«Bizdiń tarihshylarymyz arhivpen jumys istemeidi eken ǵoi, – dep bastady áńgimesin Beksultan aǵa. – 1916 jylǵy kóterilis degende Uzaq pen Jámeńkeni, myna jaqtan Bekbolatty aitamyz. Al ult-azattyq kóterilistiń qolbasshylary tolyp jatyr eken. Bizdiń tarihshylar tarihqa tek jalaqy alatyn jer dep qana qarai ma degen toqtamǵa keldim».
Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adamnyń eshqandai ǵylymi joramalsyz, kezdeisoq ashylǵanyn qazaqtyń baǵy dep biletin jazýshy izdeý-suraýsyz jatqan obalar jóninde de aitty.
«Raiymbek batyrdyń eskertkishin qoiyp jatyr jer-jerde. Dýlyǵa, saýyt kigizip qoiady. Al ol tarihi shyndyqqa janaspaidy. Raiymbek degen dýlyǵa, saýyt kigen batyr emes», – dep, onyń da jai-japsaryn túsindirdi.
Beksultan Nurjekeulyn biz mahabbattyń jarshysy retinde kóbirek biler edik. «Kútýmen keshken ǵumyr», «Bir ókinish, bir úmit» romandary, povesteri, áńgimeleri – bári de mahabbat týraly. Al jańa týyndysy – tarihi roman. «Ái, dúnie-ai!» dep atalady. Beksultan aǵaǵa suhbatqa barmas buryn romandy oqyp shyqtyq. Bir demmen oqylatyn shyǵarma eken. Áńgimeni de osy jańa shyǵarmadan bastadyq.
–Beksultan aǵa, áńgimeni jańa romanyńyzdan bastasaq. Bes ai boiy arhivte otyrǵanyńyzdy aittyńyz. Bunyń aldynda da azdy-kemdi tarihi taqyrypqa qalam tartyp júrdińiz. Nege dál 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisti taqyryp ózegi etip aldyńyz? Shyǵarma patshaǵa ásker berýge qarsylyqtan bastalyp, 1991 jylmen aiaqtalady eken. Osyndai tarihi shyǵarmany jazýǵa ne yqpal etti, ne túrtki boldy?
–1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń jaǵdaiyn bala kezimnen estigen adammyn. Ol kezde Jetisýdaǵy úlken ýezdiń biri Jarkent ýezi boldy. Meniń atam, Eshmuhambet degen kisi, 1879 jyly týǵan. 1881-82 jyldary bul kisiniń ákesi Turǵandy Kolpakovskiidiń áskeri atyp óltirgen. Sondaǵysy, Turǵan atamyz atpaz bolǵan adam, ózi serileý. Qalisha degen sulý qaryndasy bar eken. El kóship, Beljailaýdyń Aqtasty degen betine qonystanyp jatqandarynda eki ásker kelip, atyn tartyp almaq bolady. Birin kókparǵa dep saqtaidy eken, birin báigege qosady eken, ekeýi de sylanyp turǵan júirik attar ǵoi. Orystar úige kirip kelgen kezde eki atyn alyp qashady. Analar artynan qýady. Júiriktiń aty júirik, Arshaly betkeige ótip, adastyryp ketedi. Biraq, «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen bar. Qýǵynshylar qaida ketti eken dep tóbege shyqqanynda anaý ittiń balalary jata qalyp atady. Oq tiip, attan qulaidy. Óskeleń degen sheshemiz, Naimannyń qyzy, erjúrek kisi bolǵan bolýy kerek. Kúieýin qýyp ketkenin bile sala atqa minip, arttarynan qýady. Barsa, kúieýi omyrtqa tusynan qan shapshyp jatyr eken, bir orys attyń ústinen qarap turypty. Sonda Óskeleń sheshemiz attan túse sala, anaý orysty at ústinen julyp alady. Qylǵyndyryp, tizege basyp jatqanynda ekinshi orys sheshemizdi myltyqtyń dúmimen urady. Sheshemiz esin jinaǵansha ekeýi de ketip qalǵan. Osy jaǵdaidyń barlyǵyn atam aityp otyratyn. Muqa bolystyń eldi biriktire almaǵanyn, eldiń aýyzbirshiligi bolmaǵanyn aitatyn. Osy oqiǵany ózimniń «Kútýmen keshken ǵumyr» romanymda bastadym. Ol keńestik dáýir. Ári arhiv materialdary emes, atamnyń aitqan áńgimesiniń negizinde ǵana jazyldy. Keiin Muhtar Áýezovtiń «Qily zamanyn» oqydym, úlken kisilerdiń áńgimelerin tyńdadym. Sóitip júrgen ýaqytta, osydan on shaqty jyl buryn Iliias Jansúgirovtiń qujattary tabyldy. «Halyq jaýy» atanyp, atylatyn kezinde búkil qujattary tárkilengen ǵoi. Tergeýshi evrei jigiti bolǵan eken, sol «órteldi» dep hattama toltyryp, biraq órtemei saqtap qalypty. Ózi jalǵyzbasty ǵumyr keshipti, eshkimi joq eken. Almatynyń Qonaev kóshesinde ózi turatyn úiinde sol qujattar sandyqta saqtalyp jatypty. Bir kúni álgi tergeýshi qaitys bolady. Kórshileri sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵannan keiin úiin qarap, sandyǵyn ashady. Ashsa, bastan-aiaq arabsha jazylǵan qoljazbalar deidi. Kórshileri memlekettik muraǵatqa telefon soǵady. Arhivtiń qyzmetkerleri kelip qarasa, Iliias Jansúgirovtiń materialdary eken. Sony oblystyq muraǵattyń qyzmetkerleri jinaqtap, kitap etip shyǵarady. Muraǵat direktory sonyń bir danasyn maǵan berip, pikir jazýymdy ótindi. Oqyp otyryp tańǵaldym, keiin «Iliiastanýdyń jańa betteri» degen maqala jazdym. «Joldastar» romanynyń alǵashqy nusqasy da bar edi sonda. Ol kisiniń «Jarkent úiezi» degen kitaby shyqqan. Jarkentke orystardyń qalai kelgeni, Uzynaǵashtyń shaiqasy qalai bolǵany, 1916 jylǵy kóterilistiń ne bolǵany, onda halyqty qalai qyrǵany, 1916 jylǵy kóteriliske qatysqan Áýbákirdiń esteligi, Aldabergenniń esteligi, Kódektiń óleńderi, onyń ar jaǵynda Alban kóterilisin tuńǵysh bastaǵan Tazabek Pusyrmanovtyń jazbalary, oǵan Uzaq batyrdyń ákesi Saýryqtyń qalai qatysqany, bári-bári jazylǵan eken. Osynyń barlyǵy sebep boldy da, arhivke otyrdym. Bul romandy 2004 jyly bastaǵan bolatynmyn. Iliiastyń aitqanymen ǵana. Sol ýaqytta qolyma Seidálim Tánekeevtiń jazbalary tústi. Qarasam, ekeýi úilespeidi. Muraǵattaǵy qordy kórsetken eken, sonda baryp edim, taba almadym. Sonymen ózim kirisip kettim. Bes ai otyrdym. Adam bir nárseniń ústinen túskende eseńgiregendei bir jaǵdaida bolady ǵoi. Mende de týra solai boldy. 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalys týraly kózqarasymyzdyń múldem jetimsiz ekenine kózim jetti. Barlyq qujattyń kóshirmesin eki danadan jasadym. Ol ýaqytta romannyń birinshi bólimi bitken bolatyn. Jyrtyp tastadym da, qaita jazdym. Óitkeni, burynǵy kózqarasym múldem qate eken. Qaita jazyp, ekinshi bólimniń ortasyna kelgende kózim kórmei qaldy. Sóitip júrip arhivten kóshirip alǵan dúniemniń bireýi joǵaldy. Tastap ketkenimdi, ia basqalai joǵaltqanymdy bilmeimin. Ekinshisin qolǵa aldym. Jazamyn, óz jazǵanymdy ózim oqi almaimyn. Sodan adam jaldadym. Kóbi oqi almai qinaldy. Keibir áiel balalarda adamnyń qoltańbasyn oqi alatyn erekshe qasiet bolady. Sondai bir kelinshek kómektesti. Ol da menen mezi boldy. Óitkeni, qaita jazamyn, qaita-qaita túzetemin. Osylaisha, itimiz shyǵyp júrip bitirdik.
Men Iliias Jansúgirovtiń sol kezdegi kóregendiligine, zerdeliligine tańǵaldym. Burynǵy oqyǵandarymyzdyń ishinde tarihqa barǵan kisi eken. Óte dál barǵan jáne. Bizde tarihqa degen kózqaras durys qalyptaspaǵan. Tarihi shyǵarma jazǵan adamdardyń bári oidan tarih jasaǵysy keledi. Ol – qylmys. Jái ǵana qiianat emes, qylmys. Tarihty burmalaýǵa bolmaidy. Máselen, Naýryzbai batyr jekpe-jekte Qaskeleńdi jeńgenine kóziń jetip otyr. Endi Qaskeleńdi aparyp birese Qabanbaimen, birese Bógenbaimen jekpe-jekke shyǵaryp qoiýǵa bolmaidy ǵoi. Shejirede de, jazba derekte de bar tarihi shyndyqty burmalaýǵa bolmaidy. Entsiklopediiada da tur. Ony burmalaý – tarihqa jasalǵan qiianat. Al sol jekpe-jektegi Qaskeleńniń sezimin, Naýryzbai sezimin kórsetýge jazýshynyń haqysy bar. Mádeni deńgeiine, bilim dárejesine qarai ony asha bilýi kerek. Sonda sen tarihi faktige qiianat jasamaisyń. Al sezimdi jetkizý – óner. Osy sezimdi jetkizý jaǵynan ǵana jazýshy óziniń sheberligin kórsetýge tiis. Al tarihi faktini eshqashan burmalaýǵa bolmaidy.
Orbulaq shaiqasyna qatysty da eki túrli derek bar. Qazybek bek Taýasaruly babalarymyzdyń 700 qolmen qarsy shyqqanyn aitady. Orys dereginde 600 qol deidi. Tarihi shyǵarma jazamyn degen adam osy eki derektiń bireýin dáleldeýi kerek. Dáleldeý úshin shyndyqqa kelýi kerek. Orystar tutqyndardyń dereginen alyp otyr. Al Qazybek bek Mataidyń shejiresinen alyp otyr. Qaisysy durys degenge kelgende, men Mataidyń shejiresine júginemin. Óitkeni, ol – qazaqtyń ózi. Ózi qatyspasa da, atasynan jazyp alǵan. Arada 20-30 jyl ǵana ýaqyt ótkende. Al 20-30 jylda adam bolǵan oqiǵa týrasynan jańyla qoimaidy. Jan-jaqty oilastyra kelgende, nanymdylaýy, týrasy sol 700 adam degenge keledi. Muny tańdap alýǵa jazýshynyń haqysy bar. Biraq, Orbulaq shaiqasynyń jylyn, mezgilin ne bolǵan jerin ózgertýge haqysy joq. Qudaiǵa shúkir, qazir Orbulaq shaiqasy oqýlyqqa kirdi. Muny tarihtyń úlken jemisi dep bilemin.
QAZAQ IKONANY NEǴYLADY?!
Jańa romandy «Ái, dúnie-ai!» dep ataǵan sebebim, bul jeke adamnyń taǵdyry emes. Bas keiipkeri – Sháii degen Albannyń qyzy. 2016 jyly Alban kóterilisine, Torǵai kóterilisine, jalpy ult-azattyq kóteriliske 100 jyl tolady. Bul qazaqtyń úlken bir tarihi belesi. Qazaqtyń úlken qairatkerleri, Ahmet Baitursynuly, Álihan Bókeihanov bastaǵan Alash azamattary 1916 jylǵy kóteriliske shyǵýdyń qajeti joq degen. «Halyq qyrylyp qalady, qarsy shyǵamyz dep qazaqty qyryp almaý kerek» degen ustanymda bolǵan. Keibireýler osynyń óńin teris ainaldyryp, el aldyndaǵy azamattardyń halyqqa degen qastandyǵy turǵysynda baǵalaǵan. Al myna tarihty kórgennen keiin solardyń ustanymynyń durystyǵyna kózim jetti. 1916 jyly áskeri qyzmetke barsa, myna qarsylyqpen salystyrǵanda halyq júz ese az qyrylatyn edi. Qazaqtyń jerine qalai ielik etsem dep otyrǵan orys patshalyǵynyń qudaiy berdi, «qazaqtar qarsy turdy» degendi jeleý etip, qyryp saldy. Qyrǵanda da aiamady. Fon Berg degen keiipker bar romanda, qyldai qiianat jasaǵan joqpyn, arhivten aldym, barlyǵy óz sózi. Qara Ivan degen bir omartashyny qazaqtar aýyldan qýyp jiberipti dep, Kravchenko soǵan kómektesýge jibergen adam. Óltirmegen, urmaǵan-soqpaǵan, ánsheiin aýyldan qýyp jibergen. Soǵan kómekke kelgen. Al tirligi anaý. Túngi saǵat 12-den óte kelip, «kóterilisshilerdi qyrdyq» deidi. Túngi on ekide el uiqyǵa jatpai ma, neǵylǵan kóterilisshi?! «70-in qyrdyq, qalǵandary taýǵa qashyp tyǵyldy» degen de sonyń óz sózi. Qashyp tyǵylǵandar – áielder, bala-shaǵa. Oqiǵa qyrkúiek, qazan aiynda bolǵan. Qyrǵanyn qyryp, qalǵanyn qýyp, úilerin órtep jibergen. Kúzdiń qara sýyǵynda dalada qalǵan adam ózi-aq ashtan, sýyqtan qyrylyp qalmai ma?! Bul – saiasatty búrkengen sumdyq. Fon Berg onymen toqtamaidy, kelesi aýylǵa barady, odan kelesi aýylǵa ótedi, sóitip Qarqaraǵa tańǵa jýyq keledi. Ertesine myńǵyrǵan maly bar, qaisybiriniń omyraýynda patshanyń bergen medali bar, úlken kósh kele jatady. Sol kóshti qyrady. Aman-esen Qytaiǵa ótip ketsek dep kele jatqandardy da kóterilisshi dep, qyryp salady. Ózderin aqtaǵan siqy tipti kúlkili. «Qazaqtardyń úilerinen ikonalar shyqty, áielderdiń áshekei buiymdary shyqty» deidi. Sondaǵysy, «orystardy qyryp, tartyp alǵany» degenge keltiredi. Ikonany neǵylady qazaq?! Bul derektiń barlyǵyn qaidan aldym degenge keleiik. 1916 jylǵy kúzde halyq Qytaiǵa qarai opyr-topyr qashty. Sýdan ótkende biriniń ústin biri basqan. Sol jerde jiyrma shaqty balanyń batpaqqa qatyp ólgenin aiǵaqtaityn derekter bar. Kúzgi sýyqty bilesiń. Súmbeniń sýyǵy belgili. Bul – Qytaiǵa aman-esen ótip ketken Aldabergenderdiń esteligi. Osynyń barlyǵyn Iliias Jansúgirov jazdyryp alǵan. Bizdiń ziialy aǵalarymyz bizden góri kóregen bolǵan. Kózkórgenderdi sóiletip, barlyǵyn jazdyryp alǵan. Biz eshteńeni jazdyryp alǵan joqpyz ǵoi! Ásettiń Yrysjanmen aitysy degendi alaiyq. Shashýbai ziialylarymyzdyń ortasynda júrdi. Sol kezde birde-bireýi «Yrysjan degenmen aitysypty ǵoi, ol kim edi?» dep suramaǵan ǵoi. Yrysjan degen adam ómirde joq, mysaly. Áset te bertinge deiin júrdi, eshkim óz aýzynan jazyp almaǵan. Al Yrysjanmen aitys – dastan, Ásettiń óziniń shyǵarmasy. Osyndaidy biz eskermedik. Iliias aǵalarymyz qandai kóregen bolǵan?! Bolashaq tarihqa kerek, urpaq bilsin degen.
KÓZIM KÓRGENDE ARHIVTE ÁLI DE OTYRATYN EDIM
1917 jyly aqpanda Ýaqytsha úkimet ornady, patsha taǵynan qulady. Kerenskii basqarǵan ýaqytsha úkimet jarlyǵynyń qalǵan qazaqty aman-esen saqtap qalýǵa paidasy tidi. Qytaiǵa qashyp ketken halyqty keri qaitardy. Ol kóshte de ashtyqtan biraz halyq qyrylǵan. Ary bara jatqanda da qatary siregen. Sol oqiǵany kózben kórgen adamdardyń esteligin oqyp otyrsań tańǵalasyń. «Sýdyń da suraýy bar» deidi ǵoi, al qazaqtyń suraýy bolmaǵan. Aldabergen Kóripkelovter Jalańashta ómir súrgen Qojabekov degen aǵamyz bolǵanyn aitady. Shyǵarmamda Samsaly degen keiipker etip aldym. Sol kisiniń kúndeligi bar meniń qolymda. Osy kúndelik kóp kómektesti. 8-9 jastaǵy bala, búkil kórgenin jazady. Ol kezdegi balalardyń aqyl-oiy erek. Sol kisiniń estiliginen oqydym, kele jatqan adamdar aldymen basy qaltyraqtaidy eken, sóitip kele jatyp jyǵylady eken, kómekke kelse, júrip ketken. Ashtyqtan álsiregen adamnyń sońǵy qýaty taýsylǵany solai bolady eken. «Bir kórpeni jamylǵan on adamnyń sol kúii sýyqtan qatyp qalǵanyn kórdik» dep jazady. Osynyń suraýy joq! 1916 jylǵy qansha halyq qyryldy, esebin kim biledi?! Tipti, 30-jyldardaǵy ashtyqta qansha halyq qyrylǵanyn naqty bilmeimiz. Halyqtyń úshten biri qyryldy deidi, úshten ekisi qyryldy. 6 million qazaqtan 2 millionǵa jeter-jetpes qana qaldy. Arhivte otyrǵanymda bizdiń tarihymyzdyń osyndai buryńǵyr, buldyr jaqtary kóp ekenine kózim jetti. Erensiz, asyqpaituǵyn, boikúiez halyq ekenbiz. Tarihshylarymyz istep jatqan isine ultymnyń, memleketimniń isi dep qaramaidy eken. Mamandyǵym, jalaqy alyp otyrǵan jumysym dep qana qaraidy eken. Tarihshy degen ondai bolmaýy kerek. Tarihshy kúni-túni uiyqtamaityn adam bolýy kerek.
Qytaiǵa azappen ótip, azappen qaita beri ótken halyqtyń aldynan Keńes ókimeti shyqty. Jurttyń bári teń bolýy kerek dep urandady. Anadai qiiametti kórip kelgen halyq ol ókimetti qoldamaǵanda kimdi qoldaidy?! Patsha ókimetiniń qyrǵynyn kórdi, qazaqtyń adam qurly bolmaǵanyn kórdi, endi kelip bárin teń etkeli jatsa, sovet ókimetin jaqtamai, kimdi jaqtaidy?! Samsaly aǵamyz óz kózimen kórgenin jazady. Jurttyń kózinshe atamandy atyp tastaidy. Ol atamannyń balasynyń halyqty qalai qan qaqsatqanyn kózimen kórgen adam. Endi solardy el aldynda atyp tastap jatsa, qazaq oǵan qalai senbeidi?! Arhiv arqyly Ýaqytsha ókimetke qatysty pikirim qalyptasty. Sóittim de, kóterilisti ǵana jazamyn degen oiymnan ainyp, qaita jazdym. Osy romanǵa 11 jyl ýaqytym ketti. Ult-azattyq kóterilistiń 100 jyldyǵyna úlgereiin degen oiym da bolǵan joq. Biraq, reti solai boldy. Eger kózim kórgende muraǵatty áli de aqtaratyn edim.
Tarihi faktimen qatar, jazýshynyń oidan shyǵarǵan keiipkeri bolady. Onsyz shyǵarma bailanyspaidy. Shyǵarmany bailanystyrý úshin sonyń barlyǵyn bastan-aiaq kóretin, úilestiretin keiipkerdi oidan óziń jasaýyń kerek.
–Sizde ol keiipker Sháii ǵoi?
–Iá, Sháii. Samsalynyń bala kezi bar, Tazabektiń mahabbaty bar, Áýbákir bar, Uzaq pen Jámeńke bar, Serikbai bar, bári de sol zamanda bolǵan tarihi adamdar. Tarihta bar adam bolǵannan keiin Áýbákirdiń óziniń esteligi bar, Aldabergenniń óz esteligi bar. Estelik degen – shyndyq.
–Arasynda Arqadan aýyp kelgender bar…
– Ol da tarihi shyndyq. Mysaly, Ydyrys Kóshkinovterdiń tuqymy. Ydyrys Kóshkinovtiń inisi Áýeshanmen úiine qona jatyp áńgimelesken adammyn. Atyn atamasam da, sony paidalandym. Bir jaǵy tarihi fakti, ekinshi jaǵynan damytý úshin oidan qosylǵan jeri de bar.
Tasashynyń aýzynda bir adamdy jalańashtap asyp ketedi. Ol da arhivte bar derek, biraq aty atalmaǵan. Men ony Qojaq dep aldym. Kóbinese Qarqara kóterilisi dep aitylady. Ol durys emes. Negizinde ol Alban kóterilisi. Bul jerde rýdyń, taipanyń áńgimesin kótereiin dep otyrǵan joqpyn. Tarihi faktiniń ózi solai. Eki ýezdiń adamdary qatysqan. Jarkent ýezi jáne Vernyi ýezi. Vernyidan qatysqan – Serikbai. Qyzylbórik bolysynyń bolys meńgerýshisi. Mekeni – Asy jailaýy. Eń alǵashqy atys osy Serikbaidyń aýylynda bolady. Orystan bir adam, qazaqtan eki adam óledi. Ony tek ańshy jigit dep beripti, men at berdim. Serikbaidyń áieli Kókshegirdi qostym. Ony qospasań, kúńgirt bolyp qalady. Bárin bailanystyrǵan ýaqytta negizinen Samsaly aǵamyzdyń esteligine súiendim. Keibireýler «ata-babalarymyzdy Qytaiǵa jer aýdaryp jiberipti» dep júr ǵoi. Onyń bári ótirik. Olardyń barlyǵy Qytaiǵa údere qashqandar. Samsaly aǵanyń esteliginde bári tur. Tarihty júlgelep ashý ári qyzyq, ári kóp jumysty talap etedi. Bir faktini ashqan saiyn tóbeń kókke jetkendei bolasyń. Tarihi shyǵarma jazýdyń qiyndyǵy men qyzyǵy sonda. Keibir ótirikti áshkereleisiń. Sol kezde saǵan qarsy shyǵatyn adamdar da paida bolady.
Bir áieldiń eki balasyn qushaqtaǵan kúii qatyp qalǵanyn keltirdim ǵoi. Ony da arhivten aldym. Bir orystyń esteliginde «Qaraqoldan kele jatqanymda bir áiel eki balasymen qatyp qalǵanyn kórdim» dep ánsheiin aita salady. Al sol áieldiń, onyń kishkentai eki balasynyń kóteriliske ne qatysy bar?
–«Basqa basqa, osy úsheýi patshaǵa qarsy shyqpaǵan shyǵar» dep, ony ádemi keltiripsiz…
–Ol baiǵustar eshkimge ziiany joq bolǵannan keiin shyqty ǵoi jolǵa. Suraýy joq bolyp qala berdi.
–Aǵa, tarihty sál qoia turyp, ádebietke keleiikshi. Sizdiń bas keiipkerińiz Sháii 1916 jylǵy kóterilis bastalǵan kezde 16-daǵy bulańdaǵan qyz edi. Teńin taýyp, áne-mine bosaǵa attaimyn dep otyrǵanynda aldymen orystyń qorlyǵyna ushyrady, odan keiin qalmaq zorlap ketti, qazaqtan kórgen qorlyǵy óz aldyna. Kótergen balasy da orystyń balasy bolyp shyqty. Solarmen jaýyǵyp júrip, aqyrynda Tazabeginen de aiyryldy. Biraq, sol Sháii otyzynshy jyldardyń ashtyǵynda da aman qaldy, repressiiany da kózi kórdi, soǵystyń azabyn tartty. Eki balasynan birdei aiyryldy. Endi esin jiyp, el qataryna qosylyp, úrim-butaǵy ósip-ónip, bir áýlettiń shyraǵy bolyp otyrǵanynda súiikti shóberesi óziniń taǵdyryn qaitalap, aldymen zorlanyp, artynan qorlyqtan óldi. Osy Sháiini nege sonsha qinadyńyz? Sonsha azapqa tózdirmei, erterek janyn jai taptyrý kerek pe edi degen oi keledi. Tarih óz aldyna, romandy oqyp shyqqannan keiin keiipkerge degen aiaýshylyq sezim qatty janǵa batty…
–Dál meniń jan jaramnyń ústinen tústiń. Osy suraqty ádebiet synshylary qoisa dep edim. Sháii degen bir áiel emes, Sháii degen – qazaq. Eger Beksultan bir áieldiń taǵdyryn jazypty dep qaraityndar bolsa, ondai adam eshqandai da zertteýshi emes. Sháii qazaq qoi. Zorlanǵan áieldiń taǵdyryn oilap qara. Áli jetpegendikten ózi zorlanady, ózi kináli bolady. «Oi, ony pálenshe zorlap ketken ǵoi» deidi. Sháiini kór de qazaqty kór. Qazaqtyń ne jazyǵy bar edi?! Patsha ókimetiniń óziniń bergen jarlyǵy bar ǵoi, «senderdi áskerge almaimyz, tek salyq salamyz» degen edi ǵoi! Tezek tóreniń sol jarlyqty úiiniń irgesine ilip qoiǵanyn Semenov Tian-Shanskii de jazady. Patshanyń ózi ýádesin oryndamasa, bul qazaq úshin aspan ainalyp jerge túskenmen teń ǵoi. Balasy áskerge daiyn da emes. Ol ketkende qalai kún kóretini taǵy beimálim. Sony aityp qarsy shyqsa, taiaq taǵy ózine tiedi. Qyrylady. Týra Sháiiniń taǵdyry ǵoi. Orystan qorlyq kórgeninde ne qorǵaityn memleketi joq, ne áskeri joq, ne basqasy joq ekenine Sháiiniń kózi qalai jetse, halyqtyń da kózi solai jetti ǵoi. Eshkim qorǵamaidy eken. Patsha ókimetine baǵynyp otyrǵan halyqty sol ókimettiń ózi qyryp jatsa, ol eshkimge keregi joq halyq qoi! Sháii da osyndai kúidi bastan keshti. Ana jaqqa barǵanda qalmaq qorlady. Aldabergenniń esteligin oqysań, janyń túrshigedi. Qalmaqtar qazaqtyń qyz-kelinshekterin alyp ketip, oiyna kelgenin istep, ertesine qan-sóli joq kúii ákep tastap ketedi eken. Sondaǵy taǵdyryn qarashy, kúieýi «áielimdi qalmaq zorlady» dep ony shyǵaryp jibermeidi ǵoi! Óitkeni, óziniń kinásin túsinip tur. Qorǵai almady, qorǵaiyn dese, ózi kúiip ketkeli tur. Esh suraýsyz halyq ekenine kózi jetken. Sondyqtan taǵdyrǵa kóngennen basqa amaly joq ekenine moiynsunǵan. Tazabek te osy.
–Neshe ret óltirgisi keldi, óltire almady. Aqyrynda ózi óldi…
–Ózi óldi. Qaryndasyn da qorǵai almady, áielin de qorǵai almady. Óitkeni qolynda túk joq. Ózin qorǵaityn eshkim joq. Eshkimge keregi joq. Eki orysty óltirdi, onda da qorǵanys úshin. Kegimdi alaiyn degen joq, shabýyl jasaǵan joq, óz basyn qorǵaý úshin ǵana bardy sol áreketke. Qyrǵyzdyń Tazabekke «sen biteý qazaqsyń» dep aitatyny bar ǵoi. Ol shynynda da biteý edi. Sol biteý kúii ketti. Sháii de solai. Basynan ótken jaǵdaidy enesi bile me, bilmei me, sonyń ózine kózi jetpeidi. Enesiniń «shyraǵym-aý, meniń bilmeitinim bit astynda ǵoi» deýi qazaqtyń keremettei bir úlgi alarlyq ta taǵdyry jáne sonymen birge mańdaiǵa jazǵan aýyr taǵdyry da. Eń bastysy, munda qospa joq, bári arhivtiń jazbasy. Keńes ókimetine bári riza bolady. Tazabek te, Sháii de, bári de. Komandirdiń ózine senip qalady. Keiin bári basqasha bolyp ketedi. Ony da bilmeidi. Sóitip, arada jyldar ótkende, 1986 jylǵy kóterilis boldy. Shóberesiniń basynan ótken jaidy bilgende Sháii: «Qudai-aý, eshteńe ózgermepti ǵoi!» – deidi ǵoi. Ómir boiy aldanyp kelgen ǵoi sonda. Tipti, Sháiini men dep qaraýǵa bolady. 1916 jyldyń aýyrtpalyǵyn kótergen jalǵyz Sháii emes. Muny bilimdi oqyrman ǵana túsinedi. Men esh shyǵarmamdy jazyp bitkende mundai baqytty bolǵan emespin.
QOIShYǴARAMEN ShEKISIP QALYP TA JÚRDIK
–Aǵa, bizde tarihty jazyp júrgen bir qaýym jazýshylar bar. Qajyǵali Muhanbetqaliuly «Tar kezeńmen» jiyrma jyl otyrypty. Turaqty jazyp júrgen Qoishyǵara aǵamyz, Nábijan aǵalarymyz bar. Tarihty jazyp júrgen jazýshylardyń artyqshylyqtary men kemshilikterin atap-atap aita alasyz ba? Kásibi tarihshylar jazýshylardy qiialmen, sýretteýmen ketip, tarihi derekke mán bermeidi dep kinálaidy. Siz tarihshylardy kináladyńyz…
–Tarihi taqyrypty jazyp júrgen jazýshylardyń ishinde Ánes Saraiǵa jetetini joq dep baǵalaimyn. Óte myqty jazady. «Noǵaily» degen kitaby shyqty. Qaida júrip sonda dúnieni oqyǵanyna qairan qalasyń. «Kónelikter» degen kitap jazdy. Adam Ata men Haýa Anadan bastap, búginge jetkizdi. Din, dinnen tarih, odan qazaqtyń rý-taipasyn shyǵarǵanda jadynyń myqtylyǵyna qairan qaldym. «Kók túrikter» degen kitaby shyǵyp edi, oqi almai qor boldym. Mundaidy jazatyn birde-bir tarihshy joq.
Qoishyǵara Salǵarauly «tarihshy joq, tarihtyń mamandary ǵana bar» degen sózdi aitqan eken. Sol sóziniń jany bar. Qoishyǵara da jaqsy jazady. Kezinde qaisybir máselelerge bola shekisip qalyp ta júrdik. Biraq, oqyǵan adamnyń aty – oqyǵan adam. Keiin kelistik.
Qabylbek Saýranbaev degen raiymbektanýshy bar. 30 jyldai Raiymbek týraly ańyzdy zerttegen. «Raiymbek batyrdyń shaiqastary» degen kitap ta shyǵardy.
Bizdiń tarihqa degen kózqarasymyz qyzyq ózi. Jáńgirge de eskertkish ornatamyz, odan zábir kórgen Isatai men Mahambetke de. Qojanasyrdyń qylyǵy, qysqasy…
Biz Beksultan aǵadan óziniń qurdastary týraly da suradyq. Romanynda aitatyn bir tamasha sózi bar, «Eldiń qamyn oilaityn bir ul týsa, ony qabatyn bir it qosa týady» deidi. Tólen Ábdik, Dýlat Isabekov, Qýanyshbai Qurmanǵali, Káribai Ahmetbekov, Aqseleý Seidimbek, Kádirbek Segizbaev qatarly qalamdastardyń dostyǵy ańyzǵa bergisiz. Ázilderi qandai! Bir-birine degen peiil-nieti qandai! «Qazaqstannyń ár túkpirinen kelgen bizdiń basymyzdy biriktirgen eldik maqsat bolatyn», – deidi Beksultan aǵa. «Jeltoqsan oqiǵasynan keiin aramyzda ary-beri tolqyǵan jigitter de bolǵan. Biraq, deńgeiles adamdar bir-birin túsinedi. Azamattardy múdde biriktirýi kerek. Eldik, memlekettik múdde basqa múddeniń bárinen biik turýy kerek», – dedi jazýshy. Laiym solai bolǵai dep tiledik biz de.
Áńgimelesken Juldyz Ábdilda
