتىن قارۋعا يە بولىپ وتىرعان بٸرقاتار مەملەكەت اتوم قارۋىن سىناۋعا موراتوريي جارييالاپ, وسى ۇستانىمدارىن بۇزباي كەلەدٸ. بەرٸمٸزدٸڭ ەسٸمٸزدە, 1994 جىلعى 5 جەلتوقساندا ۆەنگرييا استاناسى – بۋداپەشتتە بەس يادرولىق دەرجاۆا يادرولىق قارۋدىڭ قانداي تٷرٸ دە قازاقستانعا قارسى قولدانىلمايدى دەگەن كەپٸلدەمە الىپ, قول قويدى. سٶيتٸپ, جاپپاي قارۋسىزدانۋعا شىنايى قادام جاسالدى.
مٸنە, سودان بەرٸ جاسامپاز باستاما جالعاسىن تاۋىپ, ن.نازارباەۆتىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ ارقىلى جاڭاشا سيپات الدى. مانيفەست بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ رەسمي قۇجاتتارى رەتٸندە قابىلداندى. ونى ەلەم جۇرتشىلىعى قىزۋ تالقىعا سالىپ, قولداۋ كٶرسەتتٸ. ادامزات بالاسى قازاقستاندى ٶزٸ ورنالاسقان ايماقتى عانا ەمەس, بٷكٸل دٷنيە جٷزٸن قاۋٸپ-قاتەردەن الاستاۋشى ەل, ىقپالى زور مەملەكەت, ال ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بەيبٸتشٸلٸك ەلشٸسٸ رەتٸندە تانۋدا. ەلەمگە قاتەر تٶنٸپ تۇرعانىن ايداي ەلەم الدىندا قازاق پەرزەنتٸ اۋىزعا الدى, قازاق ازاماتى جار سالدى, قازاق بالاسى ادامزاتقا ورتاق پلانەتا ٷشٸن جاھاندىق باستاما كٶتەردٸ. تەك قانا ٶز ۇلتىنىڭ, ۇلىسىنىڭ, ەلٸنٸڭ مٷددەسٸمەن شەكتەلمەي, ەلەم حالقىنىڭ, بەيبٸت ٶمٸرگە زار بولىپ جٷرگەن ادامداردىڭ, وق-دەرٸ يٸسٸنەن مەزٸ بولعان جۇرتتىڭ جٷرەكجاردى تٸلەگٸن جايىپ سالدى.
دٷنيەجٷزٸ تاريحىن اقتارىپ قاراساق, تالاي قانقۇيلى جورىقتار, قان جۇتقان سوعىستار, قاتەرلٸ قاقتىعىستار بولعان. ەلەمدٸ بيلەمەك بولىپ, قاباعىنا قان, كٸرپٸگٸنە مۇز قاتىپ, جورىققا شىققان قاي باسقىنشى مەملەكەت ەلەمگە يە بولىپ قالدى? جوق! بەرٸ دە سول شىعىستىڭ داناگٶيلەرٸ ايتىپ كەتكەندەي, قارۋمەن كەلگەندەردٸڭ اجالى سول قارۋدان بولدى.
ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن تاجالدى تٸزگٸندەۋدەگٸ نازارباەۆ جولى پلانەتانىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸ تەرروريزم سالدارىنان قان تٷكٸرٸپ, سوعىس ٶرتٸنە كٷيٸپ جاتقاندا, سوعىس بەسەكەسٸنەن گٶرٸ ٶركەنيەت بەسەكەسٸ, بەيبٸتشٸلٸك بەسەكەسٸ ٶمٸرشەڭ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. «بٶلٸنگەندٸ بٶرٸ جەيتٸنٸن» كەشەگٸ پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ «وداقتاس» ەلدەردەن كٶرٸپ وتىرمىز. سوعىس ٶرتٸن تۇتاندىرۋ ٷشٸن جالىن اتقان وتتىڭ قاجەتٸ جوق, بىقسىعان قولامتانىڭ ەلسٸز شوعى دا جەتٸپ جاتىر. 40 جىلداي سوعىستان كٶز اشپاي كەلە جاتقان اۋعانستاندى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, كٷنٸ كەشە «قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» يراك, يەمەن, ليۆييا مەن سيريياداعى قاندى قىرعىن نە بەردٸ? پالەستينا مەن يزرايلدٸڭ اراسىنداعى تەكەتٸرەس تە نەمەن اياقتالارى بەلگٸسٸز.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازٸر 60 ميلليوننان استام ادام بوسقىنعا اينالدى. بٸر عانا سيرييادان 5 ميلليوننان استام ادام ٶز وتانىن تاستاپ شىقتى. بۇرىن سولاردىڭ بەرٸ دە بەيبٸت ەلدە بەيمارال ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ادامدار ەدٸ. وسى سۇراپىل بەينەتتەن ولار قاشان قۇتىلادى? وتى سٶنگەن وشاقتار بۇرىنعىشا قايتا تۇتانا ما, ورتاسىنا تٷسكەن شاڭىراق قايتا كٶتەرٸلە مە, سىنعان كەرەگە قايتا تٷزەلە مە? ستيحييالى تٶڭكەرٸس بٸر سەتتە دٷنيەنٸڭ استىن ٷستٸنە شىعارادى. ال ونى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ونداعان جىل نەمەسە عاسىر قاجەت بولار. مٷمكٸن, قالپىنا كەلە الماس. تاريحتا تالاي مەملەكەتتەر جويىلعان, قالالار جەرمەن-جەكسەن بولعان.
ٷشٸنشٸ مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى عاسىرىن قازٸر ەلەم وقىمىستىلارى عىلىم عاسىرى دەپ اتاپ جٷر. ول راس. قازٸر ادام بالاسى تاڭعاجايىپ عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, بۇرىن قييال-عاجايىپ ەرتەگٸلەرٸنە ارقاۋ بولعان وقيعالاردى شىندىققا اينالدىرۋدا. بٸراق عىلىم جەتٸستٸكتەرٸ جاسامپازدىققا عانا ەمەس, ەسكەري ٶنەركەسٸپكە دە قىزمەت ەتۋدە. ٶتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى كٶرنەكتٸ عالىم ۆ.ي.ۆەرنادسكيي ادام بالاسى جاقىن ۋاقىتتا اتوم قۋاتىن يگەرەتٸندٸگٸن تاپ باسىپ ايتقان بولاتىن. بٸراق, ادام بالاسى ونى يگٸلٸككە ەمەس, ٶزٸن ٶزٸ جويۋعا پايدالانىپ كەتسە قالاي بولادى دەپ الاڭدادى.
شىنىمەن دە, حالىقارالىق تەرروريزم قاھار تٶگٸپ تۇرعان قازٸرگٸدەي زاماندا اتوم قۋاتىنا تەررورشىلار يە بولىپ كەتسە قالاي بولادى? جاس بالانىڭ قولىنا قايشى نە پىشاق بەرۋ قانداي قاۋٸپتٸ بولسا, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا تٷسۋٸ ودان دا قاۋٸپتٸرەك. ٶيتكەنٸ, جاس بالا ٶزٸن جاراقاتتاپ الۋى مٷمكٸن. ال سودىردىڭ قولىنداعى يادرولىق قارۋ ادامزات ٶمٸرٸ ٷشٸن قاۋٸپ! جاسىراتىنى جوق, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ ەلەمدٸ جايلاپ, ونىڭ باقىلاۋدان شىعىپ بارا جاتقانى دا راس. ال ونى قولدانا قالعان جاعدايدا قانداي سالدارعا سوقتىراتىنى بەلگٸلٸ. اشىعىن ايتۋ كەرەك, ونداي جاعدايدا يادرولىق قىس تٷسٸپ, جەردٸ راديواكتيۆتٸ بۇلت باسادى. پلانەتانىڭ جوعارعى قاباتىندا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 180 گرادۋسقا دەيٸن تٶمەندەيدٸ. مۇحيتتار قالىڭ مۇز قاباتتارىن جامىلادى. اقىرزامان دەگەن سول!..
ەلٸمٸزدٸڭ يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك باعىتىنداعى تۇراقتى ساياساتى بەلسەندٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقاندا ٷستٸمٸزدەگٸ جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭعى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە مۇحيتتىڭ ارعى بەتٸنەن قۋانىشتى حابار جەتتٸ. نيۋ-يوركتە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا ٶتكەن داۋىس بەرۋدٸڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان وسى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ ەكٸ جىلعا تۇراقتى ەمەس مٷشەلٸگٸنە سايلاندى. داۋىس بەرۋشٸ مەملەكەتتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاقستاننىڭ بەيبٸتشٸل سىرتقى ساياساتىن قولدادى. تەۋەلسٸزدٸك العانىنا 25 جىل عانا بولعان مەملەكەت ٷشٸن بۇل بيٸك مەرتەبە جەنە, سونىمەن بٸرگە, سالماعى مول جاۋاپكەرشٸلٸك. ەلەمدە گەوساياسي احۋال اۋمالى-تٶكپەلٸ كٷي كەشٸپ تۇرعان قازٸرگٸدەي كەزەڭدە تەك قانا العا ۇمتىلۋ, الىپ ەلدەرمەن تٸزگٸندەس بولۋ قازاقستان ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
قازاقستان – قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە ورتالىق ازييادان سايلانعان تۇڭعىش ەل. مۇنداي حالىقارالىق مويىنداۋ جوعارىدا اتاپ كٶرسەتكەن, قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتوندا ٶتكەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ جٶنٸندەگٸ ٸV سامميتتە جارييا ەتكەن «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸنٸڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋعا يە بولعانىن كٶرسەتەدٸ. بۇدان بىلاي قازاقستان وسى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ رەتٸندە ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتىندا بۇرىنعىدان دا ٸلگەرٸلەي تٷسەرٸ سٶزسٸز. ەلەمدٸك قوعامداستىق ال-دىنداعى ابىروي-بەدەلٸ بۇرىنعىدان دا بيٸكتەپ, مەملەكەتٸمٸز دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلار ۋاقىت تا جاقىنداي تٷسەرٸ انىق.
بٸز قاي زاماندا دا بٸلەككە ەمەس, بٸلٸككە, دانالىققا, بەيبٸت كەلٸسٸمگە ۇمتىلعان ەلمٸز. ناعىز ٶركەنيەت دەگەنٸمٸز – وسى! حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بٸزدٸڭ ەلدٸ تاڭداۋىنىڭ تاعى بٸرٸ سىرى وسىندا جاتىر. ۇلتارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم باعىتىنداعى بٸزدٸڭ ٷلگٸمٸز ەلەمگە كەرەك ەكەنٸ ەش كٷمەن تۋعىزبايدى.
ەلەۋسٸن ساعىندىقوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
سۋرەتتٸ تٷسٸرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)