1928 jylǵa deiin Qarqaraly ýezi Semei gýberniiasyna qarady. Sol jyly Qaraǵandy oblysy qurylyp, Baianaýyl jeke aýdan retinde oblys quramyna endi. 1938 jyly Pavlodar oblysy qurylǵanda Baianaýyl Pavlodardyń quramyna ótti. Baianaýyl aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolýyna orai ólketanýshy Altynbek Qurmanov jáne aýdandyq mádeniet jáne tilderdi damytý bóliminiń bas mamany Baýyrjan Adambekovpen Baianaýyldaǵy tarihi mánge ie eski úilerdi aralap shyqtyq.
Búgingi kúni Baianaýyldyń qaraǵaiynan qiyp bir temir shegesiz salynǵan tarihi mánge ie úiler qazirgi zamanaýi jabdyqtarmen jańartylýda. Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda tarihi, mádeni máni bar ǵimarattardy búgingi jas urpaqqa tanytý, nasihattaý maqsatynda atalǵan tarihi úilerge eskertkish taqta ornatý – búgingi kúnniń ózekti máselesi.
Baianaýylda uly tulǵalarymyzdyń taban izi qalǵan qara shańyraqtar az emes eken. Jolbasshymyz Altynbek Jumatuly ár úige jeke-jeke toqtalyp, tereńnen syr shertti.
«Sátbaev kóshesi, 18-shi úi»
Qazirgi Sátbaev kóshesi boiyndaǵy 18-shi úide (sýrette) HIH ǵasyrdyń aiaǵy HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Baianaýyldaǵy alǵashqy saýda úiinde prikazshik bolyp istegen Soltan Ábilǵazyuly turǵan eken. Onymen birge Máshhúr Júsip atamyzdyń inisi Qasen satýshy bolyp jumys istegen. Máshhúr Júsip atamyz sol kezderde Baianaýylǵa kelgeninde osy úige at bailap, túsetin bolǵan. Jáne osy shańyraqqa sol kezdegi Baianaýyldyń belgili qolóner sheberleri, ustalary, atap aitsaq, Saǵynai usta, Sýbek ustalar arnaiy kelip májilis qurady eken. «Bul áńgimeni maǵan kózkórgender Imanǵali Mánenuly qariia jáne úi iesiniń inisi Qudaibergen Ábilǵazyuly aqsaqal aityp berdi», - deidi Altynbek aǵa.
«Á.Marǵulan kóshesi, 35-shi úi»
Álkei Marǵulan kóshesindegi 35-shi úi – Leker qajy Qurymbaiulynyń úii. Leker qajynyń jylqysy úiir-úiir, mal-múlki esepsiz bolǵan desedi. Orys-qazaqqa birdei syily adam eken. Biraq, baimyn dep tasymaǵan, keýdesin kótermegen. Kersinshe, aimaqtaǵy jetim-jesirlerge qol ushyn sozyp, qamqorlyq kórsetken. Leker Qurymbaiuly musylman balasynyń uly sapary – qajylyqqa eki ret barǵan adam. Alǵash ret 1901-1902 jyldary qajylyq saparynda bolyp keledi. Degenmen, el ishinde daý shyǵyp, qajy Mekkege ekinshi ret barýǵa bel bailaidy. Ketpes buryn 1909 jyly Baianaýyldyń ortasynan aǵash úi salǵyza bastaidy. Sol ýaqytta qazaqqa úi salý úlken qiiamet edi. Sebebi patshalyq Resei qazaq dalasynyń shuraily jerlerin otarlaǵan kezeńi bolatyn. Bul – qajynyń el ishindegi zor bedeli men eńbekqumarlyǵynyń taǵy bir kórinisi.
Qajy ekinshi ret uly saparǵa shyǵar 1909 jyly qurylysy bastalyp, 1911 jyly aiaqtaǵan bul úige Leker atamyzǵa Máshhúr Júsip Kópeiuly sapardan aman-esen oralǵanyna qaiyrly bolsyn jáne salǵan aǵash úiine qutty bolsyn aita kelip, úsh kún qonaq bolǵan. Bul úide Altynbek Qurmanov 1999 jyldan beri turady. Qajynyń tikelei urpaǵy Lekerova Baqyt apa Habibollaqyzynan satyp alǵan eken. Bul áńgimeni ólketanýshy Imanǵali Mánenuly aqsaqaldan estigen.
«S.Toraiǵyrov kóshesi, 25-shi úi»
S.Toraiǵyrov kóshesindegi 25-shi aǵash úi – HH ǵasyrdyń basynda orman kondýktory Býtakovtyń úii bolǵan. Kezinde uly ǵulama Máshhúr Júsip Kópeiuly osy Býtakov arqyly ishki Reseiden qaǵaz, siia, qalam siiaqty elde tapshy zattardy aldyryp otyrǵan. Baianaýylǵa kelgende Býtakovtyń aǵash monshasyna túsip, báibishesiniń qolynan sary samaýrynnan sháiin iship, áńgime-dúken quryp, qonaq bolady eken. Ol monshanyń tek orny ǵana qalǵan.
Býtakovta úsh qyz bala bolǵan eken, ul bala bolmapty. Dastarhan basynda Býtakov pen báibishesi áýlie atamyzdan bata surap, bir ul tileńiz, - dep ótinish etedi. Yqylasyna riza boǵan Máshhúr Júsip: «Ia, Jaratqan Alla! Bul pendeńe qonaq bolsa da bir ul bergeisiń!», - dep batasyn berip, as qaiyrady. Aitqanyndai, shekesi torsyqtai ul kóripti. Moinyna tumar bailap júredi eken. Suraǵan janǵa: «Men Máshhúrdiń balasymyn», - dep jaýap qaiyrady eken. Shynymen de bul bala qonaq boldy, Uly Otan soǵysynda habarsyz ketti. Bul áńgime ólketanýshy Altynbek Qurmanovqa Imanǵali Mánenuly aqsaqaldyń aýzynan jetken.
«Bekturov kóshesi, 26-shy úi»
Bekturov kóshesi 26-shy úidiń tarihy óz aldyna úlken ǵibratty áńgime. Osy úide uly ǵulama ǵalym Máshhúr Júsip Kópeiuly jatyp, Baianaýyldaǵy meshit-medireseden dáris alǵan. Ǵulama óz jazbalarynda: «Ol kezde 5 jasta edim. Ákem Kópei at artyna mingizip, Nájimiden hazirettiń úiine ákelip: «Haziret taqsyr, myna balamnyń eti seniki, súiegi meniki», - dep tastap ketti», - dep óziniń 116 aýyz ǵumyrbaianynda óleńge qosyp jazady. Bul úi jóninde ólketanýshy Altynbek Qurmanov: «Iá, bul 1836-64 jyldary bolǵan oqiǵa. Búkil qazaqtyń ótkeni men ketkenin, úsh júzdiń shejiresin, danalyqtyń kósemi, uly ǵulamanyń alǵashqy árip tanyǵan shaǵynyń káýgeri», - dep baiandaidy. Búgingi osy úi turǵan Bekturov kóshesi ol zamanda Baijan haziret kóshesi atalǵan eken. Baijan haziret kóshesinde sol áýletterden Nájimiden haziret, Ziiadden haziretter qonys qylǵan, búgingi Baianaýylǵa belgili Serikjan, Kárimjan, Sálimjan Ziiadenovter osy áýletten qalǵan tuiaq. Bul derekti Altynbek Jumatuly Imanǵali Mánenuly, Bákir Qazyhanuly, Tórelebai Sharapidenuly Máshhúr Júsip nemereleriniń aýzynan estigen eken.
«Q.Sátbaev kóshesi, 2-shi úi»
Sátbaev kóshesindegi 2-shi úide Qazaq avtonomiiasy qurylǵan 1920 jyldary №10-shy Baianaýyl ýchaskesiniń halyq soty bolyp istegen Qanysh Imantaiuly Sátbaev turǵan. Bul úide, sondai-aq, 1925 jyldyń 25-shi tamyzynda Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qalmuqan Isabaev dúniege kelgen. Bul derekti ólketanýshy Altynbek Qurmanovqa 1996 jyly Baianaýylǵa kelgen saparynda jazýshynyń ózi aitqan eken. Ulylardyń izi qalǵan osy úide qazir №2 Baianaýyl orta mektebiniń ustazy M.M.Baek turady. Úidiń irgesinde Baianaýyldan shyqqan tuńǵysh áiel-kommýnist Tatiana Leontevna Komarova-Beldeninovanyń qurmetine eskertkish taqta qoiylǵan. «Ashy da bolsa, tarihi osy belginiń janynda halyqtyń súiikti perzentteri, biri osy shańyraqta turǵan, ekinshisi dúnie esigin ashqan Qanysh Sátbaev pen Qalmuqan Isabaevtyń esimderi jazylǵan taqta tursa, qandai ǵanibet!», - deidi ólketanýshy.
Baianaýyldaǵy alǵashqy aǵash úilerdiń biri – osy úidi Leontii Beldeninovke jergilikti aýrýhanada feldsher bolyp jumys jasaǵan ýaqytynda jumysqa jaqyn bolý úshin Qarabek usta salyp beripti. Leontii Beldeninov qaitys bolyp, artynda qos qyzy men jary qalady. Úi óte úlken bolǵandyqtan Baianaýylda emdele júrip, qyzmet atqarǵan Qanysh Sátbaevqa jalǵa bergen. Sondai jalǵa alýshy Isabai qarttyń otbasynda Qalmuqan dúniege kelgen eken. «Tatiana Komarovanyń sińilisi Kapitalina Leontevna Cherkashyna aýyryp jatqanda jáne ómirden óter kezde uly jazýshy Qalmuqan Isabaev bul úige eki ret ájemniń hálin bilip ketýge kelgen edi. Ol ózimen birge ere kelgen dostaryna «Mine, osy úide men dúniege kelgenmin», - dep aitty. Al, sońǵy ret kelgeninde esik aldyna shyǵyp, ainalaǵa qimastyqpen kóz salǵandai boldy. Sol saparynan keiin 3-4 jyl ótken soń ózi de baqilyq boldy», - deidi úi iesi. Jazýshy ómirge kelgen ýaqytta bul úige Aleksandr Vasilievich Cherkashyn ie bolyp otyrǵan. Ol 1971 jyly akademik Sátbaevtyń usynysymen dala geology Qosym Pishenbaev jaily kitap jazypty. Ókinishke orai baspa betin kórmegen qoljazba M.Baekta saqtaýly tur.
«Jarylǵapberdi kóshesi, 8-shi úi»
Jarylǵapberdi kóshesindegi 8-shi úide Qyzyltaý bolysy Júsipbek Aimaýytovtyń aǵasy Ospannyń tamyr dosy, ári Qyzyltaý bolysynyń hattamashysy Serebrennikov degen kazak-orys mujyǵy turǵan. Júsipbek Aimaýytov 1907 jyldan bastap Baianaýyldaǵy oryssha-qazaqsha eki klastyq mektepte oqyǵan shaǵynda Serebrennikovtyń úiinde turǵanyn óz estelikterinde tolyǵynan jazady. Bul týraly akademik Serik Qirabaev: «1907 jyly Júsipbek moldalyqty tastap, Baianaýylǵa baryp orys mektebine túsedi. «Ospannyń (Aimaýyttyń inisi. S.Q.) Serebriannikov deitin tilmashy meni táýir kórýshi edi. Baianda sonyń úiinde jattym. Baianda bir qys oqyp, eki bólimin bitirip, keler jyly Kerekýdegi (Pavlodar) qazynalyq aýyl sharýashylyq shkolyna baryp emtihan usyndym», - deidi. Júsipbek Aimaýytovtyń 2002 jyly shyqqan bes tomdyq shyǵarmalar jinaǵyna jazǵan ǵumyrbaiandyq alǵysózinde akademik bul málimetti «Qazaq ádebieti» gazetiniń 1988 jyldyń 23-shi jeltoqsanyndaǵy sanynan alǵanyn keltiredi.
Ólketanýshy Altynbek Qurmanov zańǵar jazýshy Júsipbek turǵan osy úi jaily derekti Imanǵali aqsaqaldan da estigenin aitty.
Uly tulǵalardyń izi qalǵan qasterli oryndardyń qatarynda – Baianaýyldaǵy alǵashqy mektep úii bar. Ǵimarat 1895 jyly salynǵan. Alǵashqyda shirkeýdiń prihodskaia shkolasy bolǵan. Bul mektepte búgingi qazaq ǵylymynyń, ádebieti men mádenietiniń negizin qalaǵan tulǵalar Júsipbek Aimaýytov, Qanysh Sátbaev, Álkei Marǵulan, Ermuhan Bekmahanov, Qalmuqan Isabaev t.b. bilim alǵan.
Sonymen birge, baianaýyldyqtar úshin erekshe mańyzdy ǵimarat – qazirgi Baianaýyl aýyldyq ákimshiliginiń ǵimaraty. Ol Keńes úkimeti ornaǵanǵa deiin stanitsa atamany Aleksei Zonovtyń úii bolǵan. Jańa úkimet tárkilep, 1920 jyly qazaq avtonomiiasy qurylǵannan keiin halyq sotyna berilgen. Sol jyldary bunda akademik Qanysh Sátbaev qyzmet etken.
Baianaýylda sonymen birge Qajymuqannyń dosy Sýbek ustanyń úiiniń orny ǵana qalsa, Saǵynai ustanyń úiiniń ornynda «Qazposhta» ǵimaraty ornalasqan. Al, endi búgingi «Halyq bankiniń» ornynda uly ǵulama Máshhúr Júsip Kópeiulynyń ustazy Qamaraddin haziret Bijomartulynyń úii bolǵan. Kezinde sol úide Alashtyń ardaqtysy Sultanmahmut aqyn jatyp hazirettiń balasy Ábdirahman maǵzumnan Baianaýyl meshit-mediresesinde dáris alǵan. Osy úide Sultanmahmut Toraiǵyrov alty aida otyz para qurannyń 15-in jatqa aityp, «Jarty qari» atanǵan balalyq shaǵy ótti. Osy Qamaraddin haziret shańyraǵyna Baianaýla dýanynyń aǵa sultany Musa Shormanov jáne basqa da eldiń igi jaqsylary at basyn tiregen.
Qazaq halqy «Ótkenderin eskergen – óskendiktiń belgisi», - dep beker aitpaǵan bolar. Aýdan halqy úshin – ulttyń uly perzentteriniń izi qalǵan qarashańyraqtar qashanda qasterli. Týristik aimaq retinde erekshe damyp jatqan Baianaýyl tek qana tumsa tabiǵatymen emes, tereń tarihymen tamsandyrady. Baianaýylǵa kelseńiz, siz de, mártebeli oqyrman, eskiniń kózi osy ǵimarattarǵa bir soqpai ketpeńiz!
Elaman QABDILÁShIM,
Baianaýyl aýyly
