Kógildir ekran arqyly kópke usynylyp, kópshilik nazaryn aýdarǵan “Qozy Kórpesh-Baian sulý” seriialyna qatysty ótken joly óz pikirimdi aitqan bolatynmyn. Syn qashan da bir jaqty bolmaǵan. Júiesiz, jeke basqa shapshyǵan syndy jaýapsyz qaldyra almaisyń. Dattalǵandardyń da aqtalýǵa qaqysy bar. Kúie jaǵa berý - ádildik emes. Alaida, meniń maqalamnan keiin ile-shala taǵy jaýap jazylǵan eken. Únsiz qala almadym.
Birinshiden, avtor “Baiannyń ákesiniń maqalasynda” ne jazyldy eken, túsineiinshi” dep oqymaǵan sekildi. Álde saralaý saýatynyń deńgeii osy boldy ma eken? Tipti, avtor sóz basynda óz-ózin ustap bergendei bolady. “Men ózim de joramal jasap jáne onyń ókinishke qarai shyndyqqa ainalǵany jóninde eki kishkentai post jazyp, «kinony kórmei aýyraiyn» dep tynysh jatyr edim, Baiannyń ákesiniń maqalasy eriksiz qolǵa qalam alǵyzdy…”, - deidi ol.
Ómirzaq Aqjigit, siz kinony kórmei turyp qalai “kishkentai eki post” jazasyz? Kinony kórmei post jazyp, meniń maqalamnyń baiybyna bara almai ózińizshe bilgishsisiz. Ózińiz aitqandai, serialdyń eki-aq seriiasyn kóresiz de, Baiannyń ákesiniń maqalasyn byt-shyt qylmaq bolyp maqala jazasyz. Óte tylsym, ”joramal jasaýshy”, taptyrmas keiipker ekensiz. Árine, men úshin emes “satira salasy” úshin. Tapsyrysty da mańdai termen óteý kerek emes pe?! Osy sizdiń aldyńyzda "satiranyń sardarymyn" deitin, atynan at úrketin bir qairatker (atyn estigennen aýyl arasynyń áńgimesi bolatyn boldy-aý dep topshylaǵanmyn) ónerdi bir qap unmen ólsheýdi ýaǵyzdaǵan bolatyn. Oǵan da maqala arnaýǵa kóńilim ketip, keiin ainyp qalǵan edim. “Qoishy osy, Qazybek Isa da sharshaǵan bolar, múmkin qoiar” dep arqam keńip otyr edi. “Maqsat aǵam ózine syn kózben qaramaǵan”, “Maqsat aǵam qyrt”, “Mynadai sóz saptastan, mynadai sóilem qurýdan keiin men «mádeniettanýshy Muhitdenov» bar dep eseptemeimin…” dep qiqýlatyp, aldyma top ete tústińiz. Ózińizden kórińiz. «Anar hanym deiin desem, “hanym” tek qana handa bolar-dy. Anar bike, Anar bikesh deiin desem, aýyryp qalypsyz, jastar aýyrmaidy (?) ǵoi, Anar bishe deiin desem, jubaiyńyz – kúmán, baida ǵana bishe bolady (báibishe/baibishe)».
Sizdiń sózińiz: “Bul sóz be, joq, sózdiń b… ma? Áielin «báibishe» dep kúmánsiz ataityndardyń mańdaiynda Allanyń basqan «Bul – bai!» degen móri, nemese qolynda adamdar bergen «Pálenshe Túgensheuly «bai» atalatyn adamdar sanatyna qosyldy» degen sertifikaty bola ma eken? «Bai» sanalmasa da 2 áieli bar jandar jetkilikti, olar sonda birinshi áielin qalai ataýy kerek?..”
Qazybek Isa sizdiń kim ekenińizdi tanystyrǵanda, basy aýyrsa da, maqala jazdy degen bolatyn. Kókem-ai, aiap kettim ǵoi. Bul jerde mynaý bai, anaý kedei degen uǵymdardy talqylap otyrǵan eshkim joq. Sondyqtan da “Bul sóz be, joq, sózdiń b… ma? “ degen suraǵyńyzdy men qoia turaiyn. Bul jerde “báiibshe “ degen sózdiń etimologiiasy týraly birer sóz.
Hosh. Taǵy basynan bastap túsindirý qajet bolyp tur. Bul jerde Anar Tóleýhanqyzy degenshe, qysqartyp, Anar bike deiin be, álde Anar bishe deiin be degen suraǵym edi. Siz ony áspettep, ózińiz baiybyna bara almai, mádenietti túrde “Bul sóz be, joq, sózdiń b… ma? “ dep kelte qaiyrypsyz. Baiqasam, sózdiń baiybyna bara almaǵan siiaqtysyz. “Hanym” demedi degendei kinálai kústanalaisyz. “Anar hanym deiin desem, “hanym” tek qana handa bolar-dy”. Hanym tek qana handa bolmai ma? Qazaqtyń bári han da, qatyndarynyń bári hanym ba? Qandai jalpaq shesheilik. Anar bike, Anar bikesh deiin desem aýyryp qalypsyz, jastar aýyrmaidy (?) ǵoi. Qazaq qyzdarǵa, jas áielderge bike, bikesh deidi. Iaǵni, bul Anar Tóleýhanqyzynyń qandai jastaǵy adam ekenin bilmegennen keiin aitqanym edi. “Anar bishe deiin desem, jubaiyńyz – kúmán, baida ǵana bishe bolady (báibishe/baibishe)”. “Jubaiyńyz kúmán” degenim Anar Tóleýhanqyzynyń jubaiynyń bar joǵyn bilmegendikten edi. Sondyqtan da bishe dei almadym, baida ǵana bishe bolady (báibishe/baibishe). Buny úlken máselege ainaldyrýdyń qajeti joq.
Qazaq áielin, ondaǵan jyl otasyp, kemeline kele bastaǵan kezde baibishe dep qurmetpen atai bastaidy. Etimologiiasy “baidyń bishesi” iaǵni, óziniń (baiynyń, kúieýiniń) bishesi (áieli) degen uǵymda. Al endi taǵy da túsinińkiremei tursańyz, ármen qarai quntym joq.
Hosh. Endi ózin jýrnalshy sanaityn Ómirzaq inimiz, Maqsat aǵasyna QYRT ataǵyn syilap, ony turaqtandyrý úshin Abai atamyzdan ataly sóz keltirip «Qatyn, boran bastalmai turyp t…p alǵanym aqyl bolǵan eken» degen eken. Qyrt adam osylai sóileýinen belgili bolady eken. Ol az bolǵandai birde boksshy Popenchenkodan, birde Chernomyrdin aǵasynan “ataly sózder” keltiripti, qudaiǵa shúkir. Kievtiń meri, boksshy Klichkonyń da “ataly sózderinen” mysal keltirgende tipti qatyp keter edi de, “o, pirim-ai, QYRTTYǴYM dáleldendi” dep, shalqamnan túser edim.
Jýrnalist Ómirzaq maqaladan myna tusty tańdapty: «Nemese myna bir tusqa nazar aýdaryńyz: «Qushaǵyna ózi kelip qulaǵan qyzdan bas tartatyn qandai jigitsiń?». Serialdaǵy jigitke ózi asylǵan qyzdyń sózi…» Serialdaǵy jigitke ózi asylǵan qyzdyń sózi degende, taǵy da túsindirýge týra kelip tur. Serialdaǵy jigitke ózi asylǵan qyzdyń sózin “ulttyq salt-dástúr jaily bilimi taiyz, dúbára” (ardager jýrnalist apasynyń stsenaristke bergen minezdemesi) stsenarist aýadan, iá, bolmasa ómirzaqshalasaq “eshýaqytta qazaqtyń janyn uǵyna almaitynyn” Baiannan da alǵan joq. Bul epostyń Dándibai Aitbaev nusqasyndaǵy Baiannyń Qozyǵa aitqan sózi:
Uiyqtap jatqan Qozynyń janyna kelip Baiannyń aitqan sózi:
“Jalǵyzym, men qasyńa kelip turmyn,
Kóńlimdi shynymenen berip turmyn.
Japanǵa jalǵyz bitken sen bir shynar,
Qulyn-taidai aiqaspai boldym qumar”. Babalar sózi. 55 tom.“Qozy Kórpesh – Baian sulý” Dándibai Aitbaev nusqasy. 58 bet».
Osy jeri túsinikti me, Ómirzaq myrza?! Álde taǵy ejikteiin be? Hosh. Ómirzaqtyń óz sózine taǵy júgineiik. “Eposta Baian uiyqtap jatqan Qozyǵa ekeýiniń ómiri aiaqtalardyń aldynda ǵana keledi”. Osy jerde ne aitaiyn dep turǵanyńyzdy, siz siiaqty men de túsine almadym. Jazǵannan keiin naqty dáleldi túrde aitý qajet qoi. Ol qai eposta, kimniń variantynda, qai derekkózde, derekkózdiń qai betinde degen suraqtar maǵan da qyzyq bolyp tur. «Qozyn Erkech» te me, «Qozy kýrpes – Maian hylýda» ma, «Narttardan» ba, «Kalevaladan» ba, «Djangardan» ba, «Maadai haradan» ba, álde «Olonholardan» ba? Myna aitqan tizimdegilerdi ysyryp qoiyp, siz qaidaǵy bir Popenchenko, Chernomyrdinderge silteme jasaisyz. Mine, deńgei – ShYŃ, shymketshilesek – "ZYŃ".
Qazybek Isa aitpaqshy, «Sondyqtan da ol «Qozy Kórpeshtiń» barlyq nusqasyn, 700 bettei tomdardy oqyp shyqty kóz maiyn taýysyp, ózi aýyryp otyrsa da” deýmenen baǵa berip, úkim shyǵarýǵa bolmaidy.
Aitaqtaýshyńyzdyń “Mine, naǵyz sarabdal, salmaqty saraptama, naqty dálel!”. Baiannyń ákesiniń keltirgen dálelderiniń tas-talqanyn shyǵardy… Alla jar bolsyn Sizge, Ómeke!” degen sózderin arandatý dep túsinińiz. Jáne siz jańaǵy men keltirgen jaýharlarmen de tanys bolýyńyz kerek. Al men úshin olar ber jaǵy ǵana. Bul maqtaný úshin aitylǵan sózder emes ekenine senińiz.
Aitaqtaýshyńyz sizdi tanystyrǵanda: «Belgili jýrnalist, zertteýshi Ómirzaq Aqjigit osy kinony Baian Esentaeva túsiredi degennen-aq, Qap, biz biletin Baian bolsa, endi bárin búldiretin boldy» – dep, attandap edi. Qaýip etkennen aitqany aidai kelip, Baiannyń ózine tartqan «Baian sulýy» Máńgilik mahabbatyń uly jyryna paradiia bolyp shyqty. Sondyqtan da ol «Qozy Kórpeshtiń» barlyq nusqasyn, 700 bettei tomdardy oqyp shyqty kóz maiyn taýysyp, ózi aýyryp otyrsa da. Eń bastysy, bunda «Qozy Kórpesh – Baian Sulý» jyry men kinonyń úsh qainasa sorpasy qosylmaityny, dástúrimizge jat qylyqtardyń tolyp júrgeni naqty ǵylymi saraptamalyqpen dáleldendi. Mine, naǵyz sarabdal, salmaqty saraptama, naqty dálel! Baiannyń ákesiniń keltirgen dálelderiniń tas-talqanyn shyǵardy… Alla jar bolsyn Sizge, Ómeke!», - deidi. Ai, Qazybek myrza, siz de qatyrasyz. Aldaǵy úsh qadamnyń ar jaǵyn kórmeitin adamǵa Alla qalai jar bolady? Umytyp barady ekenmin, siz bezbendegendei “naqty ǵylymi saraptamashynyń” mássaǵany: “Eposta Baian uiyqtap jatqan Qozyǵa ekeýiniń ómiri aiaqtalardyń aldynda ǵana keledi”. Ne aitýǵa bolady? Platonikalyq mahabbattyń teńdesiz kórinisi. Qozyekeń marqum Baiannyń mańdaiynan bir iskemei de ketken eken-aý, buny da bile júreiik.
Aitbaev nusqasyndaǵy stsenarist alǵan jerlerdi (jańaǵy ejiktep túsindirgen) Ómirzaqtyń shalqymasy bylai tápsirleidi: “Aitbaev nusqasyn oqymasaq ta, boiyn ǵashyqtyqtyń ǵalamat ot-jalyny sharpyǵan Baiannyń jan-dúniesindegi arpalysty, sol sáttegi, dramanyń shyrqaý shyńyndaǵy kóńil-kúiin árbir eresek adam paiymdai alady dep oilaimyn. Endi osy eki jaǵdaidyń arasyndaǵy aiyrmashylyq jer men kóktei ekeni kórinip turǵan joq pa?”
Qaraǵym-aý, álginde ǵana kinodaǵy Baiannyń sózi men jyrdaǵy Baiannyń sózi bir sóz ekendigin ejiktep túsindirip edik qoi. Bul jerde dana Abaidan mysal keltirý – sátti teńeý emes. Óz sózińizge qaita orlaiyq:
«Bul jerde dana Abaidyń sózi eske túsedi. «Abai jolynda» shákirtterimen otyrǵan Abaiǵa: «Osy jurt meni «qyrt» dep qoimaidy. Kóp sóileitin adam qyrt atanar bolsa, onda keshe Qunekem, búgin Abai atanýy tiis edi, nege meniń qyr sońymnan qalmaitynyn…» dep Juman qyrttyń shaǵymdanatyny, oǵan Abaidyń: «Aqsaqal, qyrt ataný úshin kóp sóilep áýrelenýdiń qajeti joq. «Qatyn, boran bastalmai turyp t…p alǵanym aqyl bolǵan eken» degen sóz jetedi» dep jaýap beretini bar emes pe? Bizde de sonyń keri kelip otyr ǵoi deimiz.
Olai deýimizge taǵy bir sebep, tarihshy, túrkolog, mádeniettanýshy aǵamyz maqalasynyń «bismillásin» bylai bastaidy: «Bailyǵym 5 myńǵa taman kitáp, fonotekamda bir myńnan asa kúi, bir myńnan asa án, termeler, búkil derlik evropa klassikasy bar. Baian osy atmosferada ósti, sondyqtan keide eshki apa bola alady, al jezdeń teke degen túsinik joq. ”Áke – balaǵa synshy”, sondyqtan da “Alash” syilyǵynyń iegerinen (Qazybek Isany meńzegeni) óresi áldeqaida joǵary». Bokstan 1964 jylǵy Tokio olimpiadasynyń chempiony, Val Barker kýbogyn ielengen jalǵyz keńes sportshysy, MVTÝ túlegi, tehnika ǵylymynyń kandidaty Valerii Popenchenkonyń «…I vechnyi boi» degen tamasha kitaby bar. Avtor ózin osyndai biikke jetýiniń bir sebebin jas bozbala kezinde ózinen bir-eki jas úlken, «stiliaga» jigittiń jazdykúni bolsa da, teri kostiým-shalbar kiip – elde eshkimde joq qoi! – júrgenin, sonshalyqty ersi ekenin baiqamaǵany úlken oi salǵanyn, sol kúnnen bastap ózine syrtqy synshy kózben qaraýdy, ózin únemi qadaǵalap otyrýdy úirengenin jazady. Maqsat aǵamyz da ózine syn kózben qarap úirenbegendikten, sonshama kitaptyń Baianǵa qazaq tilin úirenýge septigin tigize almaǵanyn, al, ultynyń tilin bilmegen, onyń, ásirese, qazaqtyń teńdessiz jyrlaryn, óleńderin, ertegi-ańyzaryn oqyp-túsine almaityn adam eshýaqytta qazaqtyń janyn uǵyna almaitynyn (bul sóz tek Baianǵa ǵana emes, barlyq orystildi qazaq ul-qyzǵa qatysty), uǵyna almaǵandyqtan ol júz jerden Taibýryldai dara tulpar bolyp týsyn, Kóbiktiniń Kókalasyna qansha tyryssa da «12 kúnniń kemdiginiń» kesirinen jete almaitynyn, sol sebepti ultyma qyzmet ettim degenderdiń keibir igi oily isiniń ózi «hotel kak lýchshe, polýchilos kak vsegda» bolyp shyǵatynyn túsine almai otyr. Sondyqtan da, qyzyn “Alash” syilyǵynyń iegerinen óresi áldeqaida joǵary» dep, bos armandap ta qoiady. Qazaqtyń daryndy aqyny, ult múddesin qorǵaýshy kúresker, qoǵam qairatkeri Qazybek Isa men Baian Alagozovanyń óreleriniń arasy jer men kóktei ekenin eldiń bári bilip, áke qiialyna ishtei kúlip te otyr. Belgili jýrnalist Gúlmáriia Barmanbekovany sotpen qorqytyp qoiady da, óziniń jas balasha «Isa ǵ.s» dep, qazaq aqynynyń babasynyń atyn kelekege ainaldyryp otyrǵany naǵyz zań aldynda jaýap beretin áreket ekenin jetpisten asqansha jetesine jetpegenine tańym bar. Ókinishti-aq. Kinodaǵy Baian ózin-ózi qorǵai almaidy, ómirdegi Baian bolsa ózin, qazaqsha túsirgen «Baian Sulýyn» oryssha qorǵap álek. Onyń ústine serialdy qarjylandyrýdan korrýptsiia iisi múńki bastaǵany da jazylýda jelilerde. Kino, da i tolko…”
Endi Ómirzaq, óziń «qyrtqa» teńegen aǵańnyń sózine qulaq sal. Birinshi abyz boksshyńyzǵa kiizgen kostiým-shalbaryńyzdan, shalbardy alyp tastańyz. Bilseńiz, kostiýmge siz sóz etip otyrǵan shalbar da kiredi. Eger Baiandy qoldasam óz qyzym, siz siiaqty basqa bireýdiń soiylyn soǵyp júrgenim joq.
Meniń túsinbeitinim, Baian sizderge, ásirese Qazybek Isaǵa sonsha ne istedi?!
Sizdiń sózińiz: “Belgili jýrnalist Gúlmáriia Barmanbekovany sotpen qorqytyp qoiady da, óziniń jas balasha «Isa ǵ.s» dep, qazaq aqynynyń babasynyń atyn kelekege ainaldyryp otyrǵany naǵyz zań aldynda jaýap beretin áreket ekenin jetpisten asqansha jetesine jetpegenine tańym bar”.
Taǵy da tyńdańyz, ardager jýrnalistińizdi sotpen qorqytsam oǵan sebebim bar, al “Alash” syilyǵy iegeriniń babasynda sharýam joq. Bul jerde astarly oidyń mánine boilamai otyrsyz. Naqtyraq aitsam, Isa paiǵambardyń 12 apostoly bolǵan. Al sizdiń dosyńyz Qazybek Isanyń da sol shamaly shoqparyn soǵýshylary bar bolýy kerek, sonyń ishinde siz de júrsiz. Qazybek Isa maǵan ókpeleýdiń ornyna qýanbai ma, Isa paiǵambardyń deńgeiin teńestirgenime. Áńgime kimniń jetesi jaily? Al taibýrylǵa kelsek, siz aitqan uǵymda ol Kóbiktiniń kókalasy emes, Kóbiktiniń tarlanyna jete almaǵan jáne de siz aitqan Taibýryldyń 12 kúndik kemdigi de qate bolyp shyqty. Qashan qoiamyz osy tise terekke, timese buqtaqqa dep tópelei berýdi?
Qashyp baryp Tarlan at,
Shaharǵa baryp enipti.
Jetpedim dep Tarlanǵa,
Astyndaǵy Býryl at,
Basyn jerge salady.
Qyryq úsh kúndik kemdigi ,
Býryl atty qamady.
Qurtqanyń sózi keldi dep,
Batyr Qoblan sanady.
Batyrlar jyry. I tom. Almaty 1986j. 77 bet.
Ómirzaqtyń sózi: “Qazaqtyń daryndy aqyny, ult múddesin qorǵaýshy kúresker, qoǵam qairatkeri Qazybek Isa men Baian Alagózovanyń óreleriniń arasy jer men kóktei ekenin eldiń bári bilip, áke qiialyna ishtei kúlip te otyr”.
Osyndai sózderdi oqyǵanda sizdiń “ashsa alaqanyńyzda, jumsa judyryǵyńyzda” otyrǵan qazaq elin elestetip, meni de kúlki qysa bastady. Hosh, al endi Qazybek Isa, myna soiyl soǵaryńyzdyń “dúniesiniń” libai jerinen ustap alyp, basyn tuqyrtýǵa bolatynyna kózińiz jetken bolar, erigip te erinip kettim. Nege deseńiz, “eden deńgeiindegi” dálelderiniń kúlki keltiretinin jetkizýge ruqsat etińiz! Osy da jeter. Taǵy bir qýanyshty habar, keleside “satira sardary” týraly maqalam da shyǵyp qalar. Al odan ári kókirek kókjiegi keńdeý (álemge tolsa kókirek - ashylar kózi sananyń T. I.) bireýdi "báigige" qosqanyńyz durys bolar edi. Duǵai da duǵai sálemmen: jái ǵana Maqsat Muhitdenov (mádeniettanýshy, túrkolog, tarihshy da emes, bárinen ada qylǵan Ómirzaq Aqjigit dep bilgeisiz).
P. S. Ómirzaq: “Onyń ústine serialdy qarjylandyrýdan korrýptsiia iisi múńki bastaǵany da jazylýda jelilerde. Kino, da i tolko…” Ómirzaq, osy iisti múńkitip júrgenderdiń de isti bolatynyna sizdi sendirgim keledi.
Maqsat Muhitdenov
Uqsas jazbalar:
Kópen Ámirbek daýly serialǵa qatysty pikir bildirdi
.jpg)