Baiandama qazaq tilinde bolsyn degenderge meniń aldymdaǵy baiandamashy orys tilinde bolsyn, úitkeni jurtty úgitteý, úiirý úshin jasa- lyp jatqan májilis, orys joldastardyń da qatysýy kerek dep edi, úi dese baianadamasy pán týraly emes, úgitteý, úiirý túrinde bolyp shyqty. Men máseleniń ilim men is júzindegi jaǵyn alyp sóilemekshimin.
Eń áýeli ańǵartyp ótetin bir nárse sol – latyn árpin alý degen – tir- shilik muqtaj qylǵannan, dilgerlik qysyp týǵyzyp otyrǵan másele emes. Dilgerlik qyspaq túgil, esh ýaqytta ánsheiin kerek qylǵan nársemiz emes. Kerek qylmaǵanymyz – qajetimizge jaratatyn basqalardikinen ana- ǵurlym artyq árpimiz bolǵandyqtan. Álip-bi degen asylynda adam arqyly jetpeitin nárse emes. Álip- biide birden mádeniet túriniń tóbe basyna shyǵaryp jiberetin adam bilmestei airyqsha qasiet te, jasyryn syr da bolmasqa tiis. Álibbii degen tildiń negizgi dybystaryna arnalǵan tańbalardyń jumaǵy. Neǵurlym til dybystaryna mol jetse, arnalǵan dybysqa dál kelse, oqýǵa, jazýǵa jeńil bolsa, úiretýge ońai bolsa, soǵurlym álipbi jaqsy bolmaqshy. Olai bolsa, álip-bi synǵa túsip jaqsy-jaman jaǵy tekserilýge ábden keletin nárse bolyp shyǵady.
Qazaq aldaqashan tilde qandai dybystar bar ekenin aiyrǵan, ár dybysqa belgilep tańba arnaǵan. Oqýymyzǵa onymyz jaqsy, jazýǵa taǵy jaqsy, úiretý jaǵynan orystikinen, nemistikinen, frantsýzdikinen, aǵylshyndikinen ońai, ońtaily. Taǵy nemene kerek?! Joq! Arab árpin tastap, latyn árpin alý kerek, arab árpi qolaisyz dep aldaqashan aty shyqqan árip, onymen jaqsylap emle túzýge bolmaidy, onymen baspa isin jaqsylaýǵa bolmaidy, ony jazý mashinalaryna, osy kúngi shyǵyp jatqan túrli óner quraldaryna ornatýǵa bolmaidy, olarǵa arab árpi yńǵaisyz deidi. Solai dep árip máselesin aldymen qozǵaǵan ázerbaijandyqtar oi- laǵan edi. Solai dep ózderin jańashyl, ózgelerdi eskishil kóretin bizdiń latynshyldarymyz da oilaidy. Munda adasqandyq bolmaǵan kúnde de anyǵyna jetpegendik bar ekeni sheksiz, óitkeni is júzinde kórip otyrǵanymyz olar oilaǵanyndai emes. Sondyqtan nazarlaryńdy salyńqyrap qarasańdarshy dep aitýǵa haqymyz bar dep bilemin. Arab árpinen jasap alǵan álip-biimizge jer júzinde álip-bi balasy jetpeidi. Arab árpimen túzegen emlemizge bizge málim emlelerdiń biri jetpeidi. Muny eshkim beker dep aita almaidy. Arab árpin jazý mashinasyna, árip terý mashinasyna ornatqanyn kórip otyrmyz. Túzelgen arab árpi jazý mashinasyna bir túgil, eki túrli árip qoiýǵa bolatyn etip otyr, árip terý mashinasynda eki sýretti árip qoiýǵa bolatyndyǵyna kóz jetip otyr. Túzelgen árip terýshilerdiń de beinetin jeńildeteiin dep tur. Buryn kassy úlken bolǵan soń, turyp teretin edi, endi kassy kishireigen soń, otyryp terýge bolady. Otyryp terse tez sharshamaidy, sharshamasa jumys ónikti bolady. Ári kassy uiasy az bolǵan soń, terý ońailanady. Ol jaǵynan jumys taǵy ónikti bolady. Osynyń bári arab árpiniń qai jaǵynan bolsa da, qalai jumsaimyn dese de kele beretin, kóne beretin yńǵaily, qolaily árip ekenin kórsetedi.
Túrik jurtynyń 90%-i baiaǵydan beri arab árpin paidalanyp keledi. Árqaisynyń arab árpimen jasalǵan hat mádenieti bar (hat mádenieti dep áripke qatysy bar nárseniń bári aitylady, máselen: saýattylyq, onyń júzindegi daǵdyly óner-bilim, ilim, emle, úiretý ádisi, baspa isteri, baspa mamandary, jazba mamandary, jazylǵan, basylǵan barsha sózder, taǵysyn taǵy sondailar). Hat mádenieti bar halyqqa bir áripti tastap, ekinshi áripti ala qoiý ońai jumys emes. Birte-birte baryp alyp ketýge birtalai ýaqyt kerek, birtalai artyq turǵan qarjy kerek. Birtalai artyq turǵan adamnyń kúshi, isi kerek. Áýeli ondai qarjy, kúsh pen is eki árippen birdei qatar oqytý, saýat ashý isterine kerek. Ekinshi, baspa dúkenderinde qatar dúken qurylmaq, qatar jumys júrilmek, basylyp shyǵyp jatqan nárselerdiń bári eki árippen birdei basylyp shyǵyp turmaq. Munyń aty eki shyǵyn bolmaq, eki jumys bolmaq. Artyq qarjy, artyq kúsh buǵan kerek. Mundai eki shyǵyn, eki jumysty kótergendei qarjy men qairat qazaq túgil túriktiń qai jurtynda da bolsa joq. Latyn árpin birden alyp, birden soǵan túsip ketýge, odan da kóp qarjy men qairat kerek. Ondai birden tabyla qoiatyn mol qarjy men qairat túrik jurttarynda taǵy joq. Birden muǵalimderdiń bárin latynsha úiretip, birden baspahanalardaǵy áripterdi latynǵa ainaldyryp, adam- daryn latynsha úiretip, oqý kitaptaryn latynsha bastyryp, arabsha saýattylardy latynsha saýattandyryp jiberý adamnyń kerek qylýyn bylai qoia turǵanda da, on shaqty kúnde, on shaqty million qarjymen bite qoiatyn jumys emes. Solai bolǵan soń árip almastyrý degen jeńil másele bolyp shyqpaidy. Bul – el jaǵynan da, eldiń sharýasy jaǵynan da aýyrlyǵy zor másele ekendigin eske alyp otyryp sheshetin nárse. Ústin qarap, at ústinen aitqandai, sózben, jeńil sheshe qoiatyn másele emes. Salaq qaraýǵa bolmaityn salmaqty másele. Latyn árpiniń arab árpinen góri kózge kórinip turǵan artyqtyǵy, badyraiyp turǵan paidasy bolsa eken; onda el kóńildenip, qoldap jebep, kótermelep birdeme eter dep dámelener edik. Ondai artyqtyǵy, paidalylyǵy joq.
Arab árpin latyn árpine almastyrý máselesi qozǵalǵannan beri kóp adam ekeýin salystyryp, teńep qarap, artyq-kemin tekserý, zertteýge tústi. Eki árip te jetkilikti dárejede tereń tekserilip, tereń zertteldi. Sol tereń tekserý arqasynda eki áriptiń de buryn nazar salynbai, eske alynbai júrgen kóp syndary, sipattary kózge tústi. Meniń munan bylaiǵy sózderim – jalǵyz óz pikirim, ia óz tapqandarym emes, kóptiń kózdep, úńilip, zerttegeninen tabylǵan nárseler.
Eki áripti teńestirip, artyq-kemin tekserip, ólsheýge salǵanda, tarazynyń taban tireitin nárseleri mynalar bolarǵa tiis:
1. – til dybysyna jetkilikti-jetkiliksizdigi qansha?
2. – qaisysymen basylǵan, ia jazylǵan sóz ońai oqylady?
3. – qaisysymen jazý jeńil, jazylǵanyn taný jeńil?
4. – qaisysy baspaǵa qolaily? (baspaǵa syiymdy bolýy, jumystyń ónimdi bolýy da sonda).
5. – úiretýge (saýat ashýǵa) qaisysy ońtaily?
6. – kórkemdik pen kózge jailylyq jaǵynan qaisysy artyq?
Áýeli, til dybysyna jetkilikti bolý-bolmaý jaǵynan salystyryp qaraiyq. Arab árpinen qazaq álip-biine 14 áripti ózgertpesten daiyn kúiinde aldyq. 5 árpine ereje qosyp aldyq. Latyn árpinen eń ózgertpesten aldyq degende 15 árip-aq alǵan. Basqalaryn ózgertip alyp otyr. Sóitip alǵanda, 7 árpi ózgertip alýǵa jaraǵan, basqalary tipti jaramaǵan soń «ń» men «i» dybystaryna oidan shyǵaryp, tańbalaryn alyp otyr. Buǵan qaraǵanda til dybysyna jetkilikti bolý jaǵynan arab árpi artyq bolyp shyqty.
Oqýǵa ońai jaǵynan alyp kóreiik. Oqý jaǵynan alǵanda qandai árippen basylǵan ia jazylǵan sóz bolsa da súgiret esepti. Bu jaǵynan qytaidyń súgiret jazýy da, basqalardyń árippen jazylǵan jazýy da birdei, jalǵyz-aq súgirettiń quralǵan jóni ǵana basqa. Saýaty ashylǵan adam jazylǵan ia basylǵan sózdi árpine qarap oqymaidy, bútin turǵan súgiretin tanyp oqidy. Tanym adamdy kórgende mynaý pálenshe, anaý túgenshe degen siiaqty, ár sózdi turpatyna qarap tanyp aitady. Neǵurlym sóz súgireti kózge eleýlirek bolsa, soǵurlym jyldam tanylyp, shapshań oqylmaqshy. Árip sóz súgiretiniń kózge eleýli bolý, bolmaýyna sebep bolmaq, sózdi birinen-birin aiyrýǵa kómegi timek.
Latyn árpiniń asyly – eki túrli syzyq, tik syzyq, sopaq sheńber syzyq. Latyn júieli áripterdiń bári osy eki túrli syzyqtyń túrlishe úilesip quralýynan shyqqan. Latyn júieli árippen basylǵan sózderdiń jolyna qarap tursańyz, eki syzyqtyń arasymen tep-tegis tartqan nárse siiaqty bolyp kórinedi. Ilýde bireýi ǵana bolmasa, qatardan shyǵyp turatyny az bolady. Ústine qoiatyn qosymsha belgileri de az bolady. Nemistiń Maiman degen professory, basqa sondai sana zańyn tekse- rip, tájiribe jasaǵan adamdar mynany baiqaǵan: basylǵan sózderdiń ishinde ne tómen, ne joǵary soidiyp qatardan shyǵyp turǵan árpi bar sózder, nemese ústine qoiǵan qosymsha belgisi bar árip kirisken sózder tez tanylyp, shapshań oqylady eken. Arab áripteri óz ishinde sap túzegen soldat siiaqty symǵa tartqandai, eki syzyq arasynda qysylyp turǵan árip te bolmaidy. Joly bir syzyq boiymen tartylyp, jalǵyz syzyqtan joǵary da, tómen de ylǵi asyp shyǵyp otyrady. Onyń ústine qoiylatyn qosymsha asty, ústinde belgileri, núkteleri bolady. Munda birdeilik, bir óńkeilik, bir betkeilik joq. Munyń áripteriniń biri biik, biri alasa, biri uzyn, biri qysqa kelip, sóz álpine airyń-úiriń ashyq súgiret beredi. Bir jaǵynan onysy, ekinshi jaǵynan qoiylatyn qosymsha belgileri sep bolyp, sóz súgiretin kózge eleýli etip, tez tanytady, tez oqytady. Áripterdiń bir óńkei, bir betkei turý-turmaýy oqýdy aýyrlatý-jeńildetý jaǵyna qansha sep bolatynyn mynaý mysaldan kórýge bolady. Bir yńǵai, bir betkei qoiǵan, bir óńkeilenip turǵan birneshe taiaqsha súgiretterin alaiyq ta, sonymen sany da, alatyn orny da, boiy da birdei biraq qoiylýy bir yńǵai, bir betkei emes, sondyqtan olar óńkeilenip turmaǵan ekinshi taiaqsha súgiretterin alaiyq ta, analardyń astyna mynalardy qoiyp sanap qaraiyq, ׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀ Qaisysy sanaýǵa ońai bolar eken. Árine, tómengisi sanaýǵa ońai. ׀׀//׀׀ //׀׀ Latyn árpinen basylǵan kitap ia gazetti alyp, arab árpinen basylǵan kitapty ia gazetti alyp qarasań, qaisysyndaǵy sózderdiń áripteriniń álpi taiaqshalar súgiretteriniń qaisysynyń álpine uqsaidy? Árine, latyndiki joǵary, arabtiki tómengi álipti.
Arab árpiniń ol artyqtyǵy jalǵyz baspada ǵana emes, jazbada da artyq bolyp turady. Óitkeni arab árpimen basylǵan sózben jazylǵan sózdiń arasynda airymy az bolady. Onda ońai oqylsa, munda ońai bolady. Jaman jazylǵan hattardy aiyrýǵa kelgende de, arab árpi latyn árpinen artyq. Munda da áriptiń turpattary men túrli qosymsha belgileri kóp kómek bolady. Latyn álip-biine uly árip bolatynyn artyqtyǵyna dálel etkisi keletinder bar. Onyń uly árpiniń paidasynan ziiany kóp ekenine kóz salmaityndar ǵana solai oilaidy. Árip sanyn kóbeitetinimen, árip kassalaryn úlkeitkenimen, árip terý, jazý mashinalaryn qiyndata- tynymen, saýattandyrý isin aýyrlatatynymen isi joq adamdar ǵana latyn árpiniń uly túrin uly qasieti dep oilamaqshy. Balalardy oryssha oqytyp júrgende uly áripke qarǵys aitpasaq, alǵys aitpaitynbyz, árip terýshiler de uly áripke alǵys aitpaityn shyǵar.
Jazýǵa qaisysy qolaily? – endi sol jaǵyna keleiik. Sózdik oqyǵanda tutasynan oqysań, jazǵanda da kóbinese tutasynan jazamyz. Sondyqtan eki áripti synǵa salǵanda árip basynyń jazylýyna qaramai, tutas sózdiń jazylýyna qarai syn taǵamyz. Saýatty adam jazǵanda qol daǵdysymen jazady. Jazyp otyrǵanda ár áripti oilap baryp jazbaimyz, qolymyz daǵdylanǵan kúiimen ózi ketedi. Oiyń árip tiziminde bolmaidy, sóz túzýinde bolady. Kóz jazylǵannyń durys-terisin baqylaýmen ǵana bolady, neǵurlym saýaty kóbirek ashylǵan adam bolsa, onyń kóz baqylaýynan kóri kóz daǵdysy basym bolmaq. Muny dybys júieli emlesi joq jazýdan kórý qiyn emes. Máselen: «دمحم) «Mahmýd) degen sózdi jazǵanda, qolyń ózi jazyp ketedi. Oqyǵan ýaqytta adamnyń kózine kúsh túsip, etine kúsh túspeidi. Jazǵan ýaqytta kózine kúsh túspei, etine kúsh túsedi. Jazýǵa qai jazý yńǵaily bolatynyn aiyrý úshin, basqa jumystar júzinde qolǵa kúsh túsetin isterden jasalǵan ilim tájiribelerin alyp qaraý kerek bolady. Latyn júieli árippen jazylǵanda qol qimyldaý baǵdary saǵat tiliniń júretin baǵdaryna qarsy kelip otyrady. Sol yńǵaiyna qarai jazý joly da ońnan solǵa qarai júredi. Mashina ainaldyrǵan jumyskerge, qol mashinamen tikken áielderge qarap tursaq, bári saǵat tiliniń baǵdarymen ainaldyrady. Qalai da qolmen ainaldyra – úiildire qaita-qaita isteletin jumystardyń bári de máselen: inemen tigý, arqan esý bári de, saǵat tiliniń baǵdarymen isteledi, ońnan solǵa qarai júredi. Onyń bulai isteletini qol talmaý úshin. Qaita-qaita kóbirek qimyldaǵanda yńǵaisyz jaǵyna qimyldasa, qol tez talady. Máselen: oryssha jazǵanda qoldyń talǵany bilinedi, qazaqsha jazǵanda bilinbeidi. Bolonskii degen orystyń tárbie ǵalymy qoldyń álgidei etkende talmaityny usaq bulshyq etteriniń bitisinen deidi. Meniń oǵan qosa- tynym – qardy jaiýdan, jiiý jeńilirek. Soldan ońǵa qarai jazǵanda qol qardyń jaiylatyn jaǵyna qarai jyljidy, jyljyǵan saiyn qiyndaidy. Ońnan solǵa qarai jazǵanda, qol qardyń jiylatyn jaǵyna qarai jyljidy, jyljyǵan saiyn jeńildenedi. Qol tynyqqan esepti bolyp, talmaidy. Olai bolsa, arab jazýyn ońnan solǵa qarai jazylady dep aiyp- taýshylar tese qarap teksermei, qur bosqa sóileidi.
Qai jazýmen jazǵanda qoldyń qimyldaýy qandai bolatynyn da azyraq aityp ótý tiis bolady. Latyn árpimen jazǵanda qoldyń qimylynyń bári iri, tolyq bolyp otyrady. Arab árpimen jazǵanda stenograf jazýmen jazǵan siiaqty qoldyń qimyly kóbinese usaq bolyp keledi. Ireginiń usaqtyǵy jazýdy jeńildetip, shapshań jazýǵa qolaily. Sondyqtan da usaq irekti jazý stenografke alynǵan. Arab árpine syn taǵýshylardyń jańa bir kinálaityn jeri – núkte kóptigi. Núkte jazýdy aýyrlatýǵa sebep bolatyny ras, biraq ol arab jazýynyń óz basyn ońasha alǵandaǵy kemshiligi, latyn jazýmen salys- tyrǵanda qol sermeleýi, barsha núktelerin qosyp eseptegende, latyn- dikinen 25-30% kem bolyp shyǵady. Arab jazýmen jazǵanda jalǵyz ǵana qolaisyzdyq qylatyn – tsifr jazýy. Sandy úlkendete ataýymyzǵa qaraǵanda, jazýymyzdyń ońnan solǵa qarai jazylatyn baǵdaryna qaraǵanda, sannyń úlkeniniń tsifrlary oń jaqta, kishileriniń tsifrlary sol jaqta bolýy tiis edi. Odan keletin kemshilik az bolǵandyqtan, basqalardyń yńǵaiyna qarap, kópke birdei bolatyn retpen jazyp otyrmyn. Jazý jaiyn sóilegende jazý mashinalaryn da sóz qylyp ótý qajet bolady. Sońǵy kezge deiin arab árpin jazý mashinasyna ornatý isi bylai bo- lyp kelip edi: bir jaǵynan orys mashinalarynyń júrisi arab jazýynyń baǵdaryna ikemdelýshi edi de, ekinshi jaǵynan arab árpi sozylyp, jiyrylyp, mashina júrisiniń adymyna ikemdelýshi edi.
Bul kúnde Shaiqali degen injener áripti emes, tek mashinany ǵana áripke yńǵailaityn tetigin tapqan. Qazirde Qazanda mashina jasaityn dúken alyp, álgi injener basyna qoiylyp, is júrgizip jatyr. Olar jasap jatqan mashinalarǵa tatarsha da, oryssha da jazylatyn etilip, eki jurttyń da álip-bii qoiylǵan. Onysy eki tilmen is júrgizetin bizdiń túrik jurttarynyń mekemelerine óte qolaily bolmaq. Tirshilik óneriniń artylýy tirshilik kerek qylýyna qarai bolmaq. Arab árpiniń óner quraldaryna ainalysýy sońǵy kezderde ǵana bola bastaýy tirshilik kúiiniń mádeniet, tarih, sharýa jaǵyna bailanysqan jaǵdaiyna qarai bolyp otyr. Patsha zamanynda mekemelerdiń isiniń bári orys tilinde júrgiziletin. Jai adamdar mádenieti tómen bolǵan soń, mashinalarmen jazýdy kerek qyla qoimaityn. Ózgeris bolǵannan keiin ár jurt respýblika bolyp, mekemelerinde isti óz tilinde júrgizetin boldy. Oǵan mashina kerek bola bastady. Muqtajdyq bola bastap edi, muqtajdyqtyń lajyn tabý sharasy da qarala bastady. Ol baryp arab árpin mashinaǵa, mashinany arab árpine úilestirýge túsirdi. Ol úilestirý jetile, jetile kelip, bir mashinaǵa tatarsha-oryssha eki túrli árip ornatýǵa bolatyn etkizilip otyr. Neǵurlym turmys túrlenip, sharýa ulǵaiyp, qajeti ósken saiyn, tirshilik ádisi de molaiyp, óner isi de ulǵaiyp, óse bermek. Jiyndar, toptar tatar tilinde jasalýy, endi stenograf jazýyn kerek qylǵan soń, tatarlar sony shyǵarý sharasyna kirisip jatyr. Jazý daǵdysy ońnan solǵa bolǵandyqtan, stenograf jazýyn da sol baǵdarly etip shyǵarmaq.
Endi qai árip úiretýge ońai, sol jaǵynan salystyryp óteiik. Qai ádispen bolsa da oqýǵa úiretý aqtyǵynda sóz súgiretin taný bolyp shyqpaq. Sózdiń baspa súgireti men jazba súgiretin tanyta bildirse, sol oqýǵa úiretken bolmaq. Sózdiń tez tanylýy jaǵynan arab árpiniń latyn árpinen artyq ekendigin mana aityp óttik. Bu jaǵynan arab árpinde bir kemshilik bar edi. Ol endi joǵalaiyn dep tur. Ol kemshiligi jalǵaý qosylǵanda, sóz súgiretiniń pishini ózgerilýi edi. Máselen, «qazaq» degen sózge ilik jalǵaýyn qossaq, «qazaǵdyń» bolyp, «q» árpiniń pishini ózgeretin edi. Latyn árpinde ol joq. Biraq onyń onan kóri de úlken aiyby bar. Latyn árpi ulyly-kishili qosar tańbaly bolady. Onyń ústinde baspa árpi men jazba árpi birine-biri uqsamaityn túrde bolady. Bir sózde eki túrli súgiret bolady. Bireýin tanýdyń ornyna eki-ekiden taný kerek bolady. Sóitip áriptiń eki baspa túrin, eki jazba túrin, sózdiń eki baspa súgiretin, eki jazba súgiretin taný kerek bolady. Munyń aty bir jumystyń ornyna tórt, tórtten segiz jumys degen bolady. Arabtikinde ol joq. Arab árpin úiretkende taǵy bir artyq jeri – alǵashqy kezde jazýǵa qol úirenýge syzylǵannyń jeńildigi. Latyn árpiniń alǵashqy kezde jaqsylyq qasietine sanalsa, sanala- tyn jeri baspa árpiniń daralyǵy. Biraq ol qasietiniń ómiri az. Óitkeni ári barǵan saiyn sózdi árpimen oqý joǵalyp, sózdiń tutas súgiretin oqý kúsheie beredi. Daralyqtyń paidasy kemi beredi. Sóz súgiretin tez tanytýǵa arab árpi artyq. Súitip, úiretýge jeńildigi jaǵynan da arab árpi latyn árpinen anaǵurlym artyq bolyp shyǵady.
Endi eki áriptiń qaisysy baspa isine qolaily, óner quralyna úiles- tirýge ońtaily, baspaǵa syiymdy, isti óndirýge ikemdi eken – sonysyna keleiik. Arab árpin baspaǵa ainaldyrý HÚI ǵasyrdyń aiaǵynda bolǵan. Ony baspaǵa arabtyń ózderi ainaldyrmaǵan. Vinetsiia shárindegi italiandar ainaldyrǵan. Olar arab árpiniń jaiyn bilmegendikten nesin alyp, nesin tastaý kerek ekenin bile almaǵan. Arab árpin jazýda turǵan kúiinde alǵan da, týrap-týrap baspaǵa ainaldyrǵan. Áriptiń jaiyn jaqsy bilmei baspaǵa ainaldyrǵandyqtan, arabtyń 29 tańbasy 200-den astam baspa tańbasy bolyp shyqqan. Bul qalaisha solaisha kóbeiip shyqqan? Munsha kóbeiip shyǵýy mynadan bolǵan. 1) Jazýda túidektelip jazylatyn eki-úsh áripti aiyrmai, olardy túidek túrinde árip túidegine airyqsha baspa belgisin jasaǵan. Máselen: «جل «etip eki áripten quraýdyń ornyna «جل «degen jazý túrindegi túidegin alyp, óz aldyna «جل «belgi alǵan. «جمل «degendi de «جمل «etip úsh áripten quraýdyń ornyna oǵan da óz aldyna «جمل «belgi alǵan. Sondyqtan 200-den astam baspa tańbasy bolyp shyqqan.
Baspa árpi sol kúiinde musylman arasynda tarap, HIH ǵasyrdyń aiaǵyna deiin túzelmesten kelgen. 1882 jyly Peterborda Qyrym tatary Iliias Býraganskii, Qazanda Ǵaliasqar Qamal men Júzeiuly degender kei áripterdiń italiandar jasaǵan túrinen ózgertip, baspa tańbasyn jasaidy. Onyń baspa tańbasynyń sany kemip, 150-ge túsedi. Odan ári birte-birte túidek tańbalary joǵalady. Odan baspa tańbasy kemip, 100-110-ǵa túsedi (qazaqtiki 80-81). 1907 jyldan bastap italiandar búldirgen jerlerin túzeý talabyna kirisýshiler bolady. Olarsha túzeý degenimiz – árip sheginiń óziniń tiisti jiginen bólip aiyrý bolady. Áýel bastap bu jolda 1907 jyly talap etýshiler Alparuly men Rahmanqululy degender bolady. Onan keiin 1921-1922 jyldarda Ydyrysuly Muhambet te sol talapqa kirisedi. Sońǵy jyldarda Burnashuly men Toqaiuly (23-24 jyly) kirisedi. Sońǵy ekeýiniń jobasy qolaily bolyp, baspahanalarǵa alynady. Bular baspa árpin eki pishinge ǵana túsirip, kassy uiasyn elýge jektkizgen (qazaqtiki 41), munymen qatar árip tańbalarynyń bir-aq pishindi etý talaby toqtalmai istele beredi. Aqtyǵynda, ol talaptan tolyp jatqan jobalar týady.
Sol jobalardyń ishinen qazaqta bolǵan áneýgi keńes árip tańbalaryn bir pishinge túsirgen jobalardy qabyldady. Ondai jobalar Alparulyniki, Sharapulyniki, Ydyrysulyniki. Jalǵyz pishindi áripten sóz súgiretine kiretin ózgerisi az. Orystyń jýandyq belgisin tastaǵandaǵysyndai ǵana sóz súgireti ózgeredi. Ony alǵannan paida esepsiz kóp. Paidasynyń esepsiz kóptigi sol: Áýeli, baspa árpin kemitip, tatarlardikin 30-31-ge túsiredi, bizdikin 24- 25-ke túsiredi. Ekinshi, árip jasaý jumysyn jeńildetedi (ponson, matritsa jasaý). Úshinshi, óner quraldaryna qoiýǵa óte yńǵaily. Tórtinshi, úiretý, árip terý, basqandy túzetý isterin jeńildetedi. Osynshama paidasynyń ornyna bizdiń joǵaltatynymyz – jalǵyz-aq sóz aiaǵynda sozyp ketkende shyqqan árip quiryǵy. Onan basqa shyǵatyn shyǵyn joq. Endi latyn árpimen ekeýin teńestirip qaraiyq. Latyn álip-biinde árip ulyly-kishili bolyp, eki-ekiden keledi. Latyn júieli áripter baspaǵa ábden ikemdelgen, ol ikemdelýi Evropa jurttarynyń ózderine daiar bolǵanymen, bizge daiar emes. Túrik jurttary olardyń daiar turǵandaryn sol kúiinde alyp paidalana almaidy. Óitkeni – latyn árpin ózgertpei alýǵa bolmaidy. Eń kem bolǵanda, 25-30 paiyz ózgertilip alynady. Latyn árpin ózgertpei alýǵa bolmasa, latyn árpi ornatylǵan mashinalardy da ózgertpei sol kúiinde alýǵa bolmaidy. Onyń maǵynasy – ózgertpesten eshbir jazý mashinasyn, esh árip terý mashinasyn alyp, paidalanýǵa bolmaidy degen bolyp shyǵady. Bir jaqtan solai bolsa, ekinshi jaqtan túrik jurtyndaǵy qalalardyń baspahanalarynda ózgermegen latyn árpi de jetkilikti kúide tabylmaidy. Qyzylordany bylai qoiyp, Qazan, Ýfa, Tashkent, Samarqan shárlerinde de tabylmaidy. Ázerbaijan latynshyldardy latyn árpinen álip-bi jasap, bas- tyraiyn degende eshbir shárinde latyn árpin taba almaǵan. Basqa jerden jasatyp aldyrǵansha 5-6 ai ótken. Árip kelgen soń latyn árpimen erkin tere biletin adam tabylmaǵan. Qyryq kisilik kýrs ashqan. Kópten kele jatqan latynshyldary bar, jetilgen kent mádenieti bar, ónerli kásibi bar ázerbaijandyqtar álip-bi bastyrýǵa sonshama áýreshilik shekse, basqa túrikter, «ásirese, bizdiń qazaq siiaqtylary op- ońai daiyn qyp ala almas. Ázerbaijannyń latyn kassysynda 46-47 uia bar. Uly túriniki de, kishi túriniki de bári sonda. Latyndikin alǵanda qazaq kassysynda 46-48 uia bolmaq. Bul arab árpiniń úshinshi túzilgen kúiindegisinen tómen bolyp shyǵady (Burnashuly men Toqaiulynyń túzetýi). Úshinshi túzetý boiynsha qazaq kassasynda 41 uia bolmaq. Sońǵy túzetý boiynsha kassymyzdan uia 24-25 ǵana bolady. Ol latyndikinen eki esege taiaý az bolmaqshy. Latyn árpiniń baspaǵa syiymy týraly qolymyzda maǵlumat bolma- ǵandyqtan, orys árpiniń syiymy týrasyndaǵy maǵlumattardy alyp salystyramyz. Óitkeni – orys árpi men latyn árpiniń aiyrymy az, ekeýi bir júieli árip. Qalypty baspa tabaǵyna oryssha 12 kegelmen shponsyz jiǵanda, 10 kegelmen shpondap jisa, 40 myń shamaly árip siiady. Bul kitaptar úshin jiǵanda. Gazetter úshin 10 shponsyz jiǵanda 50 myń shamaly árip siiady. Arab árpiniń eski kúiindegi qalpynda 12 kegel «normal» túri men shpondap jiǵanda 40 myń shamaly árip siiady, 14 kegelmen shpondap jiǵanda, 32-35 myń shamaly árip siiady. Úshinshi túrde túzilgen áripten sol shamaly siiady. Sońǵy túzelgen túrdegi áripten onynshy kegelmen shpondap jiǵanda 54 myń kitap já gazet áripi siiady. Segizinshi kegelmen shpondap jiǵandy 65 myń shamaly árip simaq. Eski árippen, úlken kassymen tireý salyp jinaǵanda kúndik jumystyń ónimi orystikinen 10-15 ℅ tómen bolady eken. Úshinshi túrde túzelgen árippen jumys ónimi orystikinen artyq ta emes, kem de emes – shamalas bolǵan. Eń sońǵy túzelgen túrdegi árippen jiǵanda, jumys ónimi orystikinen 10 ℅ asqan. Sóitip, baspa jaǵynan eski árip latyndikinen tómen bop, túzetilgen árip artyq bolyp shyǵady. Arab árpin terý mashinasyna ornatý jaǵynan qolailylyǵyna kel- sek, oǵan eski áripter jaraidy. Bakýde shyǵatyn «Kommýnister gazeti» Amerikadan aldyrǵan eski áripti terý mashinamen terilip shyǵyp otyr. Túzetilgen jańa árippen bir túgil eki súgiretti árip qoiylyp mashina shyqpaq. Endi kórkemdik pen kózge jailylyq jaǵynan bir-eki aýyz sóz aitý qaldy. Kórkemdik degen árkimniń kóńil talǵaýyna qaraityn nárse, biraq evropa jazýshylary latyn árpiniń pishindeme syzyqtary siiaqty kózge kórinetinin, arab árpi, syzyǵy túrli bolǵandyqtan kózge kórkem shyrai- ly kórinetinin aitqanyn bilemiz. Kózge jaily bolý jaǵyna kelsek, munda qai árippen jazylǵan já basylǵan sóz ońai oqylsa, sol árip kózge ziiansyz jaily bolýǵa tiis. Óitkeni ondai árip kózdi taldyrmaidy. Kózdi taldyrmaityn oqýǵa ońailyq jaǵynan arab árpi latyndikinen artyq ekeni aitylyp ótti. Ánsheiin ústin qaraǵanda arab árpin túzetý isi daǵdyly, qalypty nárse siiaqty bolyp kórinedi de, týra basqa áripti alý tóńkeris esebindegi nárse siiaqty bolyp kórinedi. Tóńkeris nemese úlken ózgeris esebinde bolyp shyǵýy úshin jasaǵan ózgeristen ónetin úlken paida bolýy kerek.
Latyn árpinen ónetin úlken paida túgil, kishkene de paida joq. Eýropa jurtymen birdei bolý maqsatymen alamyz desek, alý qiyn bolǵan sebep- ti orystar aiaq baspai otyrǵanda, biz sol maqsatpen isteimiz dep aitýdyń qansha orny barlyǵyn sóilep, kóp sóz qylmasaq ta bolar. Latyn árpi sipyr túrdegi tańba bolsa, árip birlesitirý jaǵyn sóz qylýǵa bolar edi. Sipyrdy kim jazsa da túsinemiz, túsine beretin latyn sipyry siiaqty já qytai jazýy siiaqty jazý tańbasy emes. Basqalarmen ymyralastyrýǵa keletin jerde isimizdi ymyralas- tyramyz. Máselen, mana sipyr jazýyn bótenderge qarap, soldan ońǵa qarai jazamyz dedim. Ony olai jazý bizdiń jazý baǵdarymyzǵa teris yńǵai keledi. Biraq teris yńǵai bolǵanmen, qolaisyzdyǵy az bolǵan soń kópten shyqpas úshin istep otyrmyz.
Jer júzinde birdei árippen túrli tildi jurttardyń jazýyn birles- tirý kerek bolsa, onda qytai jazýyn alý kerek. Ony alsaq onymen kim jazsa da túsinesiń. Latyn árpin alǵanmen, óz tilindegi men ózge tuqymdas tildegi ǵana nárselerdi túsinesiń. Ony latyn árpisiz de istep otyrmyz. Jańa da bir aitatyn sóz. Latynshyldar eki áripti salystyrǵanda arab árpin baiaǵy Italiia buzǵan túrinde alyp, túzetilgen árip jaǵyna ádeii jýymaidy. Latynǵa almastyrǵannan enetin paida kóp bolsa nemese latyn árpin alý mashaqaty, shyǵyny arab árpin túzetýden az bolyp shyǵatyn bolsa, olardy túzetýdi mensinbei, latynmen bolýy jón der edik. Ol joq. Arab árpin túzetýge ketetin shyǵyn men eńbek latynǵa kóshý beineti men shyǵynynan myń emes, million ese kem ekeni airyqsha esep qylmai-aq aiqyn nárse. Manaǵydan bergi aitylǵannyń bárinen jasalatyn jalpy qory- tyndy mynaý: Arab árpi latyn árpinen jazýǵa, oqýǵa ońai. Onysyn saýatty adamdardyń kúndegi isiniń júzinde kóp paidaly bolyp shyǵady. Saýat ashý júzinde arab árpiniń qolailylyǵy latyn árpinen artyq. Baspa isi jaǵynan arab árpiniń eskisi latyn árpinen tómen, jańasy artyq. Mashinalarǵa ornatýǵa arab árpiniń jańasy latyndikinen anaǵurlym artyq, eskisi de ornatýǵa keletinin is kórsetip otyr. Arab álip-biiniń árpi qazaq tiliniń dybystaryna tolyq jetkilikti, qandai emle jasaýyna da keledi. Qazaq emlesi naǵyz ońai, buqaraǵa qolaily emle. Sóitip, eki áripti salystyrǵanda, sap-saz, ap-aiqyn kózge kórinip turǵan syndary árip almastyrý máselesin dáriptep kóterýge oryn joqtyǵyn kórsetedi. Bu siiaqty máseleni kóterip, ýaqytyn shyǵyn qylyp júrgender bolsa, ony erikken adamdardyń ermegi esebindegi qur qiial dep bilemin. Álip-bi túzeý – emle túzeý jaǵynan sońǵy kezde istelgen ister jemisti bolyp, bu jaǵynan biz Evropa, Amerika jurttarynyń aldynda turmyz. Áripti óner quraldaryna ikemdeý jaǵynan da olardan asyratynymyzǵa kóz jetip otyr. Solai bolǵan soń az kúshimizdi alǵa shyqqan jaqtaǵy kereksiz iske salǵansha, basqadan keiin turǵan jaǵymyzǵa jumsaýymyz jón emes pe deimin.
Ahmet Baitursynuly,
emle.kz
