«بٸزدٸڭ تاريحشىلارىمىز ارحيۆپەن جۇمىس ٸستەمەيدٸ ەكەن عوي, – دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن بەكسۇلتان اعا. – 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس دەگەندە ۇزاق پەن جەمەڭكەنٸ, مىنا جاقتان بەكبولاتتى ايتامىز. ال ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ قولباسشىلارى تولىپ جاتىر ەكەن. بٸزدٸڭ تاريحشىلار تاريحقا تەك جالاقى الاتىن جەر دەپ قانا قاراي ما دەگەن توقتامعا كەلدٸم».
ەسٸك قورعانىنان تابىلعان التىن ادامنىڭ ەشقانداي عىلىمي جورامالسىز, كەزدەيسوق اشىلعانىن قازاقتىڭ باعى دەپ بٸلەتٸن جازۋشى ٸزدەۋ-سۇراۋسىز جاتقان وبالار جٶنٸندە دە ايتتى.
«رايىمبەك باتىردىڭ ەسكەرتكٸشٸن قويىپ جاتىر جەر-جەردە. دۋلىعا, ساۋىت كيگٸزٸپ قويادى. ال ول تاريحي شىندىققا جاناسپايدى. رايىمبەك دەگەن دۋلىعا, ساۋىت كيگەن باتىر ەمەس», – دەپ, ونىڭ دا جاي-جاپسارىن تٷسٸندٸردٸ.
بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىن بٸز ماحابباتتىڭ جارشىسى رەتٸندە كٶبٸرەك بٸلەر ەدٸك. «كٷتۋمەن كەشكەن عۇمىر», «بٸر ٶكٸنٸش, بٸر ٷمٸت» روماندارى, پوۆەستەرٸ, ەڭگٸمەلەرٸ – بەرٸ دە ماحاببات تۋرالى. ال جاڭا تۋىندىسى – تاريحي رومان. «ەي, دٷنيە-اي!» دەپ اتالادى. بەكسۇلتان اعاعا سۇحباتقا بارماس بۇرىن روماندى وقىپ شىقتىق. بٸر دەممەن وقىلاتىن شىعارما ەكەن. ەڭگٸمەنٸ دە وسى جاڭا شىعارمادان باستادىق.
–بەكسۇلتان اعا, ەڭگٸمەنٸ جاڭا رومانىڭىزدان باستاساق. بەس اي بويى ارحيۆتە وتىرعانىڭىزدى ايتتىڭىز. بۇنىڭ الدىندا دا ازدى-كەمدٸ تاريحي تاقىرىپقا قالام تارتىپ جٷردٸڭٸز. نەگە دەل 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸ تاقىرىپ ٶزەگٸ ەتٸپ الدىڭىز? شىعارما پاتشاعا ەسكەر بەرۋگە قارسىلىقتان باستالىپ, 1991 جىلمەن اياقتالادى ەكەن. وسىنداي تاريحي شىعارمانى جازۋعا نە ىقپال ەتتٸ, نە تٷرتكٸ بولدى?
–1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ جاعدايىن بالا كەزٸمنەن ەستٸگەن اداممىن. ول كەزدە جەتٸسۋداعى ٷلكەن ۋەزدٸڭ بٸرٸ جاركەنت ۋەزٸ بولدى. مەنٸڭ اتام, ەشمۇحامبەت دەگەن كٸسٸ, 1879 جىلى تۋعان. 1881-82 جىلدارى بۇل كٸسٸنٸڭ ەكەسٸ تۇرعاندى كولپاكوۆسكييدٸڭ ەسكەرٸ اتىپ ٶلتٸرگەن. سونداعىسى, تۇرعان اتامىز اتپاز بولعان ادام, ٶزٸ سەرٸلەۋ. قاليشا دەگەن سۇلۋ قارىنداسى بار ەكەن. ەل كٶشٸپ, بەلجايلاۋدىڭ اقتاستى دەگەن بەتٸنە قونىستانىپ جاتقاندارىندا ەكٸ ەسكەر كەلٸپ, اتىن تارتىپ الماق بولادى. بٸرٸن كٶكپارعا دەپ ساقتايدى ەكەن, بٸرٸن بەيگەگە قوسادى ەكەن, ەكەۋٸ دە سىلانىپ تۇرعان جٷيرٸك اتتار عوي. ورىستار ٷيگە كٸرٸپ كەلگەن كەزدە ەكٸ اتىن الىپ قاشادى. انالار ارتىنان قۋادى. جٷيرٸكتٸڭ اتى جٷيرٸك, ارشالى بەتكەيگە ٶتٸپ, اداستىرىپ كەتەدٸ. بٸراق, «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ٶلەدٸ» دەگەن بار. قۋعىنشىلار قايدا كەتتٸ ەكەن دەپ تٶبەگە شىققانىندا اناۋ يتتٸڭ بالالارى جاتا قالىپ اتادى. وق تيٸپ, اتتان قۇلايدى. ٶسكەلەڭ دەگەن شەشەمٸز, نايماننىڭ قىزى, ەرجٷرەك كٸسٸ بولعان بولۋى كەرەك. كٷيەۋٸن قۋىپ كەتكەنٸن بٸلە سالا اتقا مٸنٸپ, ارتتارىنان قۋادى. بارسا, كٷيەۋٸ ومىرتقا تۇسىنان قان شاپشىپ جاتىر ەكەن, بٸر ورىس اتتىڭ ٷستٸنەن قاراپ تۇرىپتى. سوندا ٶسكەلەڭ شەشەمٸز اتتان تٷسە سالا, اناۋ ورىستى ات ٷستٸنەن جۇلىپ الادى. قىلعىندىرىپ, تٸزەگە باسىپ جاتقانىندا ەكٸنشٸ ورىس شەشەمٸزدٸ مىلتىقتىڭ دٷمٸمەن ۇرادى. شەشەمٸز ەسٸن جيناعانشا ەكەۋٸ دە كەتٸپ قالعان. وسى جاعدايدىڭ بارلىعىن اتام ايتىپ وتىراتىن. مۇقا بولىستىڭ ەلدٸ بٸرٸكتٸرە الماعانىن, ەلدٸڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸ بولماعانىن ايتاتىن. وسى وقيعانى ٶزٸمنٸڭ «كٷتۋمەن كەشكەن عۇمىر» رومانىمدا باستادىم. ول كەڭەستٸك دەۋٸر. ەرٸ ارحيۆ ماتەريالدارى ەمەس, اتامنىڭ ايتقان ەڭگٸمەسٸنٸڭ نەگٸزٸندە عانا جازىلدى. كەيٸن مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «قيلى زامانىن» وقىدىم, ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ ەڭگٸمەلەرٸن تىڭدادىم. سٶيتٸپ جٷرگەن ۋاقىتتا, وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ قۇجاتتارى تابىلدى. «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلاتىن كەزٸندە بٷكٸل قۇجاتتارى تەركٸلەنگەن عوي. تەرگەۋشٸ ەۆرەي جٸگٸتٸ بولعان ەكەن, سول «ٶرتەلدٸ» دەپ حاتتاما تولتىرىپ, بٸراق ٶرتەمەي ساقتاپ قالىپتى. ٶزٸ جالعىزباستى عۇمىر كەشٸپتٸ, ەشكٸمٸ جوق ەكەن. الماتىنىڭ قوناەۆ كٶشەسٸندە ٶزٸ تۇراتىن ٷيٸندە سول قۇجاتتار ساندىقتا ساقتالىپ جاتىپتى. بٸر كٷنٸ ەلگٸ تەرگەۋشٸ قايتىس بولادى. كٶرشٸلەرٸ سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعاننان كەيٸن ٷيٸن قاراپ, ساندىعىن اشادى. اشسا, باستان-اياق ارابشا جازىلعان قولجازبالار دەيدٸ. كٶرشٸلەرٸ مەملەكەتتٸك مۇراعاتقا تەلەفون سوعادى. ارحيۆتٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ كەلٸپ قاراسا, ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ ماتەريالدارى ەكەن. سونى وبلىستىق مۇراعاتتىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جيناقتاپ, كٸتاپ ەتٸپ شىعارادى. مۇراعات ديرەكتورى سونىڭ بٸر داناسىن ماعان بەرٸپ, پٸكٸر جازۋىمدى ٶتٸندٸ. وقىپ وتىرىپ تاڭعالدىم, كەيٸن «ٸليياستانۋدىڭ جاڭا بەتتەرٸ» دەگەن ماقالا جازدىم. «جولداستار» رومانىنىڭ العاشقى نۇسقاسى دا بار ەدٸ سوندا. ول كٸسٸنٸڭ «جاركەنت ٷيەزٸ» دەگەن كٸتابى شىققان. جاركەنتكە ورىستاردىڭ قالاي كەلگەنٸ, ۇزىناعاشتىڭ شايقاسى قالاي بولعانى, 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸڭ نە بولعانى, وندا حالىقتى قالاي قىرعانى, 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان ەۋبەكٸردٸڭ ەستەلٸگٸ, الدابەرگەننٸڭ ەستەلٸگٸ, كٶدەكتٸڭ ٶلەڭدەرٸ, ونىڭ ار جاعىندا البان كٶتەرٸلٸسٸن تۇڭعىش باستاعان تازابەك پۇسىرمانوۆتىڭ جازبالارى, وعان ۇزاق باتىردىڭ ەكەسٸ ساۋرىقتىڭ قالاي قاتىسقانى, بەرٸ-بەرٸ جازىلعان ەكەن. وسىنىڭ بارلىعى سەبەپ بولدى دا, ارحيۆكە وتىردىم. بۇل روماندى 2004 جىلى باستاعان بولاتىنمىن. ٸليياستىڭ ايتقانىمەن عانا. سول ۋاقىتتا قولىما سەيدەلٸم تەنەكەەۆتٸڭ جازبالارى تٷستٸ. قاراسام, ەكەۋٸ ٷيلەسپەيدٸ. مۇراعاتتاعى قوردى كٶرسەتكەن ەكەن, سوندا بارىپ ەدٸم, تابا المادىم. سونىمەن ٶزٸم كٸرٸسٸپ كەتتٸم. بەس اي وتىردىم. ادام بٸر نەرسەنٸڭ ٷستٸنەن تٷسكەندە ەسەڭگٸرەگەندەي بٸر جاعدايدا بولادى عوي. مەندە دە تۋرا سولاي بولدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس تۋرالى كٶزقاراسىمىزدىڭ مٷلدەم جەتٸمسٸز ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. بارلىق قۇجاتتىڭ كٶشٸرمەسٸن ەكٸ دانادان جاسادىم. ول ۋاقىتتا روماننىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸ بٸتكەن بولاتىن. جىرتىپ تاستادىم دا, قايتا جازدىم. ٶيتكەنٸ, بۇرىنعى كٶزقاراسىم مٷلدەم قاتە ەكەن. قايتا جازىپ, ەكٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ ورتاسىنا كەلگەندە كٶزٸم كٶرمەي قالدى. سٶيتٸپ جٷرٸپ ارحيۆتەن كٶشٸرٸپ العان دٷنيەمنٸڭ بٸرەۋٸ جوعالدى. تاستاپ كەتكەنٸمدٸ, يا باسقالاي جوعالتقانىمدى بٸلمەيمٸن. ەكٸنشٸسٸن قولعا الدىم. جازامىن, ٶز جازعانىمدى ٶزٸم وقي المايمىن. سودان ادام جالدادىم. كٶبٸ وقي الماي قينالدى. كەيبٸر ەيەل بالالاردا ادامنىڭ قولتاڭباسىن وقي الاتىن ەرەكشە قاسيەت بولادى. سونداي بٸر كەلٸنشەك كٶمەكتەستٸ. ول دا مەنەن مەزٸ بولدى. ٶيتكەنٸ, قايتا جازامىن, قايتا-قايتا تٷزەتەمٸن. وسىلايشا, يتٸمٸز شىعىپ جٷرٸپ بٸتٸردٸك.
مەن ٸليياس جانسٷگٸروۆتٸڭ سول كەزدەگٸ كٶرەگەندٸلٸگٸنە, زەردەلٸلٸگٸنە تاڭعالدىم. بۇرىنعى وقىعاندارىمىزدىڭ ٸشٸندە تاريحقا بارعان كٸسٸ ەكەن. ٶتە دەل بارعان جەنە. بٸزدە تاريحقا دەگەن كٶزقاراس دۇرىس قالىپتاسپاعان. تاريحي شىعارما جازعان ادامداردىڭ بەرٸ ويدان تاريح جاساعىسى كەلەدٸ. ول – قىلمىس. جەي عانا قييانات ەمەس, قىلمىس. تاريحتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. مەسەلەن, ناۋرىزباي باتىر جەكپە-جەكتە قاسكەلەڭدٸ جەڭگەنٸنە كٶزٸڭ جەتٸپ وتىر. ەندٸ قاسكەلەڭدٸ اپارىپ بٸرەسە قابانبايمەن, بٸرەسە بٶگەنبايمەن جەكپە-جەككە شىعارىپ قويۋعا بولمايدى عوي. شەجٸرەدە دە, جازبا دەرەكتە دە بار تاريحي شىندىقتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. ەنتسيكلوپەدييادا دا تۇر. ونى بۇرمالاۋ – تاريحقا جاسالعان قييانات. ال سول جەكپە-جەكتەگٸ قاسكەلەڭنٸڭ سەزٸمٸن, ناۋرىزباي سەزٸمٸن كٶرسەتۋگە جازۋشىنىڭ حاقىسى بار. مەدەني دەڭگەيٸنە, بٸلٸم دەرەجەسٸنە قاراي ونى اشا بٸلۋٸ كەرەك. سوندا سەن تاريحي فاكتٸگە قييانات جاسامايسىڭ. ال سەزٸمدٸ جەتكٸزۋ – ٶنەر. وسى سەزٸمدٸ جەتكٸزۋ جاعىنان عانا جازۋشى ٶزٸنٸڭ شەبەرلٸگٸن كٶرسەتۋگە تيٸس. ال تاريحي فاكتٸنٸ ەشقاشان بۇرمالاۋعا بولمايدى.
وربۇلاق شايقاسىنا قاتىستى دا ەكٸ تٷرلٸ دەرەك بار. قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى بابالارىمىزدىڭ 700 قولمەن قارسى شىققانىن ايتادى. ورىس دەرەگٸندە 600 قول دەيدٸ. تاريحي شىعارما جازامىن دەگەن ادام وسى ەكٸ دەرەكتٸڭ بٸرەۋٸن دەلەلدەۋٸ كەرەك. دەلەلدەۋ ٷشٸن شىندىققا كەلۋٸ كەرەك. ورىستار تۇتقىنداردىڭ دەرەگٸنەن الىپ وتىر. ال قازىبەك بەك ماتايدىڭ شەجٸرەسٸنەن الىپ وتىر. قايسىسى دۇرىس دەگەنگە كەلگەندە, مەن ماتايدىڭ شەجٸرەسٸنە جٷگٸنەمٸن. ٶيتكەنٸ, ول – قازاقتىڭ ٶزٸ. ٶزٸ قاتىسپاسا دا, اتاسىنان جازىپ العان. ارادا 20-30 جىل عانا ۋاقىت ٶتكەندە. ال 20-30 جىلدا ادام بولعان وقيعا تۋراسىنان جاڭىلا قويمايدى. جان-جاقتى ويلاستىرا كەلگەندە, نانىمدىلاۋى, تۋراسى سول 700 ادام دەگەنگە كەلەدٸ. مۇنى تاڭداپ الۋعا جازۋشىنىڭ حاقىسى بار. بٸراق, وربۇلاق شايقاسىنىڭ جىلىن, مەزگٸلٸن نە بولعان جەرٸن ٶزگەرتۋگە حاقىسى جوق. قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر وربۇلاق شايقاسى وقۋلىققا كٸردٸ. مۇنى تاريحتىڭ ٷلكەن جەمٸسٸ دەپ بٸلەمٸن.
قازاق يكونانى نەعىلادى?!
جاڭا روماندى «ەي, دٷنيە-اي!» دەپ اتاعان سەبەبٸم, بۇل جەكە ادامنىڭ تاعدىرى ەمەس. باس كەيٸپكەرٸ – شەيٸ دەگەن الباننىڭ قىزى. 2016 جىلى البان كٶتەرٸلٸسٸنە, تورعاي كٶتەرٸلٸسٸنە, جالپى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە 100 جىل تولادى. بۇل قازاقتىڭ ٷلكەن بٸر تاريحي بەلەسٸ. قازاقتىڭ ٷلكەن قايراتكەرلەرٸ, احمەت بايتۇرسىنۇلى, ەليحان بٶكەيحانوۆ باستاعان الاش ازاماتتارى 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە شىعۋدىڭ قاجەتٸ جوق دەگەن. «حالىق قىرىلىپ قالادى, قارسى شىعامىز دەپ قازاقتى قىرىپ الماۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمدا بولعان. كەيبٸرەۋلەر وسىنىڭ ٶڭٸن تەرٸس اينالدىرىپ, ەل الدىنداعى ازاماتتاردىڭ حالىققا دەگەن قاستاندىعى تۇرعىسىندا باعالاعان. ال مىنا تاريحتى كٶرگەننەن كەيٸن سولاردىڭ ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىنا كٶزٸم جەتتٸ. 1916 جىلى ەسكەري قىزمەتكە بارسا, مىنا قارسىلىقپەن سالىستىرعاندا حالىق جٷز ەسە از قىرىلاتىن ەدٸ. قازاقتىڭ جەرٸنە قالاي يەلٸك ەتسەم دەپ وتىرعان ورىس پاتشالىعىنىڭ قۇدايى بەردٸ, «قازاقتار قارسى تۇردى» دەگەندٸ جەلەۋ ەتٸپ, قىرىپ سالدى. قىرعاندا دا ايامادى. فون بەرگ دەگەن كەيٸپكەر بار روماندا, قىلداي قييانات جاساعان جوقپىن, ارحيۆتەن الدىم, بارلىعى ٶز سٶزٸ. قارا يۆان دەگەن بٸر ومارتاشىنى قازاقتار اۋىلدان قۋىپ جٸبەرٸپتٸ دەپ, كراۆچەنكو سوعان كٶمەكتەسۋگە جٸبەرگەن ادام. ٶلتٸرمەگەن, ۇرماعان-سوقپاعان, ەنشەيٸن اۋىلدان قۋىپ جٸبەرگەن. سوعان كٶمەككە كەلگەن. ال تٸرلٸگٸ اناۋ. تٷنگٸ ساعات 12-دەن ٶتە كەلٸپ, «كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ قىردىق» دەيدٸ. تٷنگٸ ون ەكٸدە ەل ۇيقىعا جاتپاي ما, نەعىلعان كٶتەرٸلٸسشٸ?! «70-ٸن قىردىق, قالعاندارى تاۋعا قاشىپ تىعىلدى» دەگەن دە سونىڭ ٶز سٶزٸ. قاشىپ تىعىلعاندار – ەيەلدەر, بالا-شاعا. وقيعا قىركٷيەك, قازان ايىندا بولعان. قىرعانىن قىرىپ, قالعانىن قۋىپ, ٷيلەرٸن ٶرتەپ جٸبەرگەن. كٷزدٸڭ قارا سۋىعىندا دالادا قالعان ادام ٶزٸ-اق اشتان, سۋىقتان قىرىلىپ قالماي ما?! بۇل – ساياساتتى بٷركەنگەن سۇمدىق. فون بەرگ ونىمەن توقتامايدى, كەلەسٸ اۋىلعا بارادى, ودان كەلەسٸ اۋىلعا ٶتەدٸ, سٶيتٸپ قارقاراعا تاڭعا جۋىق كەلەدٸ. ەرتەسٸنە مىڭعىرعان مالى بار, قايسىبٸرٸنٸڭ ومىراۋىندا پاتشانىڭ بەرگەن مەدالٸ بار, ٷلكەن كٶش كەلە جاتادى. سول كٶشتٸ قىرادى. امان-ەسەن قىتايعا ٶتٸپ كەتسەك دەپ كەلە جاتقانداردى دا كٶتەرٸلٸسشٸ دەپ, قىرىپ سالادى. ٶزدەرٸن اقتاعان سيقى تٸپتٸ كٷلكٸلٸ. «قازاقتاردىڭ ٷيلەرٸنەن يكونالار شىقتى, ەيەلدەردٸڭ ەشەكەي بۇيىمدارى شىقتى» دەيدٸ. سونداعىسى, «ورىستاردى قىرىپ, تارتىپ العانى» دەگەنگە كەلتٸرەدٸ. يكونانى نەعىلادى قازاق?! بۇل دەرەكتٸڭ بارلىعىن قايدان الدىم دەگەنگە كەلەيٸك. 1916 جىلعى كٷزدە حالىق قىتايعا قاراي وپىر-توپىر قاشتى. سۋدان ٶتكەندە بٸرٸنٸڭ ٷستٸن بٸرٸ باسقان. سول جەردە جيىرما شاقتى بالانىڭ باتپاققا قاتىپ ٶلگەنٸن ايعاقتايتىن دەرەكتەر بار. كٷزگٸ سۋىقتى بٸلەسٸڭ. سٷمبەنٸڭ سۋىعى بەلگٸلٸ. بۇل – قىتايعا امان-ەسەن ٶتٸپ كەتكەن الدابەرگەندەردٸڭ ەستەلٸگٸ. وسىنىڭ بارلىعىن ٸليياس جانسٷگٸروۆ جازدىرىپ العان. بٸزدٸڭ زييالى اعالارىمىز بٸزدەن گٶرٸ كٶرەگەن بولعان. كٶزكٶرگەندەردٸ سٶيلەتٸپ, بارلىعىن جازدىرىپ العان. بٸز ەشتەڭەنٸ جازدىرىپ العان جوقپىز عوي! ەسەتتٸڭ ىرىسجانمەن ايتىسى دەگەندٸ الايىق. شاشۋباي زييالىلارىمىزدىڭ ورتاسىندا جٷردٸ. سول كەزدە بٸردە-بٸرەۋٸ «ىرىسجان دەگەنمەن ايتىسىپتى عوي, ول كٸم ەدٸ?» دەپ سۇراماعان عوي. ىرىسجان دەگەن ادام ٶمٸردە جوق, مىسالى. ەسەت تە بەرتٸنگە دەيٸن جٷردٸ, ەشكٸم ٶز اۋزىنان جازىپ الماعان. ال ىرىسجانمەن ايتىس – داستان, ەسەتتٸڭ ٶزٸنٸڭ شىعارماسى. وسىندايدى بٸز ەسكەرمەدٸك. ٸليياس اعالارىمىز قانداي كٶرەگەن بولعان?! بولاشاق تاريحقا كەرەك, ۇرپاق بٸلسٸن دەگەن.
كٶزٸم كٶرگەندە ارحيۆتە ەلٸ دە وتىراتىن ەدٸم
1917 جىلى اقپاندا ۋاقىتشا ٷكٸمەت ورنادى, پاتشا تاعىنان قۇلادى. كەرەنسكيي باسقارعان ۋاقىتشا ٷكٸمەت جارلىعىنىڭ قالعان قازاقتى امان-ەسەن ساقتاپ قالۋعا پايداسى تيدٸ. قىتايعا قاشىپ كەتكەن حالىقتى كەرٸ قايتاردى. ول كٶشتە دە اشتىقتان بٸراز حالىق قىرىلعان. ارى بارا جاتقاندا دا قاتارى سيرەگەن. سول وقيعانى كٶزبەن كٶرگەن ادامداردىڭ ەستەلٸگٸن وقىپ وتىرساڭ تاڭعالاسىڭ. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەيدٸ عوي, ال قازاقتىڭ سۇراۋى بولماعان. الدابەرگەن كٶرٸپكەلوۆتەر جالاڭاشتا ٶمٸر سٷرگەن قوجابەكوۆ دەگەن اعامىز بولعانىن ايتادى. شىعارمامدا سامسالى دەگەن كەيٸپكەر ەتٸپ الدىم. سول كٸسٸنٸڭ كٷندەلٸگٸ بار مەنٸڭ قولىمدا. وسى كٷندەلٸك كٶپ كٶمەكتەستٸ. 8-9 جاستاعى بالا, بٷكٸل كٶرگەنٸن جازادى. ول كەزدەگٸ بالالاردىڭ اقىل-ويى ەرەك. سول كٸسٸنٸڭ ەستٸلٸگٸنەن وقىدىم, كەلە جاتقان ادامدار الدىمەن باسى قالتىراقتايدى ەكەن, سٶيتٸپ كەلە جاتىپ جىعىلادى ەكەن, كٶمەككە كەلسە, جٷرٸپ كەتكەن. اشتىقتان ەلسٸرەگەن ادامنىڭ سوڭعى قۋاتى تاۋسىلعانى سولاي بولادى ەكەن. «بٸر كٶرپەنٸ جامىلعان ون ادامنىڭ سول كٷيٸ سۋىقتان قاتىپ قالعانىن كٶردٸك» دەپ جازادى. وسىنىڭ سۇراۋى جوق! 1916 جىلعى قانشا حالىق قىرىلدى, ەسەبٸن كٸم بٸلەدٸ?! تٸپتٸ, 30-جىلدارداعى اشتىقتا قانشا حالىق قىرىلعانىن ناقتى بٸلمەيمٸز. حالىقتىڭ ٷشتەن بٸرٸ قىرىلدى دەيدٸ, ٷشتەن ەكٸسٸ قىرىلدى. 6 ميلليون قازاقتان 2 ميلليونعا جەتەر-جەتپەس قانا قالدى. ارحيۆتە وتىرعانىمدا بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ وسىنداي بۇرىڭعىر, بۇلدىر جاقتارى كٶپ ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. ەرەنسٸز, اسىقپايتۇعىن, بويكٷيەز حالىق ەكەنبٸز. تاريحشىلارىمىز ٸستەپ جاتقان ٸسٸنە ۇلتىمنىڭ, مەملەكەتٸمنٸڭ ٸسٸ دەپ قارامايدى ەكەن. ماماندىعىم, جالاقى الىپ وتىرعان جۇمىسىم دەپ قانا قارايدى ەكەن. تاريحشى دەگەن ونداي بولماۋى كەرەك. تاريحشى كٷنٸ-تٷنٸ ۇيىقتامايتىن ادام بولۋى كەرەك.
قىتايعا ازاپپەن ٶتٸپ, ازاپپەن قايتا بەرٸ ٶتكەن حالىقتىڭ الدىنان كەڭەس ٶكٸمەتٸ شىقتى. جۇرتتىڭ بەرٸ تەڭ بولۋى كەرەك دەپ ۇراندادى. اناداي قييامەتتٸ كٶرٸپ كەلگەن حالىق ول ٶكٸمەتتٸ قولداماعاندا كٸمدٸ قولدايدى?! پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ قىرعىنىن كٶردٸ, قازاقتىڭ ادام قۇرلى بولماعانىن كٶردٸ, ەندٸ كەلٸپ بەرٸن تەڭ ەتكەلٸ جاتسا, سوۆەت ٶكٸمەتٸن جاقتاماي, كٸمدٸ جاقتايدى?! سامسالى اعامىز ٶز كٶزٸمەن كٶرگەنٸن جازادى. جۇرتتىڭ كٶزٸنشە اتاماندى اتىپ تاستايدى. ول اتاماننىڭ بالاسىنىڭ حالىقتى قالاي قان قاقساتقانىن كٶزٸمەن كٶرگەن ادام. ەندٸ سولاردى ەل الدىندا اتىپ تاستاپ جاتسا, قازاق وعان قالاي سەنبەيدٸ?! ارحيۆ ارقىلى ۋاقىتشا ٶكٸمەتكە قاتىستى پٸكٸرٸم قالىپتاستى. سٶيتتٸم دە, كٶتەرٸلٸستٸ عانا جازامىن دەگەن ويىمنان اينىپ, قايتا جازدىم. وسى رومانعا 11 جىل ۋاقىتىم كەتتٸ. ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ 100 جىلدىعىنا ٷلگەرەيٸن دەگەن ويىم دا بولعان جوق. بٸراق, رەتٸ سولاي بولدى. ەگەر كٶزٸم كٶرگەندە مۇراعاتتى ەلٸ دە اقتاراتىن ەدٸم.
تاريحي فاكتٸمەن قاتار, جازۋشىنىڭ ويدان شىعارعان كەيٸپكەرٸ بولادى. ونسىز شىعارما بايلانىسپايدى. شىعارمانى بايلانىستىرۋ ٷشٸن سونىڭ بارلىعىن باستان-اياق كٶرەتٸن, ٷيلەستٸرەتٸن كەيٸپكەردٸ ويدان ٶزٸڭ جاساۋىڭ كەرەك.
–سٸزدە ول كەيٸپكەر شەيٸ عوي?
–يە, شەيٸ. سامسالىنىڭ بالا كەزٸ بار, تازابەكتٸڭ ماحابباتى بار, ەۋبەكٸر بار, ۇزاق پەن جەمەڭكە بار, سەرٸكباي بار, بەرٸ دە سول زاماندا بولعان تاريحي ادامدار. تاريحتا بار ادام بولعاننان كەيٸن ەۋبەكٸردٸڭ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸ بار, الدابەرگەننٸڭ ٶز ەستەلٸگٸ بار. ەستەلٸك دەگەن – شىندىق.
–اراسىندا ارقادان اۋىپ كەلگەندەر بار…
– ول دا تاريحي شىندىق. مىسالى, ىدىرىس كٶشكٸنوۆتەردٸڭ تۇقىمى. ىدىرىس كٶشكٸنوۆتٸڭ ٸنٸسٸ ەۋەسحانمەن ٷيٸنە قونا جاتىپ ەڭگٸمەلەسكەن اداممىن. اتىن اتاماسام دا, سونى پايدالاندىم. بٸر جاعى تاريحي فاكتٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان دامىتۋ ٷشٸن ويدان قوسىلعان جەرٸ دە بار.
تاساشىنىڭ اۋزىندا بٸر ادامدى جالاڭاشتاپ اسىپ كەتەدٸ. ول دا ارحيۆتە بار دەرەك, بٸراق اتى اتالماعان. مەن ونى قوجاق دەپ الدىم. كٶبٸنەسە قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ دەپ ايتىلادى. ول دۇرىس ەمەس. نەگٸزٸندە ول البان كٶتەرٸلٸسٸ. بۇل جەردە رۋدىڭ, تايپانىڭ ەڭگٸمەسٸن كٶتەرەيٸن دەپ وتىرعان جوقپىن. تاريحي فاكتٸنٸڭ ٶزٸ سولاي. ەكٸ ۋەزدٸڭ ادامدارى قاتىسقان. جاركەنت ۋەزٸ جەنە ۆەرنىي ۋەزٸ. ۆەرنىيدان قاتىسقان – سەرٸكباي. قىزىلبٶرٸك بولىسىنىڭ بولىس مەڭگەرۋشٸسٸ. مەكەنٸ – اسى جايلاۋى. ەڭ العاشقى اتىس وسى سەرٸكبايدىڭ اۋىلىندا بولادى. ورىستان بٸر ادام, قازاقتان ەكٸ ادام ٶلەدٸ. ونى تەك اڭشى جٸگٸت دەپ بەرٸپتٸ, مەن ات بەردٸم. سەرٸكبايدىڭ ەيەلٸ كٶكشەگٸردٸ قوستىم. ونى قوسپاساڭ, كٷڭگٸرت بولىپ قالادى. بەرٸن بايلانىستىرعان ۋاقىتتا نەگٸزٸنەن سامسالى اعامىزدىڭ ەستەلٸگٸنە سٷيەندٸم. كەيبٸرەۋلەر «اتا-بابالارىمىزدى قىتايعا جەر اۋدارىپ جٸبەرٸپتٸ» دەپ جٷر عوي. ونىڭ بەرٸ ٶتٸرٸك. ولاردىڭ بارلىعى قىتايعا ٷدەرە قاشقاندار. سامسالى اعانىڭ ەستەلٸگٸندە بەرٸ تۇر. تاريحتى جٷلگەلەپ اشۋ ەرٸ قىزىق, ەرٸ كٶپ جۇمىستى تالاپ ەتەدٸ. بٸر فاكتٸنٸ اشقان سايىن تٶبەڭ كٶككە جەتكەندەي بولاسىڭ. تاريحي شىعارما جازۋدىڭ قيىندىعى مەن قىزىعى سوندا. كەيبٸر ٶتٸرٸكتٸ ەشكەرەلەيسٸڭ. سول كەزدە ساعان قارسى شىعاتىن ادامدار دا پايدا بولادى.
بٸر ەيەلدٸڭ ەكٸ بالاسىن قۇشاقتاعان كٷيٸ قاتىپ قالعانىن كەلتٸردٸم عوي. ونى دا ارحيۆتەن الدىم. بٸر ورىستىڭ ەستەلٸگٸندە «قاراقولدان كەلە جاتقانىمدا بٸر ەيەل ەكٸ بالاسىمەن قاتىپ قالعانىن كٶردٸم» دەپ ەنشەيٸن ايتا سالادى. ال سول ەيەلدٸڭ, ونىڭ كٸشكەنتاي ەكٸ بالاسىنىڭ كٶتەرٸلٸسكە نە قاتىسى بار?
–«باسقا باسقا, وسى ٷشەۋٸ پاتشاعا قارسى شىقپاعان شىعار» دەپ, ونى ەدەمٸ كەلتٸرٸپسٸز…
–ول بايعۇستار ەشكٸمگە زييانى جوق بولعاننان كەيٸن شىقتى عوي جولعا. سۇراۋى جوق بولىپ قالا بەردٸ.
–اعا, تاريحتى سەل قويا تۇرىپ, ەدەبيەتكە كەلەيٸكشٸ. سٸزدٸڭ باس كەيٸپكەرٸڭٸز شەيٸ 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس باستالعان كەزدە 16-داعى بۇلاڭداعان قىز ەدٸ. تەڭٸن تاۋىپ, ەنە-مٸنە بوساعا اتتايمىن دەپ وتىرعانىندا الدىمەن ورىستىڭ قورلىعىنا ۇشىرادى, ودان كەيٸن قالماق زورلاپ كەتتٸ, قازاقتان كٶرگەن قورلىعى ٶز الدىنا. كٶتەرگەن بالاسى دا ورىستىڭ بالاسى بولىپ شىقتى. سولارمەن جاۋىعىپ جٷرٸپ, اقىرىندا تازابەگٸنەن دە ايىرىلدى. بٸراق, سول شەيٸ وتىزىنشى جىلداردىڭ اشتىعىندا دا امان قالدى, رەپرەسسييانى دا كٶزٸ كٶردٸ, سوعىستىڭ ازابىن تارتتى. ەكٸ بالاسىنان بٸردەي ايىرىلدى. ەندٸ ەسٸن جيىپ, ەل قاتارىنا قوسىلىپ, ٷرٸم-بۇتاعى ٶسٸپ-ٶنٸپ, بٸر ەۋلەتتٸڭ شىراعى بولىپ وتىرعانىندا سٷيٸكتٸ شٶبەرەسٸ ٶزٸنٸڭ تاعدىرىن قايتالاپ, الدىمەن زورلانىپ, ارتىنان قورلىقتان ٶلدٸ. وسى شەيٸنٸ نەگە سونشا قينادىڭىز? سونشا ازاپقا تٶزدٸرمەي, ەرتەرەك جانىن جاي تاپتىرۋ كەرەك پە ەدٸ دەگەن وي كەلەدٸ. تاريح ٶز الدىنا, روماندى وقىپ شىققاننان كەيٸن كەيٸپكەرگە دەگەن اياۋشىلىق سەزٸم قاتتى جانعا باتتى…
–دەل مەنٸڭ جان جارامنىڭ ٷستٸنەن تٷستٸڭ. وسى سۇراقتى ەدەبيەت سىنشىلارى قويسا دەپ ەدٸم. شەيٸ دەگەن بٸر ەيەل ەمەس, شەيٸ دەگەن – قازاق. ەگەر بەكسۇلتان بٸر ەيەلدٸڭ تاعدىرىن جازىپتى دەپ قارايتىندار بولسا, ونداي ادام ەشقانداي دا زەرتتەۋشٸ ەمەس. شەيٸ قازاق قوي. زورلانعان ەيەلدٸڭ تاعدىرىن ويلاپ قارا. ەلٸ جەتپەگەندٸكتەن ٶزٸ زورلانادى, ٶزٸ كٸنەلٸ بولادى. «وي, ونى پەلەنشە زورلاپ كەتكەن عوي» دەيدٸ. شەيٸنٸ كٶر دە قازاقتى كٶر. قازاقتىڭ نە جازىعى بار ەدٸ?! پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ بەرگەن جارلىعى بار عوي, «سەندەردٸ ەسكەرگە المايمىز, تەك سالىق سالامىز» دەگەن ەدٸ عوي! تەزەك تٶرەنٸڭ سول جارلىقتى ٷيٸنٸڭ ٸرگەسٸنە ٸلٸپ قويعانىن سەمەنوۆ تيان-شانسكيي دە جازادى. پاتشانىڭ ٶزٸ ۋەدەسٸن ورىنداماسا, بۇل قازاق ٷشٸن اسپان اينالىپ جەرگە تٷسكەنمەن تەڭ عوي. بالاسى ەسكەرگە دايىن دا ەمەس. ول كەتكەندە قالاي كٷن كٶرەتٸنٸ تاعى بەيمەلٸم. سونى ايتىپ قارسى شىقسا, تاياق تاعى ٶزٸنە تيەدٸ. قىرىلادى. تۋرا شەيٸنٸڭ تاعدىرى عوي. ورىستان قورلىق كٶرگەنٸندە نە قورعايتىن مەملەكەتٸ جوق, نە ەسكەرٸ جوق, نە باسقاسى جوق ەكەنٸنە شەيٸنٸڭ كٶزٸ قالاي جەتسە, حالىقتىڭ دا كٶزٸ سولاي جەتتٸ عوي. ەشكٸم قورعامايدى ەكەن. پاتشا ٶكٸمەتٸنە باعىنىپ وتىرعان حالىقتى سول ٶكٸمەتتٸڭ ٶزٸ قىرىپ جاتسا, ول ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق حالىق قوي! شەيٸ دا وسىنداي كٷيدٸ باستان كەشتٸ. انا جاققا بارعاندا قالماق قورلادى. الدابەرگەننٸڭ ەستەلٸگٸن وقىساڭ, جانىڭ تٷرشٸگەدٸ. قالماقتار قازاقتىڭ قىز-كەلٸنشەكتەرٸن الىپ كەتٸپ, ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ, ەرتەسٸنە قان-سٶلٸ جوق كٷيٸ ەكەپ تاستاپ كەتەدٸ ەكەن. سونداعى تاعدىرىن قاراشى, كٷيەۋٸ «ەيەلٸمدٸ قالماق زورلادى» دەپ ونى شىعارىپ جٸبەرمەيدٸ عوي! ٶيتكەنٸ, ٶزٸنٸڭ كٸنەسٸن تٷسٸنٸپ تۇر. قورعاي المادى, قورعايىن دەسە, ٶزٸ كٷيٸپ كەتكەلٸ تۇر. ەش سۇراۋسىز حالىق ەكەنٸنە كٶزٸ جەتكەن. سوندىقتان تاعدىرعا كٶنگەننەن باسقا امالى جوق ەكەنٸنە مويىنسۇنعان. تازابەك تە وسى.
–نەشە رەت ٶلتٸرگٸسٸ كەلدٸ, ٶلتٸرە المادى. اقىرىندا ٶزٸ ٶلدٸ…
–ٶزٸ ٶلدٸ. قارىنداسىن دا قورعاي المادى, ەيەلٸن دە قورعاي المادى. ٶيتكەنٸ قولىندا تٷك جوق. ٶزٸن قورعايتىن ەشكٸم جوق. ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق. ەكٸ ورىستى ٶلتٸردٸ, وندا دا قورعانىس ٷشٸن. كەگٸمدٸ الايىن دەگەن جوق, شابۋىل جاساعان جوق, ٶز باسىن قورعاۋ ٷشٸن عانا باردى سول ەرەكەتكە. قىرعىزدىڭ تازابەككە «سەن بٸتەۋ قازاقسىڭ» دەپ ايتاتىنى بار عوي. ول شىنىندا دا بٸتەۋ ەدٸ. سول بٸتەۋ كٷيٸ كەتتٸ. شەيٸ دە سولاي. باسىنان ٶتكەن جاعدايدى ەنەسٸ بٸلە مە, بٸلمەي مە, سونىڭ ٶزٸنە كٶزٸ جەتپەيدٸ. ەنەسٸنٸڭ «شىراعىم-اۋ, مەنٸڭ بٸلمەيتٸنٸم بيت استىندا عوي» دەۋٸ قازاقتىڭ كەرەمەتتەي بٸر ٷلگٸ الارلىق تا تاعدىرى جەنە سونىمەن بٸرگە ماڭدايعا جازعان اۋىر تاعدىرى دا. ەڭ باستىسى, مۇندا قوسپا جوق, بەرٸ ارحيۆتٸڭ جازباسى. كەڭەس ٶكٸمەتٸنە بەرٸ ريزا بولادى. تازابەك تە, شەيٸ دە, بەرٸ دە. كومانديردٸڭ ٶزٸنە سەنٸپ قالادى. كەيٸن بەرٸ باسقاشا بولىپ كەتەدٸ. ونى دا بٸلمەيدٸ. سٶيتٸپ, ارادا جىلدار ٶتكەندە, 1986 جىلعى كٶتەرٸلٸس بولدى. شٶبەرەسٸنٸڭ باسىنان ٶتكەن جايدى بٸلگەندە شەيٸ: «قۇداي-اۋ, ەشتەڭە ٶزگەرمەپتٸ عوي!» – دەيدٸ عوي. ٶمٸر بويى الدانىپ كەلگەن عوي سوندا. تٸپتٸ, شەيٸنٸ مەن دەپ قاراۋعا بولادى. 1916 جىلدىڭ اۋىرتپالىعىن كٶتەرگەن جالعىز شەيٸ ەمەس. مۇنى بٸلٸمدٸ وقىرمان عانا تٷسٸنەدٸ. مەن ەش شىعارمامدى جازىپ بٸتكەندە مۇنداي باقىتتى بولعان ەمەسپٸن.
قويشىعارامەن شەكٸسٸپ قالىپ تا جٷردٸك
–اعا, بٸزدە تاريحتى جازىپ جٷرگەن بٸر قاۋىم جازۋشىلار بار. قاجىعالي مۇحانبەتقاليۇلى «تار كەزەڭمەن» جيىرما جىل وتىرىپتى. تۇراقتى جازىپ جٷرگەن قويشىعارا اعامىز, نەبيجان اعالارىمىز بار. تاريحتى جازىپ جٷرگەن جازۋشىلاردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشٸلٸكتەرٸن اتاپ-اتاپ ايتا الاسىز با? كەسٸبي تاريحشىلار جازۋشىلاردى قييالمەن, سۋرەتتەۋمەن كەتٸپ, تاريحي دەرەككە مەن بەرمەيدٸ دەپ كٸنەلايدى. سٸز تاريحشىلاردى كٸنەلادىڭىز…
–تاريحي تاقىرىپتى جازىپ جٷرگەن جازۋشىلاردىڭ ٸشٸندە ەنەس سارايعا جەتەتٸنٸ جوق دەپ باعالايمىن. ٶتە مىقتى جازادى. «نوعايلى» دەگەن كٸتابى شىقتى. قايدا جٷرٸپ سوندا دٷنيەنٸ وقىعانىنا قايران قالاسىڭ. «كٶنەلٸكتەر» دەگەن كٸتاپ جازدى. ادام اتا مەن حاۋا انادان باستاپ, بٷگٸنگە جەتكٸزدٸ. دٸن, دٸننەن تاريح, ودان قازاقتىڭ رۋ-تايپاسىن شىعارعاندا جادىنىڭ مىقتىلىعىنا قايران قالدىم. «كٶك تٷرٸكتەر» دەگەن كٸتابى شىعىپ ەدٸ, وقي الماي قور بولدىم. مۇندايدى جازاتىن بٸردە-بٸر تاريحشى جوق.
قويشىعارا سالعاراۇلى «تاريحشى جوق, تاريحتىڭ ماماندارى عانا بار» دەگەن سٶزدٸ ايتقان ەكەن. سول سٶزٸنٸڭ جانى بار. قويشىعارا دا جاقسى جازادى. كەزٸندە قايسىبٸر مەسەلەلەرگە بولا شەكٸسٸپ قالىپ تا جٷردٸك. بٸراق, وقىعان ادامنىڭ اتى – وقىعان ادام. كەيٸن كەلٸستٸك.
قابىلبەك ساۋرانباەۆ دەگەن رايىمبەكتانۋشى بار. 30 جىلداي رايىمبەك تۋرالى اڭىزدى زەرتتەگەن. «رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى» دەگەن كٸتاپ تا شىعاردى.
بٸزدٸڭ تاريحقا دەگەن كٶزقاراسىمىز قىزىق ٶزٸ. جەڭگٸرگە دە ەسكەرتكٸش ورناتامىز, ودان زەبٸر كٶرگەن يساتاي مەن ماحامبەتكە دە. قوجاناسىردىڭ قىلىعى, قىسقاسى…
بٸز بەكسۇلتان اعادان ٶزٸنٸڭ قۇرداستارى تۋرالى دا سۇرادىق. رومانىندا ايتاتىن بٸر تاماشا سٶزٸ بار, «ەلدٸڭ قامىن ويلايتىن بٸر ۇل تۋسا, ونى قاباتىن بٸر يت قوسا تۋادى» دەيدٸ. تٶلەن ەبدٸك, دۋلات يسابەكوۆ, قۋانىشباي قۇرمانعالي, كەرٸباي احمەتبەكوۆ, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, كەدٸربەك سەگٸزباەۆ قاتارلى قالامداستاردىڭ دوستىعى اڭىزعا بەرگٸسٸز. ەزٸلدەرٸ قانداي! بٸر-بٸرٸنە دەگەن پەيٸل-نيەتٸ قانداي! «قازاقستاننىڭ ەر تٷكپٸرٸنەن كەلگەن بٸزدٸڭ باسىمىزدى بٸرٸكتٸرگەن ەلدٸك ماقسات بولاتىن», – دەيدٸ بەكسۇلتان اعا. «جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيٸن ارامىزدا ارى-بەرٸ تولقىعان جٸگٸتتەر دە بولعان. بٸراق, دەڭگەيلەس ادامدار بٸر-بٸرٸن تٷسٸنەدٸ. ازاماتتاردى مٷددە بٸرٸكتٸرۋٸ كەرەك. ەلدٸك, مەملەكەتتٸك مٷددە باسقا مٷددەنٸڭ بەرٸنەن بيٸك تۇرۋى كەرەك», – دەدٸ جازۋشى. لايىم سولاي بولعاي دەپ تٸلەدٸك بٸز دە.
ەڭگٸمەلەسكەن جۇلدىز ەبدٸلدا
