بايتۇرسىنۇلى اقىمەتتٸڭ اراب ەلٸپبيٸن جاقتاعان بايانداماسى

بايانداما قازاق تٸلٸندە بولسىن دەگەندەرگە مەنٸڭ الدىمداعى بايانداماشى ورىس تٸلٸندە بولسىن, ٷيتكەنٸ جۇرتتى ٷگٸتتەۋ, ٷيٸرۋ ٷشٸن جاسا- لىپ جاتقان مەجٸلٸس, ورىس جولداستاردىڭ دا قاتىسۋى كەرەك دەپ ەدٸ, ٷي دەسە باياناداماسى پەن تۋرالى ەمەس, ٷگٸتتەۋ, ٷيٸرۋ تٷرٸندە بولىپ شىقتى. مەن مەسەلەنٸڭ ٸلٸم مەن ٸس جٷزٸندەگٸ جاعىن الىپ سٶيلەمەكشٸمٸن. 

ەڭ ەۋەلٸ اڭعارتىپ ٶتەتٸن بٸر نەرسە سول – لاتىن ەرپٸن الۋ دەگەن – تٸر- شٸلٸك مۇقتاج قىلعاننان, دٸلگەرلٸك قىسىپ تۋعىزىپ وتىرعان مەسەلە ەمەس. دٸلگەرلٸك قىسپاق تٷگٸل, ەش ۋاقىتتا ەنشەيٸن كەرەك قىلعان نەرسەمٸز ەمەس. كەرەك قىلماعانىمىز – قاجەتٸمٸزگە جاراتاتىن باسقالاردٸكٸنەن انا- عۇرلىم ارتىق ەرپٸمٸز بولعاندىقتان. ەلٸپ-بي دەگەن اسىلىندا ادام ارقىلى جەتپەيتٸن نەرسە ەمەس. ەلٸپ- بٸيدە بٸردەن مەدەنيەت تٷرٸنٸڭ تٶبە باسىنا شىعارىپ جٸبەرەتٸن ادام بٸلمەستەي ايرىقشا قاسيەت تە, جاسىرىن سىر دا بولماسقا تيٸس. ەلٸببٸي دەگەن تٸلدٸڭ نەگٸزگٸ دىبىستارىنا ارنالعان تاڭبالاردىڭ جۇماعى. نەعۇرلىم تٸل دىبىستارىنا مول جەتسە, ارنالعان دىبىسقا دەل كەلسە, وقۋعا, جازۋعا جەڭٸل بولسا, ٷيرەتۋگە وڭاي بولسا, سوعۇرلىم ەلٸپبي جاقسى بولماقشى. ولاي بولسا, ەلٸپ-بي سىنعا تٷسٸپ جاقسى-جامان جاعى تەكسەرٸلۋگە ەبدەن كەلەتٸن نەرسە بولىپ شىعادى.

 قازاق الداقاشان تٸلدە قانداي دىبىستار بار ەكەنٸن ايىرعان, ەر دىبىسقا بەلگٸلەپ تاڭبا ارناعان. وقۋىمىزعا ونىمىز جاقسى, جازۋعا تاعى جاقسى, ٷيرەتۋ جاعىنان ورىستٸكٸنەن, نەمٸستٸكٸنەن, فرانتسۋزدٸكٸنەن, اعىلشىندٸكٸنەن وڭاي, وڭتايلى. تاعى نەمەنە كەرەك?! جوق! اراب ەرپٸن تاستاپ, لاتىن ەرپٸن الۋ كەرەك, اراب ەرپٸ قولايسىز دەپ الداقاشان اتى شىققان ەرٸپ, ونىمەن جاقسىلاپ ەملە تٷزۋگە بولمايدى, ونىمەن باسپا ٸسٸن جاقسىلاۋعا بولمايدى, ونى جازۋ ماشينالارىنا, وسى كٷنگٸ شىعىپ جاتقان تٷرلٸ ٶنەر قۇرالدارىنا ورناتۋعا بولمايدى, ولارعا اراب ەرپٸ ىڭعايسىز دەيدٸ. سولاي دەپ ەرٸپ مەسەلەسٸن الدىمەن قوزعاعان ەزەربايجاندىقتار وي- لاعان ەدٸ. سولاي دەپ ٶزدەرٸن جاڭاشىل, ٶزگەلەردٸ ەسكٸشٸل كٶرەتٸن بٸزدٸڭ لاتىنشىلدارىمىز دا ويلايدى. مۇندا اداسقاندىق بولماعان كٷندە دە انىعىنا جەتپەگەندٸك بار ەكەنٸ شەكسٸز, ٶيتكەنٸ ٸس جٷزٸندە كٶرٸپ وتىرعانىمىز ولار ويلاعانىنداي ەمەس. سوندىقتان نازارلارىڭدى سالىڭقىراپ قاراساڭدارشى دەپ ايتۋعا حاقىمىز بار دەپ بٸلەمٸن. اراب ەرپٸنەن جاساپ العان ەلٸپ-بيٸمٸزگە جەر جٷزٸندە ەلٸپ-بي بالاسى جەتپەيدٸ. اراب ەرپٸمەن تٷزەگەن ەملەمٸزگە بٸزگە مەلٸم ەملەلەردٸڭ بٸرٸ جەتپەيدٸ. مۇنى ەشكٸم بەكەر دەپ ايتا المايدى. اراب ەرپٸن جازۋ ماشيناسىنا, ەرٸپ تەرۋ ماشيناسىنا ورناتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. تٷزەلگەن اراب ەرپٸ جازۋ ماشيناسىنا بٸر تٷگٸل, ەكٸ تٷرلٸ ەرٸپ قويۋعا بولاتىن ەتٸپ وتىر, ەرٸپ تەرۋ ماشيناسىندا ەكٸ سۋرەتتٸ ەرٸپ قويۋعا بولاتىندىعىنا كٶز جەتٸپ وتىر. تٷزەلگەن ەرٸپ تەرۋشٸلەردٸڭ دە بەينەتٸن جەڭٸلدەتەيٸن دەپ تۇر. بۇرىن كاسسى ٷلكەن بولعان سوڭ, تۇرىپ تەرەتٸن ەدٸ, ەندٸ كاسسى كٸشٸرەيگەن سوڭ, وتىرىپ تەرۋگە بولادى. وتىرىپ تەرسە تەز شارشامايدى, شارشاماسا جۇمىس ٶنٸكتٸ بولادى. ەرٸ كاسسى ۇياسى از بولعان سوڭ, تەرۋ وڭايلانادى. ول جاعىنان جۇمىس تاعى ٶنٸكتٸ بولادى. وسىنىڭ بەرٸ اراب ەرپٸنٸڭ قاي جاعىنان بولسا دا, قالاي جۇمسايمىن دەسە دە كەلە بەرەتٸن, كٶنە بەرەتٸن ىڭعايلى, قولايلى ەرٸپ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. 

تٷرٸك جۇرتىنىڭ 90%-ٸ باياعىدان بەرٸ اراب ەرپٸن پايدالانىپ كەلەدٸ. ەرقايسىنىڭ اراب ەرپٸمەن جاسالعان حات مەدەنيەتٸ بار (حات مەدەنيەتٸ دەپ ەرٸپكە قاتىسى بار نەرسەنٸڭ بەرٸ ايتىلادى, مەسەلەن: ساۋاتتىلىق, ونىڭ جٷزٸندەگٸ داعدىلى ٶنەر-بٸلٸم, ٸلٸم, ەملە, ٷيرەتۋ ەدٸسٸ, باسپا ٸستەرٸ, باسپا ماماندارى, جازبا ماماندارى, جازىلعان, باسىلعان بارشا سٶزدەر, تاعىسىن تاعى سوندايلار). حات مەدەنيەتٸ بار حالىققا بٸر ەرٸپتٸ تاستاپ, ەكٸنشٸ ەرٸپتٸ الا قويۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. بٸرتە-بٸرتە بارىپ الىپ كەتۋگە بٸرتالاي ۋاقىت كەرەك, بٸرتالاي ارتىق تۇرعان قارجى كەرەك. بٸرتالاي ارتىق تۇرعان ادامنىڭ كٷشٸ, ٸسٸ كەرەك. ەۋەلٸ ونداي قارجى, كٷش پەن ٸس ەكٸ ەرٸپپەن بٸردەي قاتار وقىتۋ, ساۋات اشۋ ٸستەرٸنە كەرەك. ەكٸنشٸ, باسپا دٷكەندەرٸندە قاتار دٷكەن قۇرىلماق, قاتار جۇمىس جٷرٸلمەك, باسىلىپ شىعىپ جاتقان نەرسەلەردٸڭ بەرٸ ەكٸ ەرٸپپەن بٸردەي باسىلىپ شىعىپ تۇرماق. مۇنىڭ اتى ەكٸ شىعىن بولماق, ەكٸ جۇمىس بولماق. ارتىق قارجى, ارتىق كٷش بۇعان كەرەك. مۇنداي ەكٸ شىعىن, ەكٸ جۇمىستى كٶتەرگەندەي قارجى مەن قايرات قازاق تٷگٸل تٷرٸكتٸڭ قاي جۇرتىندا دا بولسا جوق. لاتىن ەرپٸن بٸردەن الىپ, بٸردەن سوعان تٷسٸپ كەتۋگە, ودان دا كٶپ قارجى مەن قايرات كەرەك. ونداي بٸردەن تابىلا قوياتىن مول قارجى مەن قايرات تٷرٸك جۇرتتارىندا تاعى جوق. بٸردەن مۇعالٸمدەردٸڭ بەرٸن لاتىنشا ٷيرەتٸپ, بٸردەن باسپاحانالارداعى ەرٸپتەردٸ لاتىنعا اينالدىرىپ, ادام- دارىن لاتىنشا ٷيرەتٸپ, وقۋ كٸتاپتارىن لاتىنشا باستىرىپ, ارابشا ساۋاتتىلاردى لاتىنشا ساۋاتتاندىرىپ جٸبەرۋ ادامنىڭ كەرەك قىلۋىن بىلاي قويا تۇرعاندا دا, ون شاقتى كٷندە, ون شاقتى ميلليون قارجىمەن بٸتە قوياتىن جۇمىس ەمەس. سولاي بولعان سوڭ ەرٸپ الماستىرۋ دەگەن جەڭٸل مەسەلە بولىپ شىقپايدى. بۇل – ەل جاعىنان دا, ەلدٸڭ شارۋاسى جاعىنان دا اۋىرلىعى زور مەسەلە ەكەندٸگٸن ەسكە الىپ وتىرىپ شەشەتٸن نەرسە. ٷستٸن قاراپ, ات ٷستٸنەن ايتقانداي, سٶزبەن, جەڭٸل شەشە قوياتىن مەسەلە ەمەس. سالاق قاراۋعا بولمايتىن سالماقتى مەسەلە. لاتىن ەرپٸنٸڭ اراب ەرپٸنەن گٶرٸ كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇرعان ارتىقتىعى, بادىرايىپ تۇرعان پايداسى بولسا ەكەن; وندا ەل كٶڭٸلدەنٸپ, قولداپ جەبەپ, كٶتەرمەلەپ بٸردەمە ەتەر دەپ دەمەلەنەر ەدٸك. ونداي ارتىقتىعى, پايدالىلىعى جوق. 

اراب ەرپٸن لاتىن ەرپٸنە الماستىرۋ مەسەلەسٸ قوزعالعاننان بەرٸ كٶپ ادام ەكەۋٸن سالىستىرىپ, تەڭەپ قاراپ, ارتىق-كەمٸن تەكسەرۋ, زەرتتەۋگە تٷستٸ. ەكٸ ەرٸپ تە جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە تەرەڭ تەكسەرٸلٸپ, تەرەڭ زەرتتەلدٸ. سول تەرەڭ تەكسەرۋ ارقاسىندا ەكٸ ەرٸپتٸڭ دە بۇرىن نازار سالىنباي, ەسكە الىنباي جٷرگەن كٶپ سىندارى, سيپاتتارى كٶزگە تٷستٸ. مەنٸڭ مۇنان بىلايعى سٶزدەرٸم – جالعىز ٶز پٸكٸرٸم, يا ٶز تاپقاندارىم ەمەس, كٶپتٸڭ كٶزدەپ, ٷڭٸلٸپ, زەرتتەگەنٸنەن تابىلعان نەرسەلەر. 

ەكٸ ەرٸپتٸ تەڭەستٸرٸپ, ارتىق-كەمٸن تەكسەرٸپ, ٶلشەۋگە سالعاندا, تارازىنىڭ تابان تٸرەيتٸن نەرسەلەرٸ مىنالار بولارعا تيٸس: 

1. – تٸل دىبىسىنا جەتكٸلٸكتٸ-جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ قانشا?

2. – قايسىسىمەن باسىلعان, يا جازىلعان سٶز وڭاي وقىلادى? 

3. – قايسىسىمەن جازۋ جەڭٸل, جازىلعانىن تانۋ جەڭٸل? 

4. – قايسىسى باسپاعا قولايلى? (باسپاعا سىيىمدى بولۋى, جۇمىستىڭ ٶنٸمدٸ بولۋى دا سوندا). 

5. – ٷيرەتۋگە (ساۋات اشۋعا) قايسىسى وڭتايلى? 

6. – كٶركەمدٸك پەن كٶزگە جايلىلىق جاعىنان قايسىسى ارتىق? 

ەۋەلٸ, تٸل دىبىسىنا جەتكٸلٸكتٸ بولۋ-بولماۋ جاعىنان سالىستىرىپ قارايىق. اراب ەرپٸنەن قازاق ەلٸپ-بيٸنە 14 ەرٸپتٸ ٶزگەرتپەستەن دايىن كٷيٸندە الدىق. 5 ەرپٸنە ەرەجە قوسىپ الدىق. لاتىن ەرپٸنەن ەڭ ٶزگەرتپەستەن الدىق دەگەندە 15 ەرٸپ-اق العان. باسقالارىن ٶزگەرتٸپ الىپ وتىر. سٶيتٸپ العاندا, 7 ەرپٸ ٶزگەرتٸپ الۋعا جاراعان, باسقالارى تٸپتٸ جاراماعان سوڭ «ڭ» مەن «ي» دىبىستارىنا ويدان شىعارىپ, تاڭبالارىن الىپ وتىر. بۇعان قاراعاندا تٸل دىبىسىنا جەتكٸلٸكتٸ بولۋ جاعىنان اراب ەرپٸ ارتىق بولىپ شىقتى. 

وقۋعا وڭاي جاعىنان الىپ كٶرەيٸك. وقۋ جاعىنان العاندا قانداي ەرٸپپەن باسىلعان يا جازىلعان سٶز بولسا دا سٷگٸرەت ەسەپتٸ. بۇ جاعىنان قىتايدىڭ سٷگٸرەت جازۋى دا, باسقالاردىڭ ەرٸپپەن جازىلعان جازۋى دا بٸردەي, جالعىز-اق سٷگٸرەتتٸڭ قۇرالعان جٶنٸ عانا باسقا. ساۋاتى اشىلعان ادام جازىلعان يا باسىلعان سٶزدٸ ەرپٸنە قاراپ وقىمايدى, بٷتٸن تۇرعان سٷگٸرەتٸن تانىپ وقيدى. تانىم ادامدى كٶرگەندە مىناۋ پەلەنشە, اناۋ تٷگەنشە دەگەن سيياقتى, ەر سٶزدٸ تۇرپاتىنا قاراپ تانىپ ايتادى. نەعۇرلىم سٶز سٷگٸرەتٸ كٶزگە ەلەۋلٸرەك بولسا, سوعۇرلىم جىلدام تانىلىپ, شاپشاڭ وقىلماقشى. ەرٸپ سٶز سٷگٸرەتٸنٸڭ كٶزگە ەلەۋلٸ بولۋ, بولماۋىنا سەبەپ بولماق, سٶزدٸ بٸرٸنەن-بٸرٸن ايىرۋعا كٶمەگٸ تيمەك. 

لاتىن ەرپٸنٸڭ اسىلى – ەكٸ تٷرلٸ سىزىق, تٸك سىزىق, سوپاق شەڭبەر سىزىق. لاتىن جٷيەلٸ ەرٸپتەردٸڭ بەرٸ وسى ەكٸ تٷرلٸ سىزىقتىڭ تٷرلٸشە ٷيلەسٸپ قۇرالۋىنان شىققان. لاتىن جٷيەلٸ ەرٸپپەن باسىلعان سٶزدەردٸڭ جولىنا قاراپ تۇرساڭىز, ەكٸ سىزىقتىڭ اراسىمەن تەپ-تەگٸس تارتقان نەرسە سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. ٸلۋدە بٸرەۋٸ عانا بولماسا, قاتاردان شىعىپ تۇراتىنى از بولادى. ٷستٸنە قوياتىن قوسىمشا بەلگٸلەرٸ دە از بولادى. نەمٸستٸڭ مايمان دەگەن پروفەسسورى, باسقا سونداي سانا زاڭىن تەكسە- رٸپ, تەجٸريبە جاساعان ادامدار مىنانى بايقاعان: باسىلعان سٶزدەردٸڭ ٸشٸندە نە تٶمەن, نە جوعارى سويديىپ قاتاردان شىعىپ تۇرعان ەرپٸ بار سٶزدەر, نەمەسە ٷستٸنە قويعان قوسىمشا بەلگٸسٸ بار ەرٸپ كٸرٸسكەن سٶزدەر تەز تانىلىپ, شاپشاڭ وقىلادى ەكەن. اراب ەرٸپتەرٸ ٶز ٸشٸندە ساپ تٷزەگەن سولدات سيياقتى سىمعا تارتقانداي, ەكٸ سىزىق اراسىندا قىسىلىپ تۇرعان ەرٸپ تە بولمايدى. جولى بٸر سىزىق بويىمەن تارتىلىپ, جالعىز سىزىقتان جوعارى دا, تٶمەن دە ىلعي اسىپ شىعىپ وتىرادى. ونىڭ ٷستٸنە قويىلاتىن قوسىمشا استى, ٷستٸندە بەلگٸلەرٸ, نٷكتەلەرٸ بولادى. مۇندا بٸردەيلٸك, بٸر ٶڭكەيلٸك, بٸر بەتكەيلٸك جوق. مۇنىڭ ەرٸپتەرٸنٸڭ بٸرٸ بيٸك, بٸرٸ الاسا, بٸرٸ ۇزىن, بٸرٸ قىسقا كەلٸپ, سٶز ەلپٸنە ايرىڭ-ٷيرٸڭ اشىق سٷگٸرەت بەرەدٸ. بٸر جاعىنان ونىسى, ەكٸنشٸ جاعىنان قويىلاتىن قوسىمشا بەلگٸلەرٸ سەپ بولىپ, سٶز سٷگٸرەتٸن كٶزگە ەلەۋلٸ ەتٸپ, تەز تانىتادى, تەز وقىتادى. ەرٸپتەردٸڭ بٸر ٶڭكەي, بٸر بەتكەي تۇرۋ-تۇرماۋى وقۋدى اۋىرلاتۋ-جەڭٸلدەتۋ جاعىنا قانشا سەپ بولاتىنىن مىناۋ مىسالدان كٶرۋگە بولادى. بٸر ىڭعاي, بٸر بەتكەي قويعان, بٸر ٶڭكەيلەنٸپ تۇرعان بٸرنەشە تاياقشا سٷگٸرەتتەرٸن الايىق تا, سونىمەن سانى دا, الاتىن ورنى دا, بويى دا بٸردەي بٸراق قويىلۋى بٸر ىڭعاي, بٸر بەتكەي ەمەس, سوندىقتان ولار ٶڭكەيلەنٸپ تۇرماعان ەكٸنشٸ تاياقشا سٷگٸرەتتەرٸن الايىق تا, انالاردىڭ استىنا مىنالاردى قويىپ ساناپ قارايىق, ׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀׀ قايسىسى ساناۋعا وڭاي بولار ەكەن. ەرينە, تٶمەنگٸسٸ ساناۋعا وڭاي. ׀׀//׀׀ //׀׀ لاتىن ەرپٸنەن باسىلعان كٸتاپ يا گازەتتٸ الىپ, اراب ەرپٸنەن باسىلعان كٸتاپتى يا گازەتتٸ الىپ قاراساڭ, قايسىسىنداعى سٶزدەردٸڭ ەرٸپتەرٸنٸڭ ەلپٸ تاياقشالار سٷگٸرەتتەرٸنٸڭ قايسىسىنىڭ ەلپٸنە ۇقسايدى? ەرينە, لاتىندٸكٸ جوعارى, ارابتٸكٸ تٶمەنگٸ ەلٸپتٸ. 

اراب ەرپٸنٸڭ ول ارتىقتىعى جالعىز باسپادا عانا ەمەس, جازبادا دا ارتىق بولىپ تۇرادى. ٶيتكەنٸ اراب ەرپٸمەن باسىلعان سٶزبەن جازىلعان سٶزدٸڭ اراسىندا ايرىمى از بولادى. وندا وڭاي وقىلسا, مۇندا وڭاي بولادى. جامان جازىلعان حاتتاردى ايىرۋعا كەلگەندە دە, اراب ەرپٸ لاتىن ەرپٸنەن ارتىق. مۇندا دا ەرٸپتٸڭ تۇرپاتتارى مەن تٷرلٸ قوسىمشا بەلگٸلەرٸ كٶپ كٶمەك بولادى. لاتىن ەلٸپ-بيٸنە ۇلى ەرٸپ بولاتىنىن ارتىقتىعىنا دەلەل ەتكٸسٸ كەلەتٸندەر بار. ونىڭ ۇلى ەرپٸنٸڭ پايداسىنان زييانى كٶپ ەكەنٸنە كٶز سالمايتىندار عانا سولاي ويلايدى. ەرٸپ سانىن كٶبەيتەتٸنٸمەن, ەرٸپ كاسسالارىن ٷلكەيتكەنٸمەن, ەرٸپ تەرۋ, جازۋ ماشينالارىن قيىنداتا- تىنىمەن, ساۋاتتاندىرۋ ٸسٸن اۋىرلاتاتىنىمەن ٸسٸ جوق ادامدار عانا لاتىن ەرپٸنٸڭ ۇلى تٷرٸن ۇلى قاسيەتٸ دەپ ويلاماقشى. بالالاردى ورىسشا وقىتىپ جٷرگەندە ۇلى ەرٸپكە قارعىس ايتپاساق, العىس ايتپايتىنبىز, ەرٸپ تەرۋشٸلەر دە ۇلى ەرٸپكە العىس ايتپايتىن شىعار. 

جازۋعا قايسىسى قولايلى? – ەندٸ سول جاعىنا كەلەيٸك. سٶزدٸك وقىعاندا تۇتاسىنان وقىساڭ, جازعاندا دا كٶبٸنەسە تۇتاسىنان جازامىز. سوندىقتان ەكٸ ەرٸپتٸ سىنعا سالعاندا ەرٸپ باسىنىڭ جازىلۋىنا قاراماي, تۇتاس سٶزدٸڭ جازىلۋىنا قاراي سىن تاعامىز. ساۋاتتى ادام جازعاندا قول داعدىسىمەن جازادى. جازىپ وتىرعاندا ەر ەرٸپتٸ ويلاپ بارىپ جازبايمىز, قولىمىز داعدىلانعان كٷيٸمەن ٶزٸ كەتەدٸ. ويىڭ ەرٸپ تٸزٸمٸندە بولمايدى, سٶز تٷزۋٸندە بولادى. كٶز جازىلعاننىڭ دۇرىس-تەرٸسٸن باقىلاۋمەن عانا بولادى, نەعۇرلىم ساۋاتى كٶبٸرەك اشىلعان ادام بولسا, ونىڭ كٶز باقىلاۋىنان كٶرٸ كٶز داعدىسى باسىم بولماق. مۇنى دىبىس جٷيەلٸ ەملەسٸ جوق جازۋدان كٶرۋ قيىن ەمەس. مەسەلەن: «دمحم) «ماحمۋد) دەگەن سٶزدٸ جازعاندا, قولىڭ ٶزٸ جازىپ كەتەدٸ. وقىعان ۋاقىتتا ادامنىڭ كٶزٸنە كٷش تٷسٸپ, ەتٸنە كٷش تٷسپەيدٸ. جازعان ۋاقىتتا كٶزٸنە كٷش تٷسپەي, ەتٸنە كٷش تٷسەدٸ. جازۋعا قاي جازۋ ىڭعايلى بولاتىنىن ايىرۋ ٷشٸن, باسقا جۇمىستار جٷزٸندە قولعا كٷش تٷسەتٸن ٸستەردەن جاسالعان ٸلٸم تەجٸريبەلەرٸن الىپ قاراۋ كەرەك بولادى. لاتىن جٷيەلٸ ەرٸپپەن جازىلعاندا قول قيمىلداۋ باعدارى ساعات تٸلٸنٸڭ جٷرەتٸن باعدارىنا قارسى كەلٸپ وتىرادى. سول ىڭعايىنا قاراي جازۋ جولى دا وڭنان سولعا قاراي جٷرەدٸ. ماشينا اينالدىرعان جۇمىسكەرگە, قول ماشينامەن تٸككەن ەيەلدەرگە قاراپ تۇرساق, بەرٸ ساعات تٸلٸنٸڭ باعدارىمەن اينالدىرادى. قالاي دا قولمەن اينالدىرا – ٷيٸلدٸرە قايتا-قايتا ٸستەلەتٸن جۇمىستاردىڭ بەرٸ دە مەسەلەن: ينەمەن تٸگۋ, ارقان ەسۋ بەرٸ دە, ساعات تٸلٸنٸڭ باعدارىمەن ٸستەلەدٸ, وڭنان سولعا قاراي جٷرەدٸ. ونىڭ بۇلاي ٸستەلەتٸنٸ قول تالماۋ ٷشٸن. قايتا-قايتا كٶبٸرەك قيمىلداعاندا ىڭعايسىز جاعىنا قيمىلداسا, قول تەز تالادى. مەسەلەن: ورىسشا جازعاندا قولدىڭ تالعانى بٸلٸنەدٸ, قازاقشا جازعاندا بٸلٸنبەيدٸ. بولونسكيي دەگەن ورىستىڭ تەربيە عالىمى قولدىڭ ەلگٸدەي ەتكەندە تالمايتىنى ۇساق بۇلشىق ەتتەرٸنٸڭ بٸتٸسٸنەن دەيدٸ. مەنٸڭ وعان قوسا- تىنىم – قاردى جايۋدان, جييۋ جەڭٸلٸرەك. سولدان وڭعا قاراي جازعاندا قول قاردىڭ جايىلاتىن جاعىنا قاراي جىلجيدى, جىلجىعان سايىن قيىندايدى. وڭنان سولعا قاراي جازعاندا, قول قاردىڭ جيىلاتىن جاعىنا قاراي جىلجيدى, جىلجىعان سايىن جەڭٸلدەنەدٸ. قول تىنىققان ەسەپتٸ بولىپ, تالمايدى. ولاي بولسا, اراب جازۋىن وڭنان سولعا قاراي جازىلادى دەپ ايىپ- تاۋشىلار تەسە قاراپ تەكسەرمەي, قۇر بوسقا سٶيلەيدٸ. 

قاي جازۋمەن جازعاندا قولدىڭ قيمىلداۋى قانداي بولاتىنىن دا ازىراق ايتىپ ٶتۋ تيٸس بولادى. لاتىن ەرپٸمەن جازعاندا قولدىڭ قيمىلىنىڭ بەرٸ ٸرٸ, تولىق بولىپ وتىرادى. اراب ەرپٸمەن جازعاندا ستەنوگراف جازۋمەن جازعان سيياقتى قولدىڭ قيمىلى كٶبٸنەسە ۇساق بولىپ كەلەدٸ. يرەگٸنٸڭ ۇساقتىعى جازۋدى جەڭٸلدەتٸپ, شاپشاڭ جازۋعا قولايلى. سوندىقتان دا ۇساق يرەكتٸ جازۋ ستەنوگرافكە الىنعان. اراب ەرپٸنە سىن تاعۋشىلاردىڭ جاڭا بٸر كٸنەلايتىن جەرٸ – نٷكتە كٶپتٸگٸ. نٷكتە جازۋدى اۋىرلاتۋعا سەبەپ بولاتىنى راس, بٸراق ول اراب جازۋىنىڭ ٶز باسىن وڭاشا العانداعى كەمشٸلٸگٸ, لاتىن جازۋمەن سالىس- تىرعاندا قول سەرمەلەۋٸ, بارشا نٷكتەلەرٸن قوسىپ ەسەپتەگەندە, لاتىن- دٸكٸنەن 25-30% كەم بولىپ شىعادى. اراب جازۋمەن جازعاندا جالعىز عانا قولايسىزدىق قىلاتىن – تسيفر جازۋى. ساندى ٷلكەندەتە اتاۋىمىزعا قاراعاندا, جازۋىمىزدىڭ وڭنان سولعا قاراي جازىلاتىن باعدارىنا قاراعاندا, ساننىڭ ٷلكەنٸنٸڭ تسيفرلارى وڭ جاقتا, كٸشٸلەرٸنٸڭ تسيفرلارى سول جاقتا بولۋى تيٸس ەدٸ. ودان كەلەتٸن كەمشٸلٸك از بولعاندىقتان, باسقالاردىڭ ىڭعايىنا قاراپ, كٶپكە بٸردەي بولاتىن رەتپەن جازىپ وتىرمىن. جازۋ جايىن سٶيلەگەندە جازۋ ماشينالارىن دا سٶز قىلىپ ٶتۋ قاجەت بولادى. سوڭعى كەزگە دەيٸن اراب ەرپٸن جازۋ ماشيناسىنا ورناتۋ ٸسٸ بىلاي بو- لىپ كەلٸپ ەدٸ: بٸر جاعىنان ورىس ماشينالارىنىڭ جٷرٸسٸ اراب جازۋىنىڭ باعدارىنا يكەمدەلۋشٸ ەدٸ دە, ەكٸنشٸ جاعىنان اراب ەرپٸ سوزىلىپ, جيىرىلىپ, ماشينا جٷرٸسٸنٸڭ ادىمىنا يكەمدەلۋشٸ ەدٸ. 

 بۇل كٷندە شايقالي دەگەن ينجەنەر ەرٸپتٸ ەمەس, تەك ماشينانى عانا ەرٸپكە ىڭعايلايتىن تەتٸگٸن تاپقان. قازٸردە قازاندا ماشينا جاسايتىن دٷكەن الىپ, ەلگٸ ينجەنەر باسىنا قويىلىپ, ٸس جٷرگٸزٸپ جاتىر. ولار جاساپ جاتقان ماشينالارعا تاتارشا دا, ورىسشا دا جازىلاتىن ەتٸلٸپ, ەكٸ جۇرتتىڭ دا ەلٸپ-بيٸ قويىلعان. ونىسى ەكٸ تٸلمەن ٸس جٷرگٸزەتٸن بٸزدٸڭ تٷرٸك جۇرتتارىنىڭ مەكەمەلەرٸنە ٶتە قولايلى بولماق. تٸرشٸلٸك ٶنەرٸنٸڭ ارتىلۋى تٸرشٸلٸك كەرەك قىلۋىنا قاراي بولماق. اراب ەرپٸنٸڭ ٶنەر قۇرالدارىنا اينالىسۋى سوڭعى كەزدەردە عانا بولا باستاۋى تٸرشٸلٸك كٷيٸنٸڭ مەدەنيەت, تاريح, شارۋا جاعىنا بايلانىسقان جاعدايىنا قاراي بولىپ وتىر. پاتشا زامانىندا مەكەمەلەردٸڭ ٸسٸنٸڭ بەرٸ ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەتٸن. جاي ادامدار مەدەنيەتٸ تٶمەن بولعان سوڭ, ماشينالارمەن جازۋدى كەرەك قىلا قويمايتىن. ٶزگەرٸس بولعاننان كەيٸن ەر جۇرت رەسپۋبليكا بولىپ, مەكەمەلەرٸندە ٸستٸ ٶز تٸلٸندە جٷرگٸزەتٸن بولدى. وعان ماشينا كەرەك بولا باستادى. مۇقتاجدىق بولا باستاپ ەدٸ, مۇقتاجدىقتىڭ لاجىن تابۋ شاراسى دا قارالا باستادى. ول بارىپ اراب ەرپٸن ماشيناعا, ماشينانى اراب ەرپٸنە ٷيلەستٸرۋگە تٷسٸردٸ. ول ٷيلەستٸرۋ جەتٸلە, جەتٸلە كەلٸپ, بٸر ماشيناعا تاتارشا-ورىسشا ەكٸ تٷرلٸ ەرٸپ ورناتۋعا بولاتىن ەتكٸزٸلٸپ وتىر. نەعۇرلىم تۇرمىس تٷرلەنٸپ, شارۋا ۇلعايىپ, قاجەتٸ ٶسكەن سايىن, تٸرشٸلٸك ەدٸسٸ دە مولايىپ, ٶنەر ٸسٸ دە ۇلعايىپ, ٶسە بەرمەك. جيىندار, توپتار تاتار تٸلٸندە جاسالۋى, ەندٸ ستەنوگراف جازۋىن كەرەك قىلعان سوڭ, تاتارلار سونى شىعارۋ شاراسىنا كٸرٸسٸپ جاتىر. جازۋ داعدىسى وڭنان سولعا بولعاندىقتان, ستەنوگراف جازۋىن دا سول باعدارلى ەتٸپ شىعارماق.

ەندٸ قاي ەرٸپ ٷيرەتۋگە وڭاي, سول جاعىنان سالىستىرىپ ٶتەيٸك. قاي ەدٸسپەن بولسا دا وقۋعا ٷيرەتۋ اقتىعىندا سٶز سٷگٸرەتٸن تانۋ بولىپ شىقپاق. سٶزدٸڭ باسپا سٷگٸرەتٸ مەن جازبا سٷگٸرەتٸن تانىتا بٸلدٸرسە, سول وقۋعا ٷيرەتكەن بولماق. سٶزدٸڭ تەز تانىلۋى جاعىنان اراب ەرپٸنٸڭ لاتىن ەرپٸنەن ارتىق ەكەندٸگٸن مانا ايتىپ ٶتتٸك. بۇ جاعىنان اراب ەرپٸندە بٸر كەمشٸلٸك بار ەدٸ. ول ەندٸ جوعالايىن دەپ تۇر. ول كەمشٸلٸگٸ جالعاۋ قوسىلعاندا, سٶز سٷگٸرەتٸنٸڭ پٸشٸنٸ ٶزگەرٸلۋٸ ەدٸ. مەسەلەن, «قازاق» دەگەن سٶزگە ٸلٸك جالعاۋىن قوسساق, «قازاعدىڭ» بولىپ, «ق» ەرپٸنٸڭ پٸشٸنٸ ٶزگەرەتٸن ەدٸ. لاتىن ەرپٸندە ول جوق. بٸراق ونىڭ ونان كٶرٸ دە ٷلكەن ايىبى بار. لاتىن ەرپٸ ۇلىلى-كٸشٸلٸ قوسار تاڭبالى بولادى. ونىڭ ٷستٸندە باسپا ەرپٸ مەن جازبا ەرپٸ بٸرٸنە-بٸرٸ ۇقسامايتىن تٷردە بولادى. بٸر سٶزدە ەكٸ تٷرلٸ سٷگٸرەت بولادى. بٸرەۋٸن تانۋدىڭ ورنىنا ەكٸ-ەكٸدەن تانۋ كەرەك بولادى. سٶيتٸپ ەرٸپتٸڭ ەكٸ باسپا تٷرٸن, ەكٸ جازبا تٷرٸن, سٶزدٸڭ ەكٸ باسپا سٷگٸرەتٸن, ەكٸ جازبا سٷگٸرەتٸن تانۋ كەرەك بولادى. مۇنىڭ اتى بٸر جۇمىستىڭ ورنىنا تٶرت, تٶرتتەن سەگٸز جۇمىس دەگەن بولادى. ارابتٸكٸندە ول جوق. اراب ەرپٸن ٷيرەتكەندە تاعى بٸر ارتىق جەرٸ – العاشقى كەزدە جازۋعا قول ٷيرەنۋگە سىزىلعاننىڭ جەڭٸلدٸگٸ. لاتىن ەرپٸنٸڭ العاشقى كەزدە جاقسىلىق قاسيەتٸنە سانالسا, سانالا- تىن جەرٸ باسپا ەرپٸنٸڭ دارالىعى. بٸراق ول قاسيەتٸنٸڭ ٶمٸرٸ از. ٶيتكەنٸ ەرٸ بارعان سايىن سٶزدٸ ەرپٸمەن وقۋ جوعالىپ, سٶزدٸڭ تۇتاس سٷگٸرەتٸن وقۋ كٷشەيە بەرەدٸ. دارالىقتىڭ پايداسى كەمي بەرەدٸ. سٶز سٷگٸرەتٸن تەز تانىتۋعا اراب ەرپٸ ارتىق. سٷيتٸپ, ٷيرەتۋگە جەڭٸلدٸگٸ جاعىنان دا اراب ەرپٸ لاتىن ەرپٸنەن اناعۇرلىم ارتىق بولىپ شىعادى. 

ەندٸ ەكٸ ەرٸپتٸڭ قايسىسى باسپا ٸسٸنە قولايلى, ٶنەر قۇرالىنا ٷيلەس- تٸرۋگە وڭتايلى, باسپاعا سىيىمدى, ٸستٸ ٶندٸرۋگە يكەمدٸ ەكەن – سونىسىنا كەلەيٸك. اراب ەرپٸن باسپاعا اينالدىرۋ حٷٸ عاسىردىڭ اياعىندا بولعان. ونى باسپاعا ارابتىڭ ٶزدەرٸ اينالدىرماعان. ۆينەتسييا شەرٸندەگٸ يتالياندار اينالدىرعان. ولار اراب ەرپٸنٸڭ جايىن بٸلمەگەندٸكتەن نەسٸن الىپ, نەسٸن تاستاۋ كەرەك ەكەنٸن بٸلە الماعان. اراب ەرپٸن جازۋدا تۇرعان كٷيٸندە العان دا, تۋراپ-تۋراپ باسپاعا اينالدىرعان. ەرٸپتٸڭ جايىن جاقسى بٸلمەي باسپاعا اينالدىرعاندىقتان, ارابتىڭ 29 تاڭباسى 200-دەن استام باسپا تاڭباسى بولىپ شىققان. بۇل قالايشا سولايشا كٶبەيٸپ شىققان? مۇنشا كٶبەيٸپ شىعۋى مىنادان بولعان. 1) جازۋدا تٷيدەكتەلٸپ جازىلاتىن ەكٸ-ٷش ەرٸپتٸ ايىرماي, ولاردى تٷيدەك تٷرٸندە ەرٸپ تٷيدەگٸنە ايرىقشا باسپا بەلگٸسٸن جاساعان. مەسەلەن: «جل «ەتٸپ ەكٸ ەرٸپتەن قۇراۋدىڭ ورنىنا «جل «دەگەن جازۋ تٷرٸندەگٸ تٷيدەگٸن الىپ, ٶز الدىنا «جل «بەلگٸ العان. «جمل «دەگەندٸ دە «جمل «ەتٸپ ٷش ەرٸپتەن قۇراۋدىڭ ورنىنا وعان دا ٶز الدىنا «جمل «بەلگٸ العان. سوندىقتان 200-دەن استام باسپا تاڭباسى بولىپ شىققان. 

باسپا ەرپٸ سول كٷيٸندە مۇسىلمان اراسىندا تاراپ, حٸح عاسىردىڭ اياعىنا دەيٸن تٷزەلمەستەن كەلگەن. 1882 جىلى پەتەربوردا قىرىم تاتارى ٸليياس بۋراگانسكيي, قازاندا عالياسقار قامال مەن جٷزەيۇلى دەگەندەر كەي ەرٸپتەردٸڭ يتالياندار جاساعان تٷرٸنەن ٶزگەرتٸپ, باسپا تاڭباسىن جاسايدى. ونىڭ باسپا تاڭباسىنىڭ سانى كەمٸپ, 150-گە تٷسەدٸ. ودان ەرٸ بٸرتە-بٸرتە تٷيدەك تاڭبالارى جوعالادى. ودان باسپا تاڭباسى كەمٸپ, 100-110-عا تٷسەدٸ (قازاقتٸكٸ 80-81). 1907 جىلدان باستاپ يتالياندار بٷلدٸرگەن جەرلەرٸن تٷزەۋ تالابىنا كٸرٸسۋشٸلەر بولادى. ولارشا تٷزەۋ دەگەنٸمٸز – ەرٸپ شەگٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ تيٸستٸ جٸگٸنەن بٶلٸپ ايىرۋ بولادى. ەۋەل باستاپ بۇ جولدا 1907 جىلى تالاپ ەتۋشٸلەر الپارۇلى مەن راحمانقۇلۇلى دەگەندەر بولادى. ونان كەيٸن 1921-1922 جىلداردا ىدىرىسۇلى مۇحامبەت تە سول تالاپقا كٸرٸسەدٸ. سوڭعى جىلداردا بۇرناشۇلى مەن توقايۇلى (23-24 جىلى) كٸرٸسەدٸ. سوڭعى ەكەۋٸنٸڭ جوباسى قولايلى بولىپ, باسپاحانالارعا الىنادى. بۇلار باسپا ەرپٸن ەكٸ پٸشٸنگە عانا تٷسٸرٸپ, كاسسى ۇياسىن ەلۋگە جەكتكٸزگەن (قازاقتٸكٸ 41), مۇنىمەن قاتار ەرٸپ تاڭبالارىنىڭ بٸر-اق پٸشٸندٸ ەتۋ تالابى توقتالماي ٸستەلە بەرەدٸ. اقتىعىندا, ول تالاپتان تولىپ جاتقان جوبالار تۋادى. 

سول جوبالاردىڭ ٸشٸنەن قازاقتا بولعان ەنەۋگٸ كەڭەس ەرٸپ تاڭبالارىن بٸر پٸشٸنگە تٷسٸرگەن جوبالاردى قابىلدادى. ونداي جوبالار الپارۇلىنٸكٸ, شاراپۇلىنٸكٸ, ىدىرىسۇلىنٸكٸ. جالعىز پٸشٸندٸ ەرٸپتەن سٶز سٷگٸرەتٸنە كٸرەتٸن ٶزگەرٸسٸ از. ورىستىڭ جۋاندىق بەلگٸسٸن تاستاعانداعىسىنداي عانا سٶز سٷگٸرەتٸ ٶزگەرەدٸ. ونى العاننان پايدا ەسەپسٸز كٶپ. پايداسىنىڭ ەسەپسٸز كٶپتٸگٸ سول: ەۋەلٸ, باسپا ەرپٸن كەمٸتٸپ, تاتارلاردٸكٸن 30-31-گە تٷسٸرەدٸ, بٸزدٸكٸن 24- 25-كە تٷسٸرەدٸ. ەكٸنشٸ, ەرٸپ جاساۋ جۇمىسىن جەڭٸلدەتەدٸ (پونسون, ماتريتسا جاساۋ). ٷشٸنشٸ, ٶنەر قۇرالدارىنا قويۋعا ٶتە ىڭعايلى. تٶرتٸنشٸ, ٷيرەتۋ, ەرٸپ تەرۋ, باسقاندى تٷزەتۋ ٸستەرٸن جەڭٸلدەتەدٸ. وسىنشاما پايداسىنىڭ ورنىنا بٸزدٸڭ جوعالتاتىنىمىز – جالعىز-اق سٶز اياعىندا سوزىپ كەتكەندە شىققان ەرٸپ قۇيرىعى. ونان باسقا شىعاتىن شىعىن جوق. ەندٸ لاتىن ەرپٸمەن ەكەۋٸن تەڭەستٸرٸپ قارايىق. لاتىن ەلٸپ-بيٸندە ەرٸپ ۇلىلى-كٸشٸلٸ بولىپ, ەكٸ-ەكٸدەن كەلەدٸ. لاتىن جٷيەلٸ ەرٸپتەر باسپاعا ەبدەن يكەمدەلگەن, ول يكەمدەلۋٸ ەۆروپا جۇرتتارىنىڭ ٶزدەرٸنە دايار بولعانىمەن, بٸزگە دايار ەمەس. تٷرٸك جۇرتتارى ولاردىڭ دايار تۇرعاندارىن سول كٷيٸندە الىپ پايدالانا المايدى. ٶيتكەنٸ – لاتىن ەرپٸن ٶزگەرتپەي الۋعا بولمايدى. ەڭ كەم بولعاندا, 25-30 پايىز ٶزگەرتٸلٸپ الىنادى. لاتىن ەرپٸن ٶزگەرتپەي الۋعا بولماسا, لاتىن ەرپٸ ورناتىلعان ماشينالاردى دا ٶزگەرتپەي سول كٷيٸندە الۋعا بولمايدى. ونىڭ ماعىناسى – ٶزگەرتپەستەن ەشبٸر جازۋ ماشيناسىن, ەش ەرٸپ تەرۋ ماشيناسىن الىپ, پايدالانۋعا بولمايدى دەگەن بولىپ شىعادى. بٸر جاقتان سولاي بولسا, ەكٸنشٸ جاقتان تٷرٸك جۇرتىنداعى قالالاردىڭ باسپاحانالارىندا ٶزگەرمەگەن لاتىن ەرپٸ دە جەتكٸلٸكتٸ كٷيدە تابىلمايدى. قىزىلوردانى بىلاي قويىپ, قازان, ۋفا, تاشكەنت, سامارقان شەرلەرٸندە دە تابىلمايدى. ەزەربايجان لاتىنشىلداردى لاتىن ەرپٸنەن ەلٸپ-بي جاساپ, باس- تىرايىن دەگەندە ەشبٸر شەرٸندە لاتىن ەرپٸن تابا الماعان. باسقا جەردەن جاساتىپ الدىرعانشا 5-6 اي ٶتكەن. ەرٸپ كەلگەن سوڭ لاتىن ەرپٸمەن ەركٸن تەرە بٸلەتٸن ادام تابىلماعان. قىرىق كٸسٸلٸك كۋرس اشقان. كٶپتەن كەلە جاتقان لاتىنشىلدارى بار, جەتٸلگەن كەنت مەدەنيەتٸ بار, ٶنەرلٸ كەسٸبٸ بار ەزەربايجاندىقتار ەلٸپ-بي باستىرۋعا سونشاما ەۋرەشٸلٸك شەكسە, باسقا تٷرٸكتەر, «ەسٸرەسە, بٸزدٸڭ قازاق سيياقتىلارى وپ- وڭاي دايىن قىپ الا الماس. ەزەربايجاننىڭ لاتىن كاسسىسىندا 46-47 ۇيا بار. ۇلى تٷرٸنٸكٸ دە, كٸشٸ تٷرٸنٸكٸ دە بەرٸ سوندا. لاتىندٸكٸن العاندا قازاق كاسسىسىندا 46-48 ۇيا بولماق. بۇل اراب ەرپٸنٸڭ ٷشٸنشٸ تٷزٸلگەن كٷيٸندەگٸسٸنەن تٶمەن بولىپ شىعادى (بۇرناشۇلى مەن توقايۇلىنىڭ تٷزەتۋٸ). ٷشٸنشٸ تٷزەتۋ بويىنشا قازاق كاسساسىندا 41 ۇيا بولماق. سوڭعى تٷزەتۋ بويىنشا كاسسىمىزدان ۇيا 24-25 عانا بولادى. ول لاتىندٸكٸنەن ەكٸ ەسەگە تاياۋ از بولماقشى. لاتىن ەرپٸنٸڭ باسپاعا سىيىمى تۋرالى قولىمىزدا ماعلۇمات بولما- عاندىقتان, ورىس ەرپٸنٸڭ سىيىمى تۋراسىنداعى ماعلۇماتتاردى الىپ سالىستىرامىز. ٶيتكەنٸ – ورىس ەرپٸ مەن لاتىن ەرپٸنٸڭ ايىرىمى از, ەكەۋٸ بٸر جٷيەلٸ ەرٸپ. قالىپتى باسپا تاباعىنا ورىسشا 12 كەگەلمەن شپونسىز جيعاندا, 10 كەگەلمەن شپونداپ جيسا, 40 مىڭ شامالى ەرٸپ سييادى. بۇل كٸتاپتار ٷشٸن جيعاندا. گازەتتەر ٷشٸن 10 شپونسىز جيعاندا 50 مىڭ شامالى ەرٸپ سييادى. اراب ەرپٸنٸڭ ەسكٸ كٷيٸندەگٸ قالپىندا 12 كەگەل «نورمال» تٷرٸ مەن شپونداپ جيعاندا 40 مىڭ شامالى ەرٸپ سييادى, 14 كەگەلمەن شپونداپ جيعاندا, 32-35 مىڭ شامالى ەرٸپ سييادى. ٷشٸنشٸ تٷردە تٷزٸلگەن ەرٸپتەن سول شامالى سييادى. سوڭعى تٷزەلگەن تٷردەگٸ ەرٸپتەن ونىنشى كەگەلمەن شپونداپ جيعاندا 54 مىڭ كٸتاپ جە گازەت ەرٸپٸ سييادى. سەگٸزٸنشٸ كەگەلمەن شپونداپ جيعاندى 65 مىڭ شامالى ەرٸپ سيماق. ەسكٸ ەرٸپپەن, ٷلكەن كاسسىمەن تٸرەۋ سالىپ جيناعاندا كٷندٸك جۇمىستىڭ ٶنٸمٸ ورىستٸكٸنەن 10-15 ℅ تٶمەن بولادى ەكەن. ٷشٸنشٸ تٷردە تٷزەلگەن ەرٸپپەن جۇمىس ٶنٸمٸ ورىستٸكٸنەن ارتىق تا ەمەس, كەم دە ەمەس – شامالاس بولعان. ەڭ سوڭعى تٷزەلگەن تٷردەگٸ ەرٸپپەن جيعاندا, جۇمىس ٶنٸمٸ ورىستٸكٸنەن 10 ℅ اسقان. سٶيتٸپ, باسپا جاعىنان ەسكٸ ەرٸپ لاتىندٸكٸنەن تٶمەن بوپ, تٷزەتٸلگەن ەرٸپ ارتىق بولىپ شىعادى. اراب ەرپٸن تەرۋ ماشيناسىنا ورناتۋ جاعىنان قولايلىلىعىنا كەل- سەك, وعان ەسكٸ ەرٸپتەر جارايدى. باكۋدە شىعاتىن «كوممۋنيستەر گازەتٸ» امەريكادان الدىرعان ەسكٸ ەرٸپتٸ تەرۋ ماشينامەن تەرٸلٸپ شىعىپ وتىر. تٷزەتٸلگەن جاڭا ەرٸپپەن بٸر تٷگٸل ەكٸ سٷگٸرەتتٸ ەرٸپ قويىلىپ ماشينا شىقپاق. ەندٸ كٶركەمدٸك پەن كٶزگە جايلىلىق جاعىنان بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز ايتۋ قالدى. كٶركەمدٸك دەگەن ەركٸمنٸڭ كٶڭٸل تالعاۋىنا قارايتىن نەرسە, بٸراق ەۆروپا جازۋشىلارى لاتىن ەرپٸنٸڭ پٸشٸندەمە سىزىقتارى سيياقتى كٶزگە كٶرٸنەتٸنٸن, اراب ەرپٸ, سىزىعى تٷرلٸ بولعاندىقتان كٶزگە كٶركەم شىراي- لى كٶرٸنەتٸنٸن ايتقانىن بٸلەمٸز. كٶزگە جايلى بولۋ جاعىنا كەلسەك, مۇندا قاي ەرٸپپەن جازىلعان جە باسىلعان سٶز وڭاي وقىلسا, سول ەرٸپ كٶزگە زييانسىز جايلى بولۋعا تيٸس. ٶيتكەنٸ ونداي ەرٸپ كٶزدٸ تالدىرمايدى. كٶزدٸ تالدىرمايتىن وقۋعا وڭايلىق جاعىنان اراب ەرپٸ لاتىندٸكٸنەن ارتىق ەكەنٸ ايتىلىپ ٶتتٸ. ەنشەيٸن ٷستٸن قاراعاندا اراب ەرپٸن تٷزەتۋ ٸسٸ داعدىلى, قالىپتى نەرسە سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ دە, تۋرا باسقا ەرٸپتٸ الۋ تٶڭكەرٸس ەسەبٸندەگٸ نەرسە سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. تٶڭكەرٸس نەمەسە ٷلكەن ٶزگەرٸس ەسەبٸندە بولىپ شىعۋى ٷشٸن جاساعان ٶزگەرٸستەن ٶنەتٸن ٷلكەن پايدا بولۋى كەرەك. 

لاتىن ەرپٸنەن ٶنەتٸن ٷلكەن پايدا تٷگٸل, كٸشكەنە دە پايدا جوق. ەۋروپا جۇرتىمەن بٸردەي بولۋ ماقساتىمەن الامىز دەسەك, الۋ قيىن بولعان سەبەپ- تٸ ورىستار اياق باسپاي وتىرعاندا, بٸز سول ماقساتپەن ٸستەيمٸز دەپ ايتۋدىڭ قانشا ورنى بارلىعىن سٶيلەپ, كٶپ سٶز قىلماساق تا بولار. لاتىن ەرپٸ سيپىر تٷردەگٸ تاڭبا بولسا, ەرٸپ بٸرلەسٸتٸرۋ جاعىن سٶز قىلۋعا بولار ەدٸ. سيپىردى كٸم جازسا دا تٷسٸنەمٸز, تٷسٸنە بەرەتٸن لاتىن سيپىرى سيياقتى جە قىتاي جازۋى سيياقتى جازۋ تاڭباسى ەمەس. باسقالارمەن ىمىرالاستىرۋعا كەلەتٸن جەردە ٸسٸمٸزدٸ ىمىرالاس- تىرامىز. مەسەلەن, مانا سيپىر جازۋىن بٶتەندەرگە قاراپ, سولدان وڭعا قاراي جازامىز دەدٸم. ونى ولاي جازۋ بٸزدٸڭ جازۋ باعدارىمىزعا تەرٸس ىڭعاي كەلەدٸ. بٸراق تەرٸس ىڭعاي بولعانمەن, قولايسىزدىعى از بولعان سوڭ كٶپتەن شىقپاس ٷشٸن ٸستەپ وتىرمىز. 

جەر جٷزٸندە بٸردەي ەرٸپپەن تٷرلٸ تٸلدٸ جۇرتتاردىڭ جازۋىن بٸرلەس- تٸرۋ كەرەك بولسا, وندا قىتاي جازۋىن الۋ كەرەك. ونى الساق ونىمەن كٸم جازسا دا تٷسٸنەسٸڭ. لاتىن ەرپٸن العانمەن, ٶز تٸلٸندەگٸ مەن ٶزگە تۇقىمداس تٸلدەگٸ عانا نەرسەلەردٸ تٷسٸنەسٸڭ. ونى لاتىن ەرپٸسٸز دە ٸستەپ وتىرمىز. جاڭا دا بٸر ايتاتىن سٶز. لاتىنشىلدار ەكٸ ەرٸپتٸ سالىستىرعاندا اراب ەرپٸن باياعى يتالييا بۇزعان تٷرٸندە الىپ, تٷزەتٸلگەن ەرٸپ جاعىنا ەدەيٸ جۋىمايدى. لاتىنعا الماستىرعاننان ەنەتٸن پايدا كٶپ بولسا نەمەسە لاتىن ەرپٸن الۋ ماشاقاتى, شىعىنى اراب ەرپٸن تٷزەتۋدەن از بولىپ شىعاتىن بولسا, ولاردى تٷزەتۋدٸ مەنسٸنبەي, لاتىنمەن بولۋى جٶن دەر ەدٸك. ول جوق. اراب ەرپٸن تٷزەتۋگە كەتەتٸن شىعىن مەن ەڭبەك لاتىنعا كٶشۋ بەينەتٸ مەن شىعىنىنان مىڭ ەمەس, ميلليون ەسە كەم ەكەنٸ ايرىقشا ەسەپ قىلماي-اق ايقىن نەرسە. ماناعىدان بەرگٸ ايتىلعاننىڭ بەرٸنەن جاسالاتىن جالپى قورى- تىندى مىناۋ: اراب ەرپٸ لاتىن ەرپٸنەن جازۋعا, وقۋعا وڭاي. ونىسىن ساۋاتتى ادامداردىڭ كٷندەگٸ ٸسٸنٸڭ جٷزٸندە كٶپ پايدالى بولىپ شىعادى. ساۋات اشۋ جٷزٸندە اراب ەرپٸنٸڭ قولايلىلىعى لاتىن ەرپٸنەن ارتىق. باسپا ٸسٸ جاعىنان اراب ەرپٸنٸڭ ەسكٸسٸ لاتىن ەرپٸنەن تٶمەن, جاڭاسى ارتىق. ماشينالارعا ورناتۋعا اراب ەرپٸنٸڭ جاڭاسى لاتىندٸكٸنەن اناعۇرلىم ارتىق, ەسكٸسٸ دە ورناتۋعا كەلەتٸنٸن ٸس كٶرسەتٸپ وتىر. اراب ەلٸپ-بيٸنٸڭ ەرپٸ قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستارىنا تولىق جەتكٸلٸكتٸ, قانداي ەملە جاساۋىنا دا كەلەدٸ. قازاق ەملەسٸ ناعىز وڭاي, بۇقاراعا قولايلى ەملە. سٶيتٸپ, ەكٸ ەرٸپتٸ سالىستىرعاندا, ساپ-ساز, اپ-ايقىن كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇرعان سىندارى ەرٸپ الماستىرۋ مەسەلەسٸن دەرٸپتەپ كٶتەرۋگە ورىن جوقتىعىن كٶرسەتەدٸ. بۇ سيياقتى مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ, ۋاقىتىن شىعىن قىلىپ جٷرگەندەر بولسا, ونى ەرٸككەن ادامداردىڭ ەرمەگٸ ەسەبٸندەگٸ قۇر قييال دەپ بٸلەمٸن. ەلٸپ-بي تٷزەۋ – ەملە تٷزەۋ جاعىنان سوڭعى كەزدە ٸستەلگەن ٸستەر جەمٸستٸ بولىپ, بۇ جاعىنان بٸز ەۆروپا, امەريكا جۇرتتارىنىڭ الدىندا تۇرمىز. ەرٸپتٸ ٶنەر قۇرالدارىنا يكەمدەۋ جاعىنان دا ولاردان اسىراتىنىمىزعا كٶز جەتٸپ وتىر. سولاي بولعان سوڭ از كٷشٸمٸزدٸ العا شىققان جاقتاعى كەرەكسٸز ٸسكە سالعانشا, باسقادان كەيٸن تۇرعان جاعىمىزعا جۇمساۋىمىز جٶن ەمەس پە دەيمٸن.