1928 جىلعا دەيٸن قارقارالى ۋەزٸ سەمەي گۋبەرنيياسىنا قارادى. سول جىلى قاراعاندى وبلىسى قۇرىلىپ, باياناۋىل جەكە اۋدان رەتٸندە وبلىس قۇرامىنا ەندٸ. 1938 جىلى پاۆلودار وبلىسى قۇرىلعاندا باياناۋىل پاۆلوداردىڭ قۇرامىنا ٶتتٸ. باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي ٶلكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ جەنە اۋداندىق مەدەنيەت جەنە تٸلدەردٸ دامىتۋ بٶلٸمٸنٸڭ باس مامانى باۋىرجان ادامبەكوۆپەن باياناۋىلداعى تاريحي مەنگە يە ەسكٸ ٷيلەردٸ ارالاپ شىقتىق.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ باياناۋىلدىڭ قاراعايىنان قيىپ بٸر تەمٸر شەگەسٸز سالىنعان تاريحي مەنگە يە ٷيلەر قازٸرگٸ زاماناۋي جابدىقتارمەن جاڭارتىلۋدا. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تاريحي, مەدەني مەنٸ بار عيماراتتاردى بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاققا تانىتۋ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اتالعان تاريحي ٷيلەرگە ەسكەرتكٸش تاقتا ورناتۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ.
باياناۋىلدا ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ تابان ٸزٸ قالعان قارا شاڭىراقتار از ەمەس ەكەن. جولباسشىمىز التىنبەك جۇماتۇلى ەر ٷيگە جەكە-جەكە توقتالىپ, تەرەڭنەن سىر شەرتتٸ.
«سەتباەۆ كٶشەسٸ, 18-شٸ ٷي»
قازٸرگٸ سەتباەۆ كٶشەسٸ بويىنداعى 18-شٸ ٷيدە (سۋرەتتە) حٸح عاسىردىڭ اياعى حح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا باياناۋىلداعى العاشقى ساۋدا ٷيٸندە پريكازششيك بولىپ ٸستەگەن سولتان ەبٸلعازىۇلى تۇرعان ەكەن. ونىمەن بٸرگە مەشھٷر جٷسٸپ اتامىزدىڭ ٸنٸسٸ قاسەن ساتۋشى بولىپ جۇمىس ٸستەگەن. مەشھٷر جٷسٸپ اتامىز سول كەزدەردە باياناۋىلعا كەلگەنٸندە وسى ٷيگە ات بايلاپ, تٷسەتٸن بولعان. جەنە وسى شاڭىراققا سول كەزدەگٸ باياناۋىلدىڭ بەلگٸلٸ قولٶنەر شەبەرلەرٸ, ۇستالارى, اتاپ ايتساق, ساعىناي ۇستا, سۋبەك ۇستالار ارنايى كەلٸپ مەجٸلٸس قۇرادى ەكەن. «بۇل ەڭگٸمەنٸ ماعان كٶزكٶرگەندەر يمانعالي مەنەنۇلى قارييا جەنە ٷي يەسٸنٸڭ ٸنٸسٸ قۇدايبەرگەن ەبٸلعازىۇلى اقساقال ايتىپ بەردٸ», - دەيدٸ التىنبەك اعا.
«ە.مارعۇلان كٶشەسٸ, 35-شٸ ٷي»
ەلكەي مارعۇلان كٶشەسٸندەگٸ 35-شٸ ٷي – لەكەر قاجى قۇرىمبايۇلىنىڭ ٷيٸ. لەكەر قاجىنىڭ جىلقىسى ٷيٸر-ٷيٸر, مال-مٷلكٸ ەسەپسٸز بولعان دەسەدٸ. ورىس-قازاققا بٸردەي سىيلى ادام ەكەن. بٸراق, بايمىن دەپ تاسىماعان, كەۋدەسٸن كٶتەرمەگەن. كەرسٸنشە, ايماقتاعى جەتٸم-جەسٸرلەرگە قول ۇشىن سوزىپ, قامقورلىق كٶرسەتكەن. لەكەر قۇرىمبايۇلى مۇسىلمان بالاسىنىڭ ۇلى ساپارى – قاجىلىققا ەكٸ رەت بارعان ادام. العاش رەت 1901-1902 جىلدارى قاجىلىق ساپارىندا بولىپ كەلەدٸ. دەگەنمەن, ەل ٸشٸندە داۋ شىعىپ, قاجى مەككەگە ەكٸنشٸ رەت بارۋعا بەل بايلايدى. كەتپەس بۇرىن 1909 جىلى باياناۋىلدىڭ ورتاسىنان اعاش ٷي سالعىزا باستايدى. سول ۋاقىتتا قازاققا ٷي سالۋ ٷلكەن قييامەت ەدٸ. سەبەبٸ پاتشالىق رەسەي قازاق دالاسىنىڭ شۇرايلى جەرلەرٸن وتارلاعان كەزەڭٸ بولاتىن. بۇل – قاجىنىڭ ەل ٸشٸندەگٸ زور بەدەلٸ مەن ەڭبەكقۇمارلىعىنىڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ.
قاجى ەكٸنشٸ رەت ۇلى ساپارعا شىعار 1909 جىلى قۇرىلىسى باستالىپ, 1911 جىلى اياقتاعان بۇل ٷيگە لەكەر اتامىزعا مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى ساپاردان امان-ەسەن ورالعانىنا قايىرلى بولسىن جەنە سالعان اعاش ٷيٸنە قۇتتى بولسىن ايتا كەلٸپ, ٷش كٷن قوناق بولعان. بۇل ٷيدە التىنبەك قۇرمانوۆ 1999 جىلدان بەرٸ تۇرادى. قاجىنىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى لەكەروۆا باقىت اپا حابيبوللاقىزىنان ساتىپ العان ەكەن. بۇل ەڭگٸمەنٸ ٶلكەتانۋشى يمانعالي مەنەنۇلى اقساقالدان ەستٸگەن.
«س.تورايعىروۆ كٶشەسٸ, 25-شٸ ٷي»
س.تورايعىروۆ كٶشەسٸندەگٸ 25-شٸ اعاش ٷي – حح عاسىردىڭ باسىندا ورمان كوندۋكتورى بۋتاكوۆتىڭ ٷيٸ بولعان. كەزٸندە ۇلى عۇلاما مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى وسى بۋتاكوۆ ارقىلى ٸشكٸ رەسەيدەن قاعاز, سييا, قالام سيياقتى ەلدە تاپشى زاتتاردى الدىرىپ وتىرعان. باياناۋىلعا كەلگەندە بۋتاكوۆتىڭ اعاش مونشاسىنا تٷسٸپ, بەيبٸشەسٸنٸڭ قولىنان سارى ساماۋرىننان شەيٸن ٸشٸپ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ, قوناق بولادى ەكەن. ول مونشانىڭ تەك ورنى عانا قالعان.
بۋتاكوۆتا ٷش قىز بالا بولعان ەكەن, ۇل بالا بولماپتى. داستارحان باسىندا بۋتاكوۆ پەن بەيبٸشەسٸ ەۋليە اتامىزدان باتا سۇراپ, بٸر ۇل تٸلەڭٸز, - دەپ ٶتٸنٸش ەتەدٸ. ىقىلاسىنا ريزا بوعان مەشھٷر جٷسٸپ: «يا, جاراتقان اللا! بۇل پەندەڭە قوناق بولسا دا بٸر ۇل بەرگەيسٸڭ!», - دەپ باتاسىن بەرٸپ, اس قايىرادى. ايتقانىنداي, شەكەسٸ تورسىقتاي ۇل كٶرٸپتٸ. موينىنا تۇمار بايلاپ جٷرەدٸ ەكەن. سۇراعان جانعا: «مەن مەشھٷردٸڭ بالاسىمىن», - دەپ جاۋاپ قايىرادى ەكەن. شىنىمەن دە بۇل بالا قوناق بولدى, ۇلى وتان سوعىسىندا حابارسىز كەتتٸ. بۇل ەڭگٸمە ٶلكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆقا يمانعالي مەنەنۇلى اقساقالدىڭ اۋزىنان جەتكەن.
«بەكتۇروۆ كٶشەسٸ, 26-شى ٷي»
بەكتۇروۆ كٶشەسٸ 26-شى ٷيدٸڭ تاريحى ٶز الدىنا ٷلكەن عيبراتتى ەڭگٸمە. وسى ٷيدە ۇلى عۇلاما عالىم مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى جاتىپ, باياناۋىلداعى مەشٸت-مەدٸرەسەدەن دەرٸس العان. عۇلاما ٶز جازبالارىندا: «ول كەزدە 5 جاستا ەدٸم. ەكەم كٶپەي ات ارتىنا مٸنگٸزٸپ, نەجٸميدەن حازٸرەتتٸڭ ٷيٸنە ەكەلٸپ: «حازٸرەت تاقسىر, مىنا بالامنىڭ ەتٸ سەنٸكٸ, سٷيەگٸ مەنٸكٸ», - دەپ تاستاپ كەتتٸ», - دەپ ٶزٸنٸڭ 116 اۋىز عۇمىربايانىندا ٶلەڭگە قوسىپ جازادى. بۇل ٷي جٶنٸندە ٶلكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ: «يە, بۇل 1836-64 جىلدارى بولعان وقيعا. بٷكٸل قازاقتىڭ ٶتكەنٸ مەن كەتكەنٸن, ٷش جٷزدٸڭ شەجٸرەسٸن, دانالىقتىڭ كٶسەمٸ, ۇلى عۇلامانىڭ العاشقى ەرٸپ تانىعان شاعىنىڭ كەۋگەرٸ», - دەپ باياندايدى. بٷگٸنگٸ وسى ٷي تۇرعان بەكتۇروۆ كٶشەسٸ ول زاماندا بايجان حازٸرەت كٶشەسٸ اتالعان ەكەن. بايجان حازٸرەت كٶشەسٸندە سول ەۋلەتتەردەن نەجٸميدەن حازٸرەت, زيياددەن حازٸرەتتەر قونىس قىلعان, بٷگٸنگٸ باياناۋىلعا بەلگٸلٸ سەرٸكجان, كەرٸمجان, سەلٸمجان زييادەنوۆتەر وسى ەۋلەتتەن قالعان تۇياق. بۇل دەرەكتٸ التىنبەك جۇماتۇلى يمانعالي مەنەنۇلى, بەكٸر قازىحانۇلى, تٶرەلەباي شاراپيدەنۇلى مەشھٷر جٷسٸپ نەمەرەلەرٸنٸڭ اۋزىنان ەستٸگەن ەكەن.
«ق.سەتباەۆ كٶشەسٸ, 2-شٸ ٷي»
سەتباەۆ كٶشەسٸندەگٸ 2-شٸ ٷيدە قازاق اۆتونوميياسى قۇرىلعان 1920 جىلدارى №10-شى باياناۋىل ۋچاسكەسٸنٸڭ حالىق سوتى بولىپ ٸستەگەن قانىش يمانتايۇلى سەتباەۆ تۇرعان. بۇل ٷيدە, سونداي-اق, 1925 جىلدىڭ 25-شٸ تامىزىندا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قالمۇقان يساباەۆ دٷنيەگە كەلگەن. بۇل دەرەكتٸ ٶلكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆقا 1996 جىلى باياناۋىلعا كەلگەن ساپارىندا جازۋشىنىڭ ٶزٸ ايتقان ەكەن. ۇلىلاردىڭ ٸزٸ قالعان وسى ٷيدە قازٸر №2 باياناۋىل ورتا مەكتەبٸنٸڭ ۇستازى م.م.باەك تۇرادى. ٷيدٸڭ ٸرگەسٸندە باياناۋىلدان شىققان تۇڭعىش ەيەل-كوممۋنيست تاتيانا لەونتەۆنا كوماروۆا-بەلدەنينوۆانىڭ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش تاقتا قويىلعان. «اششى دا بولسا, تاريحي وسى بەلگٸنٸڭ جانىندا حالىقتىڭ سٷيٸكتٸ پەرزەنتتەرٸ, بٸرٸ وسى شاڭىراقتا تۇرعان, ەكٸنشٸسٸ دٷنيە ەسٸگٸن اشقان قانىش سەتباەۆ پەن قالمۇقان يساباەۆتىڭ ەسٸمدەرٸ جازىلعان تاقتا تۇرسا, قانداي عانيبەت!», - دەيدٸ ٶلكەتانۋشى.
باياناۋىلداعى العاشقى اعاش ٷيلەردٸڭ بٸرٸ – وسى ٷيدٸ لەونتيي بەلدەنينوۆكە جەرگٸلٸكتٸ اۋرۋحانادا فەلدشەر بولىپ جۇمىس جاساعان ۋاقىتىندا جۇمىسقا جاقىن بولۋ ٷشٸن قارابەك ۇستا سالىپ بەرٸپتٸ. لەونتيي بەلدەنينوۆ قايتىس بولىپ, ارتىندا قوس قىزى مەن جارى قالادى. ٷي ٶتە ٷلكەن بولعاندىقتان باياناۋىلدا ەمدەلە جٷرٸپ, قىزمەت اتقارعان قانىش سەتباەۆقا جالعا بەرگەن. سونداي جالعا الۋشى يساباي قارتتىڭ وتباسىندا قالمۇقان دٷنيەگە كەلگەن ەكەن. «تاتيانا كوماروۆانىڭ سٸڭٸلٸسٸ كاپيتالينا لەونتەۆنا چەركاشىنا اۋىرىپ جاتقاندا جەنە ٶمٸردەن ٶتەر كەزدە ۇلى جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ بۇل ٷيگە ەكٸ رەت ەجەمنٸڭ حەلٸن بٸلٸپ كەتۋگە كەلگەن ەدٸ. ول ٶزٸمەن بٸرگە ەرە كەلگەن دوستارىنا «مٸنە, وسى ٷيدە مەن دٷنيەگە كەلگەنمٸن», - دەپ ايتتى. ال, سوڭعى رەت كەلگەنٸندە ەسٸك الدىنا شىعىپ, اينالاعا قيماستىقپەن كٶز سالعانداي بولدى. سول ساپارىنان كەيٸن 3-4 جىل ٶتكەن سوڭ ٶزٸ دە باقيلىق بولدى», - دەيدٸ ٷي يەسٸ. جازۋشى ٶمٸرگە كەلگەن ۋاقىتتا بۇل ٷيگە الەكساندر ۆاسيليەۆيچ چەركاشىن يە بولىپ وتىرعان. ول 1971 جىلى اكادەميك سەتباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن دالا گەولوگى قوسىم پٸشەنباەۆ جايلى كٸتاپ جازىپتى. ٶكٸنٸشكە وراي باسپا بەتٸن كٶرمەگەن قولجازبا م.باەكتا ساقتاۋلى تۇر.
«جارىلعاپبەردٸ كٶشەسٸ, 8-شٸ ٷي»
جارىلعاپبەردٸ كٶشەسٸندەگٸ 8-شٸ ٷيدە قىزىلتاۋ بولىسى جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اعاسى وسپاننىڭ تامىر دوسى, ەرٸ قىزىلتاۋ بولىسىنىڭ حاتتاماشىسى سەرەبرەننيكوۆ دەگەن كازاك-ورىس مۇجىعى تۇرعان. جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ 1907 جىلدان باستاپ باياناۋىلداعى ورىسشا-قازاقشا ەكٸ كلاستىق مەكتەپتە وقىعان شاعىندا سەرەبرەننيكوۆتىڭ ٷيٸندە تۇرعانىن ٶز ەستەلٸكتەرٸندە تولىعىنان جازادى. بۇل تۋرالى اكادەميك سەرٸك قيراباەۆ: «1907 جىلى جٷسٸپبەك مولدالىقتى تاستاپ, باياناۋىلعا بارىپ ورىس مەكتەبٸنە تٷسەدٸ. «وسپاننىڭ (ايماۋىتتىڭ ٸنٸسٸ. س.ق.) سەرەبرياننيكوۆ دەيتٸن تٸلماشى مەنٸ تەۋٸر كٶرۋشٸ ەدٸ. باياندا سونىڭ ٷيٸندە جاتتىم. باياندا بٸر قىس وقىپ, ەكٸ بٶلٸمٸن بٸتٸرٸپ, كەلەر جىلى كەرەكۋدەگٸ (پاۆلودار) قازىنالىق اۋىل شارۋاشىلىق شكولىنا بارىپ ەمتيحان ۇسىندىم», - دەيدٸ. جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 2002 جىلى شىققان بەس تومدىق شىعارمالار جيناعىنا جازعان عۇمىرباياندىق العىسٶزٸندە اكادەميك بۇل مەلٸمەتتٸ «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ 1988 جىلدىڭ 23-شٸ جەلتوقسانىنداعى سانىنان العانىن كەلتٸرەدٸ.
ٶلكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ زاڭعار جازۋشى جٷسٸپبەك تۇرعان وسى ٷي جايلى دەرەكتٸ يمانعالي اقساقالدان دا ەستٸگەنٸن ايتتى.
ۇلى تۇلعالاردىڭ ٸزٸ قالعان قاستەرلٸ ورىنداردىڭ قاتارىندا – باياناۋىلداعى العاشقى مەكتەپ ٷيٸ بار. عيمارات 1895 جىلى سالىنعان. العاشقىدا شٸركەۋدٸڭ پريحودسكايا شكولاسى بولعان. بۇل مەكتەپتە بٷگٸنگٸ قازاق عىلىمىنىڭ, ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان تۇلعالار جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, قانىش سەتباەۆ, ەلكەي مارعۇلان, ەرمۇحان بەكماحانوۆ, قالمۇقان يساباەۆ ت.ب. بٸلٸم العان.
سونىمەن بٸرگە, باياناۋىلدىقتار ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزدى عيمارات – قازٸرگٸ باياناۋىل اۋىلدىق ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ عيماراتى. ول كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناعانعا دەيٸن ستانيتسا اتامانى الەكسەي زونوۆتىڭ ٷيٸ بولعان. جاڭا ٷكٸمەت تەركٸلەپ, 1920 جىلى قازاق اۆتونوميياسى قۇرىلعاننان كەيٸن حالىق سوتىنا بەرٸلگەن. سول جىلدارى بۇندا اكادەميك قانىش سەتباەۆ قىزمەت ەتكەن.
باياناۋىلدا سونىمەن بٸرگە قاجىمۇقاننىڭ دوسى سۋبەك ۇستانىڭ ٷيٸنٸڭ ورنى عانا قالسا, ساعىناي ۇستانىڭ ٷيٸنٸڭ ورنىندا «قازپوشتا» عيماراتى ورنالاسقان. ال, ەندٸ بٷگٸنگٸ «حالىق بانكٸنٸڭ» ورنىندا ۇلى عۇلاما مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ ۇستازى قاماراددين حازٸرەت بيجومارتۇلىنىڭ ٷيٸ بولعان. كەزٸندە سول ٷيدە الاشتىڭ ارداقتىسى سۇلتانماحمۇت اقىن جاتىپ حازٸرەتتٸڭ بالاسى ەبدٸراحمان ماعزۇمنان باياناۋىل مەشٸت-مەدٸرەسەسٸندە دەرٸس العان. وسى ٷيدە سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ التى ايدا وتىز پارا قۇراننىڭ 15-ٸن جاتقا ايتىپ, «جارتى قاري» اتانعان بالالىق شاعى ٶتتٸ. وسى قاماراددين حازٸرەت شاڭىراعىنا باياناۋلا دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى مۇسا شورمانوۆ جەنە باسقا دا ەلدٸڭ يگٸ جاقسىلارى ات باسىن تٸرەگەن.
قازاق حالقى «ٶتكەندەرٸن ەسكەرگەن – ٶسكەندٸكتٸڭ بەلگٸسٸ», - دەپ بەكەر ايتپاعان بولار. اۋدان حالقى ٷشٸن – ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرٸنٸڭ ٸزٸ قالعان قاراشاڭىراقتار قاشاندا قاستەرلٸ. تۋريستٸك ايماق رەتٸندە ەرەكشە دامىپ جاتقان باياناۋىل تەك قانا تۇمسا تابيعاتىمەن ەمەس, تەرەڭ تاريحىمەن تامساندىرادى. باياناۋىلعا كەلسەڭٸز, سٸز دە, مەرتەبەلٸ وقىرمان, ەسكٸنٸڭ كٶزٸ وسى عيماراتتارعا بٸر سوقپاي كەتپەڭٸز!
ەلامان قابدٸلەشٸم,
باياناۋىل اۋىلى
