Ult portalynyń poshtasyna tanymal prodiýser Baian Esentaevanyń ákesi - tarihshy, túrkolog, mádeniettanýshy Maqsat Muhitdenov myrzadan hat kelipti. Hattyń tolyq mátinin saýatty oi-pikir erkindiginiń kórinisi bolsyn dep, aina-qatesiz jariialap otyrmyz. Osy oraida, redaktsiia eshqandai taraptyń pozitsiiasyn ustanbaitynyn eskertemiz. Endeshe, marhabat!
redaktsiiadan
Keshe feisbýkta Sultan Qadir degen zamandasym F.Ranevskaianyń «Pod samym krasivym hvostom pavlina skryvaetsia samaia obychnaia kýrinaia jopa. Tak chto menshe pafosa, gospoda» - degen, mátel bolyp ketken sózderin keltiripti. Osy paiymdaýǵa Nurbolat Hairýllaev baýyrymyzdyń jazǵany: «Faina apamyz jaqsy aitqan eken, shyndyǵynda ádemiliktiń shynary bolyp júrgen adamdardyń qarapaiym pende, qudaidyń quly ekendigi ras qoi». Sultan Qadir: - «Ádemilik ol - ádemilik... Meni qynjyltatyny - órekpe sóz, dańǵoi tujyrym», - dep jaýap qatypty.
Bul qalai bastalyp edi...
Anar Tóleýhan. 31. 12. 2017.
Qurmetti dostar! Ózderińizge arnalǵan 100 tilektiń oryndalýyna duǵa ete otyra ulttyq jaýhar "Qozy-Kórpesh-Baian sulý" jyryna jasalǵan qiianatqa qarsy jumylǵan judyryqtai qimyldaryńyzǵa razy bolyp, Allaǵa myń mərtebe təýbe aityp otyrmyn. Erlan Qarin hikaiattyń endi kórsetilmeitinin aitypty. Tósekte jatyp jazý ońaiǵa túspese de, shydaýǵa múmkin bolmai post jazyp edim, qoldap ketken əriptesterdiń arqasynda ashyq hat jaryq kórdi. Baqyt Janshaeva hanym Gúlmáriia Barmanbekova ekeýmizdiń aramyzdy jalǵap, Gúlekeń oidy qorytyp, mətindi jazyp shyǵyp, ózimizben úndes degen adamdar ekeni anyq dep Ómirzaq Aqjigit pen Jolymbet Mákishti qostyq emes pe, qudai urǵanda Shara Týrmaganbetova sol alǵashqy tizimge ilikpei de qalypty. Biraq Shəkeń degen jasyn ǵoi, jarq etip alǵashqy bolyp qol qoidy. Qazybek Isa qýattap, "saitqa jariialaiyq" dep halyqtyq ún qýat alyp, ózderińizdiń janashyrlyqtaryńyzdyń arqasynda qisyq ketip bara jatqan kósh betin túzýlepti. Qýanysh qoi bul. Bizdiń únimiz jerde qalmady. Erligi jetip moiyndai alǵan Erlan Karinge de respekt!
Keler jylda da aýyzbirligimiz, ulttyq qundylyqtarǵa degen janashyrlyǵymyz osydan artpasa, kemimesin. Jańa jyl qutty bolsyn!
Bul qalai bastalyp edi degende, Men - Maqsat Zailaǵiuly Muhitdenov. Jasym 71-de, rýym - Kishi Júz, Masqar. Keiinirek attary atalatyn - úndes, aýyzbirligi qurysh, oi qoryta alatyn, saitqa jariialai alatyn adamdardyń sýqany súimeitin - Baiannyń ákesimin. Baiannyń anasy, 51 jyl otasqan jarym - Kúljamal. Jasy 69-da, rýy - Arǵyn, onyń ishinde Tobyqty. Bailyǵym 5 myńǵa taman kitáp, fonotekamda bir myńnan asa kúi, bir myńnan asa án, termeler, búkil derlik evropa klassikasy bar. Baian osy atmosferada ósti, sondyqtan keide eshki apa bola alady, al jezdeń teke degen túsinik joq. ”Áke - balaǵa synshy”, sondyqtan da “Alash” syilyǵynyń iegerinen óresi áldeqaida joǵary. Aitpaqshy, kitaphanamda Qazybek aqynnyń shyǵarmalary joq, biraq taýyp bir eki kitábimen tanysyp shyǵyp, “Alashtyń” aýyly jyraq ekenin túsindim, sirá myna Baianmen bolǵan jaǵdaidai aýyzbirshiliktiń, ulttyq qundylyqtarǵa degen janashyrlyqtyń arqasynda, qisyq ketip bara jatqan kósh - “Alash” eldi mekenine turaqtaǵan syńaily. Hosh, endi tósekte jatsa da ”Qozy Kórpesh-Baian sulý” eposyna jasalǵan qiianatqa shydai almai post jazǵan Anar Tóleýhan qyzyna keleiik. Anar hanym deiin desem, “hanym” tek qana handa bolar-dy. Anar bike, Anar bikesh deiin desem, aýyryp qalypsyz, jastar aýyrmaidy ǵoi, Anar bishe deiin desem, jubaiyńyz - kúmán, baida ǵana bishe bolady (báibishe/baibishe). Sondyqtan da Anar Tóleýhanqyzy “Álipti taiaq dep biletin” - siz ekensiz. Barlyǵy sizden bastalǵan eken degenim ǵoi. Qudai qoldap Baqyt Janshaeva hanym Gúlmáriia Barmanbekova ekeýińizdiń arańyzdy jalǵap, Gúlekeń oidy qorytyp, mətindi jazyp shyǵyp, ózińizben úndes adamdar ekeni anyq dep Ómirzaq Aqjigit pen Jolymbet Mákishti qosyp, qudai urǵanda Shara Týrmaganbetova sol alǵashqy tizimge ilikpei de qalypty. Biraq Shəkeń degen jasyn ǵoi, jarq etip alǵashqy bolyp qol qoiypty. Qazybek Isa qýattap saitqa jariialaiyq dep halyqtyq ún qýat alyp, "liderstvo", kóshbasshylyq Qazybek Isaǵa ótip ketipti.
Qazybek Isa: Raxmet sizderge Anar Tóleýhanqyzy, Gúlmáriia Barmanbekova, Baqyt Janshaeva xanymdar! Alla jar bolyp, Juldyzdaryńyz jarqyrai bersin! Jańa jyl jaqsylyqtar jyly bolsyn!
Aianyshty-aq! Anar Tóleýhan qyzy, jýrnalistsiz ǵoi, endeshe, bilip qoiyńyz, eshkim “Qozy Kórpesh-Baian sulý” eposyna qiianat jasaǵan joq. Bul epostyń 12-15 shaqty nusqalary bolsa kerek, bashqurt, altai tilindegilerdi sanamaǵanda. Meniń ózimde 8 varianty bar. Sol varianttardyń negizinde “Qozy Kórpesh-Baian sulý“ degen 6 seriialyq teleserial túsirildi. Al epostarǵa qiianat jasaý úshin olardy bilmeý kerek. Filmniń stsenariin jazǵan adam jyrdyń varianttaryn bilmedi dep aita almaimyn.
Menińshe, bireýdi naqaqtan-naqaq kúidirmeý úshin, aityp turǵan adam saýatty bolý kerek, naǵyz aqiqatyna júginsek, kitáp oqýy kerek. Gúlmáriia Barmanbekova, mine sizdiń sózińiz: “Baiannyń aýzyna “Qodarǵa timeimin, áke-sheshemniń ózi tiip alsyn” degen sóz salypty. Al originalǵa kelsek: ”Etegimdi jel ashyp júrgen emen, Qozykeden basqaǵa kúlgen emen. Áke neke qi daǵy tike óziń al, Elden býra salǵandai ingen emen. Áke, neke qi daǵy tike óziń al, Elden aiǵyr salǵandai baital emen”. Babalar sózi. “Qozy Kórpesh – Baian sulý”. Molla Rahym nusqasy. 127 bet. Al shyndyq qaida jatyr – jyrdy ardager jýrnalist bile me, álde stsenarist bile me?! “Qýyrdaqtyń kókesin – túie soiǵanda kóresiń”. Bul paiymdaýlar jýrnalist Anar Tóleýhanqyzyna tiesili. Biraq sol Sultan Qadir zamandasym aitqan “órekpe sóz, dańǵoi tujyrym»: “Qarabaidyń aldynda uzyn shapandaryna súringen maýyzdai 3 erkek oibailap jatyr. Otardan 5-6 qoi urlanypty. Kərine mingen bai úsheýin de uryp-soǵyp, taýyp orny toltyrylmasa, aqysyn ónidiretinin aityp sabap jatyr. O zamanda, bu zaman bir otar qoidy 3 adam baǵyp, qoi aldyrǵanyn kim estigen? Al osy jerde Baian əkesine sóileidi. «Ózderi óleiin dep júrgen jalańaiaq kedeidiń qai malyn almaqsyń?» Boijetken qyzdyń əkesine emes, myńǵyrtyp mal aidatqan bai balasyna oiyn óktem jetkizetin bir eldiń anasy - úlken aqyl iesi bəibisheniń, oralymdy oiyna mańyndaǵy jurttyń tynyshtyǵy birinshi oralǵanda sheshe ǵana kóp kózinshe tilip aitar sóz. Baiannyń sózi dep tyńdai almaisyń. Ol azdai «urylardy artynan qýyp, tartyp alý kerek» dep óńmeńdep, əkesin tyńdamai atqa qonyp, tasyrlap, jolyndaǵysyn japyryp, úlken-kishini jasyna qarap aiyrmaityn, at tósimen kimdi de bolsa qaǵar eserleý, əkesine túieden túskendei qatty sóilegen beiədep Baian men jyrdaǵy Baian arasyn salystyra oilaýdyń ózi kúnədai”.
Qurmetti Anar Tóleýhanqyzy, Qarabaidyń qandai qatigez adam ekeni týraly aitýdyń qajeti joq, al bir otar qoidy úsh adamnyń baǵýy fantastika janrynan emes, tipti o zaman da bu zaman da emes, kúni keshe bir otar qoidy bir januia bolyp baqqan joq pa! Al “kinodaǵy - ákesin tyńdamaityn, óńmendegish, úlken-kishini aiyrmaityn, eserleý, beiádep Baian men jyrdaǵy Baian arasyn salystyra oilaýdyń ózi - kúnádai” - depsiz. ”Kúnádai” bolmasyn salystyryp kóreiik.
Birinshiden Baian baidyń jalǵyz qyzy (detsad támám).
«Baiandy erkesh deidi, aty - Erkesh, Kóp qoidy bastaituǵyn kósem serkesh. «Qozy Kórpesh – Baian sulý”. Bekmurat Maqanov nusqasy. Babalar sózi. 55 tom. 214bet.
“Baiandy Erkesh deidi erkeletip, Kigeni - kámshát bórik, kúmis etik”. «Qozy Kórpesh – Baian sulý”. Bekmurat Maqanov nusqasy. Babalar sózi. 55 tom. 223 bet.
Ekinshi, beiádep Baiannyń ákesimen aradaǵy dialogty qarańyz. “Júk túsirip, úi tigip jatqanynda, júgirip Qarabaiǵa Baian keldi. Áke bir dert jabysty maǵan, - dedi, Shyǵarǵaly kelip em saǵan, - dedi. Ishim tolyp barady qaiǵy-dertke, Derttiń emin taýyp ber maǵan, - dedi. Balam-aý, ne dert saǵan boldy, - dedi, Dert jabysty degeniń jaman, - dedi. Qyz bala qonbai qyrǵa shyqpas bolar, Dertińniń mánisin ait maǵan, - dedi. Tazshanyń qiýadan tabylǵany, Qoi jýsap oipań jerge ańyrǵany. Qoi óńgerip sanymnan shymshyp aldy, Tazshanyń shymshyǵany ne qylǵany? “Qozy Kórpesh-Baian sulý” Dándibai Aitbaev nusqasy. Babalar sózi. 55 tom .41 bet.
Úshinshisi tipti kinodaǵydan da asyp ketti. Baian qanisher. “ Qara kúńniń kórgenin Baian bildi, Uiqyly – oiaý seskenip tura keldi. «Baryp áke – shesheme aita ma» dep, Seziktenip bul kúńdi óltiredi. Qońqabai Meiirmanuly nusqasy. Babalar sózi. 55 tom. 172 bet.
Qurmetti, Anar Tóleýhanqyzy, myna dálelderden keiin jyrdaǵy Baian men kinodaǵy Baiandy shatastyryp alǵanyńyz úshin «Qozy-Kórpesh» teleserialyn túsirgenderden keshirim suraidy-aý degen jaman oiym bolyp tur. Janyńyzǵa Isa ǵ.s. men Barmanbekovany ertip alǵanyńyz durys bolar edi.
Hosh. Endi ardager jýrnalist Barmanbekovaǵa kósheiik: - «Nemese myna bir tusqa nazar aýdaryńyz: «Qushaǵyna ózi kelip qulaǵan qyzdan bas tartatyn qandai jigitsiń?». Serialdaǵy jigitke ózi asylǵan qyzdyń sózi… Ardager Barmanbekova epostyń bul beti de siz úshin qupiia eken, tańqalyp tursyz ǵoi. Uiyqtap jatqan Qozynyń janyna kelip Baiannyń aitqan sózi: ”Jalǵyzym, men qasyńa kelip turmyn, Kóńlimdi shynymenen berip turmyn. Japanǵa jalǵyz bitken sen bir shynar, Qulyn-taidai aiqaspai boldym qumar”. Babalar sózi. “Qozy Kórpesh – Baian sulý” Dándibai Aitbaev nusqasy. 58 bet. Stsenaristtiń, jýrnalistterge qaraǵanda (Aý, jýrnalshy baýyrlarym, barlyǵyńyz týraly aityp turǵan joqpyn, tek qana attary atalyp, tústeri tústelip turǵandar týraly M.B.) epostan habary barlyǵynyń taǵy da kýási bolyp otyrmyz!
Barmanbekovadan: «Sen baqytty bolýǵa tiistisiń» deidi, Baiandy shyǵaryp salyp turyp anasy. O zaman da bu zaman, qazaq anasy ketip bara jatqan qyzyna bulai sóilemegen, «Bir Allaǵa tapsyrdym», «Jaratqan Iem jar bolsyn», «Barǵan jerińde baǵyń ashylsyn» degen. Al mynaý barǵan jerin baqytty etetin emes, barǵan jerine baqyt izdep baratyn, tárbiesi kemis ananyń aitatyn sózi». O zaman da bu zaman, siz ózińiz aityp tursyz «Barǵan jerde baǵyń ashylsyn» deidi dep. Sonda ne myna kinodaǵy «tárbiesi kemis ana» ketip bara jatqan qyzyna «sen barǵan jerińde baqytty bolýǵa tiisti emessiń» dep aitýy kerek pe?! Logikamen dos bolý kerek ardager, jýrnalist. Jáne taǵy aitarym "baq", "baqyt" uǵymy búkil altai tilderi aýmaǵyna taralǵan uǵym, tipti korei tilinde de bar, olar «pak» deidi. Ondai uǵym sol kezde de bolǵanynyń kýási dep sanańyz: - “Ei, baiym, saǵan berdi mal menen baq, Jaratqan barshamyzdy bir jalǵyz Haq”. Babalar sózi “Qozy Kórpesh-Baian sulý”. Dándibai Aitbaev nusqasy. 55 tom. 58 bet.
Maksat Baily. Bizdiń zamanymyzǵa deiingi V ǵasyr. Qozy Kórpesh-Baian Sulý ýaqiǵasy beinelengen degen tujyrymdar bar. (Akademik Grakov, Akademik Marǵulannan).
Barmanbekovadan: «Shyǵarmanyń tili jutań, ádepten jurdai, sol zamannyń sóz saptasyn, psihologiiasyn bere almaǵan, kerisinshe ulttyq ádet-ǵurypty mansuqtaǵan tustar jetip artylady». Men sizge bylai aitamyn, «ádepten jurdai ma» sol tusyn kórsetińiz, «sol zamannyń psihologiiasyn, sóz saptasyn» da kórsetýge mindettisiz (Ol óte qiyn. Bazar jyraý aityp ketken: «Ár zamannyń ózine ylaiyqty saz bolar». M.B), «ulttyq ádet-ǵurypty mansuqtaǵan tustary jetip (tipti) artylady» syn da aiamai, quiyryǵynan ustap, «mine - jaý» deseńiz ǵana keibireýler senýi múmkin, al buljymas senimge ie bolý úshin ter tógilý kerek , al basqasha bolsa, sol Sultan Qadir aitqan «órekpe sóz, dańǵoi tujyrym».
Gúlmáriia Barmanbekova. «Qozy Kórpesh-Baian sulý» serialyndaǵy Baian rólin oinaǵan qyzdyń bolmys-bitimine bailanysty áleýmettik jelidegi kópshiliktiń synyna Ereke degen bir baýyrymyz mynandai pikir qaldyrypty: «…sulýlyq standartyn ornatýǵa eshkimniń quqyǵy joq. Filmge túsken qyzdyń túr-álpetin plintýstan tómen túsirip, mundai post jazǵanyńyz jiirkenishti! Baian sulýdy óz kózińizben kórgen siiaqty sóileý ne nárse bul… Shetelge uiat demei-aq qoiaiyq, shetel bizdiń epostar turmaq qazaq eli bar ekenin endi estip jatyr». Gúlmáriia Barmanbekova, bolmys bitimge bailanysty kópshiliktiń syny emes, sizdiń jeke synyńyzǵa qarsy aitylǵan Erekeniń pikiri bolatyn jáne de ádiletti pikir edi. Siz - jýrnalistsiz, ardager jýrnalistsiz, kinoda Baiannyń rolin somdaǵan aktrisany qaita – qaita qorlaýǵa quqyq bergen kim? Jýrnalistik etika degen degen uǵym bar emes pe? Keltire keteiin «… Sanasy jalańash, janary oisyz, ádepten jurdai, betiń bar júziń bar demei, orynsyz aýyzeki tilmen sóilei salatyn, jalǵap alǵan jasandy kirpigi jalpyldap, tasyrańdaǵan tańqy tanaý qara qyz - serialdaǵy Baian osyndai».
O, pirim-ai! Arasha! Bul ardagerdiń aitatyn sózi me! «Ákesin sabaǵandy kórip edik, biraq arbaǵa bailap sabaýdyń» keri bolyp tur emes pe! Taǵy da keltire keteiin, bul aldynda aityp ketken, aktrisaǵa janashyrlyq tanytqan Ereke degen jigitke qaitarǵan qarymtańyzdan: «Biraq sol sen aityp otyrǵan sheteliń endigi jerde qazaq degen halyqtyń sulýlyq jaily talǵamynyń tym biikte jatqanyn bile júrýi tiis! Qazaqtyń narqasqa jigitterin tańqyldyrǵan tańqy muryn támpik qyzdarǵa kóziniń qyryn da salmaǵan”. Ardager jýrnalist Gúlmáriia Barmanbekova sizdiń teńeýlerińiz, adamnyń jeke basyn qorlaý dep sanalyp zań júzinde saraptalýy da múmkin. Oǵan da bara alatynymdy eskertemin.
Hosh, endi barlyq pále meniń qyzym Baiannan ekenine imanyndai senetin Qazybek myrzaǵa keleiik. "Baýyrym" dep aita almaimyn, oǵan sebep kóp, tipti túrińizden de kórip turmyn baýyr emes ekendigimdi. Ókpelemeńiz, ózekjardymyzdy máimóńkelemei betke aitatyn tuqymnanbyz. Sizge Baian sonshama ne istedi? Bir emes, eki emes «Qazaq úni» degen gázitińiz Baiandy popýlizatsiia/piar jasaýda aldyna qara salmai keledi, «Baiannyń botqa shoýy ma, taǵy da basqa ádemi, júrekke jyly tietin ataýlarmen». Al osy joly tipti erledińiz! Ońai emes qoi, «Baianǵa Baiandy qorlatpaimyz, Baian rýhaniiatymyzdy óshirýde» dep urandatyp turǵan, ózińiz búgin ǵana maqtanǵandai, úsh júz qol jinaý, jol bolsyn!. Biraq rahmetimdi de aityp keteiin, Baianda búgin eki million toǵyz júz myń podpischik bar edi, myna sizdiń qazaq rýhaniiaty úshin janqiiarlyqpen, talmai istep jatqan deldaldyǵyńyzdyń arqasynda, erteń úsh million bes júz myń podpischik bolatynyna senimim mol.
Hosh endi sarapshysymaqtardyń taza ótirik, jala jabýlaryna kósheiik. «Sonshama jupyny kiimderge, qarai otyryp…» Siz, G. Barmanbekova «sonshama jupyny kiimderdi» qaidan kórdińiz, qai personajdyń ústinen. Baiannan ba, Qozydan ba, Qarabaidan ba, Qarabaidyń báiibshesinen be, Talshynnan ba, Qodardan ba, qaraqshylardan ba… Osylai soza berýge bolady. Qalamyńyzǵa ie bolsańyz, G.Barmanbekova. «Shańy burqyraǵan turpaiy kórinister» depsiz. Kino Asy jailaýynda túsirildi, qaidaǵy «burqyraǵan shań», qandai «turpaiy kórinister» bolýy múmkin, aq shańqan kiiz úiler, baidyń úiiniń intereri, órnektelgen sandyqtar, júkaiaq, kilemder men kiizder, tuskiizder, aýyl ózenniń jaǵasynda ornalasqan, biik sarqyrama. G. Barmanbekova: «bir kezderi jer betinde mal sońynda tentirep, tilim-tilim bop kóship-qonyp júrgen, estetikalyq, etikalyq tárbieden jurdai qazaq degen halyq bolǵan eken-aý, myna serialdy túsirýshiler bolmasa, bul «jańalyqtan» maqrum qalmaq ekenbiz-aý dep oilaýǵa májbúr bolasyń». G. Barmanbekova osy kinonyń «mal sońynda tentirep, tilim-tilim bop kóship-qonyp júrgen, estetikalyq, etikalyq tárbieden jurdai qazaq degen halyqty» qai jerinen kórdińiz. Tańym bar, bul filmniń «saraptamasyna» suranys bergender nege stsenariiden de, rejissýradan da, kinoda 200 adam massovkaǵa shaqyrtylǵanynan da, 100 jylqy, 500 qoiǵa tapsyrys berilgendiginen de, 20 kaskader shaqyrtylǵandyǵynan da, kaskaderlardyń attary da tsirkten ádeii aldyrylatynan da, kinoóndiristen de, videooperatordyń jumysynan da, epostyń varianttary bolatynan da, akterlerdiń oiynynan da, diktsiiadan da, kinomýzykadan da eshqandai habary joq adamdarǵa tapsyrys beredi eken?!
Sharshatty, boldym...
Maqsat Muhitdenov,
tarihshy, túrkolog, mádeniettanýshy
04.01.2018 j.
Uqsas jazba: Kópen Ámirbek daýly serialǵa qatysty pikir bildirdi
Baian Esentaevanyń jaǵdaiy qazaq áielderiniń qorǵansyz ekenin dáleldedi
.jpg)