Búginde dini saýatynyń azdyǵynan kóptegen adam basqa aǵymnyń jeteginde ketip, olarmen arnaiy mamandar ońaltý ortalyǵynda ońaltý-túsidirý jumystaryn júrgizedi. Aǵymnyń aǵysynda ketip, talaidyń taǵdyryna áser etip júrgen ondai azamattarǵa eń áýeli psiholog mamannyń kómegi kerek. Ádette kópshilik psiholog pen psihiatrdy shatastyryp, mamandardyń nátijeli jumys isteýine de kedergi keltiredi eken. Bul týraly Almaty qalasy Qoǵamdyq damý basqarmasynyń janyndaǵy «Keńes berý jáne ońaltý ortalyǵynyń» psiholog-teology Baýyrjan Ahmetovpen áńgimelestik.
– Baýyrjan Amangeldiuly, jalpy ońaltý jumystarynda psihologtyń róli qandai?
–Negizi psihologtyń róli óte mańyzdy dep aitýǵa bolady. Mysaly men Ońaltý ortalyǵynda psihologpen qatar teolog mindetin de atqaramyn. Sebebi, men jai ǵana psiholog emes, dini saýatym men bilimim bar. Bizge kelgen klienttiń kóbisi jat aǵymnyń jetegine túsip qalǵan problema boiynsha keledi. Bizdiń maqsatymyz – olardy raiynan qaitarý. Endi psiholog degen dini salada bolsyn, basqa salada bolsyn, eń aldymen, adam oǵan kelgende senimdilik týǵyza bilý kerek. Sol sebepten eń aldymen adamdy ózimizge qaratýǵa tyrysamyz. Adam bizge senimdi bolyp, kabinetke kirgende úige kelgendei bolady, aiaq kiimin sheship, biz oǵan shai usynyp, barlyq jaǵdailar jasalady. Sondai bir jyly jaǵdai jasalyp, aýrasy jaqsy bolý kerek. Ekinshiden, kontakt qoiyp, adam óz problemasyn aitýǵa tyrysady. Biraq osynda kelgen barlyq azamattar óziniń ishki dúniesin aitam dep kelmeidi. Ony da birneshe sebepteri bar. Birinshiden, bizdiń qoǵamda keńes berý jáne ońaltý degen sózdi estigende olardyń qulaqtaryna jat bolyp tiedi. Mysaly bizde ońaltý degendi kóbinese narko nemese alkogolizmge salynyp ketken adamdardai túsinedi. Sondyqtan kelgen baýyrlarymyzǵa eń aldymen túsindiremiz. Biz negizi dini salada istegennen keiin, jat aǵymdardyń áseri paida bolsa, sodan shyǵarýǵa kómektesetinimizdi jetkizemiz. Osy baǵytta bizge keletin adamdardy ekige bólýge bolady: bireýi jat aǵymnyń áserin sezbegen, biraq biledi, estigen. Ekinshisi sol jat aǵymnyń áserine kirip ketken adamdar.
–Jalpy radikaldy ideialardy qoldaýshylardyń psihologiiasynda qandai erekshelik, qandai ózgerister boldy? Iaǵni olardyń beinesi qandai?
–Iá, psihologiialyq portret nemese psihologiialyq beineý deidi ǵoi. Eń aldymen, biz olardy qoǵamnyń ishinen qalai kóre alamyz? Negizgi belgisi olar sondai táýeldi bolady. Bylai aitqanda ol uǵym jáne sondai is áreketteri búgin bastalǵan joq. Burynǵy bala kezinen bastalǵan dúnie. Adamdar kóbinese bala kezinen ártúrli kopleksterdi sezip, qoǵamda óziniń orny bolmaǵan, tulǵa retinde qalyptaspaǵan, problemalar, strestik jaǵdailar, depressiialar, sondai ómirlerinde bir kezeńder bolady. Jat aǵymdardyń emsarlary, adamdary jaqsy psihologtar, sondai kezeńde sol jaǵdaidy qoldanyp, adamǵa kómektesip, ony ortasyna alyp osy sheńberden shyǵarmaidy. Sebebi, eń aldymen, adam qalai bolsa da qoǵamsyz ómir súre almaidy. Oǵan sol qoǵamnyń úlken baǵasy kerek. Sondyqtan sol ýaqyttan bastap adam óz ózin tulǵa dep eseptei alady. Oǵan «sen bizdiń baýyrsyń, seniń problemalaryń – bizdiń problemamyz, eger saǵan kómek kerek bolsa, biz árqashan da daiynbyz» degen siiaqty qoldaý bildiredi de, adamdar olardyń psihologiialyq áserinen ortalaryna kirip ketedi. Al endi odan shyǵý óte qiyn. Sebebi, shyǵaiyn dese, olarǵa qarsy sóileiin dese, osy kezden bastap olar qatty sóilei bastaidy. «Biz qiyn bolǵan kezderde saǵan kómektestik, seni týra jolǵa qoidyq, seni qarańǵylyqtan jaryqqa shyǵardyq» dep aldyńǵy istegenderin mindet etip aldyna qoiady. Osyndai áserler óte kóp.
Taǵy ekinshi tip bar. Bizge keletin adamdardyń barlyǵy sondai kompleks kórgen, qiynshylyq kórgen azamattar dep 100 paiyz aitýǵa bolmaidy. Sebebi onyń ishinde eki qyzyl diplomy bar adamdar, jaqsy oqyǵan, osy qoǵamda bir dárejege jetken adamdar da bar. Biraq sol adamdar nege bir toptarǵa erip ketedi? Endi dini salaǵa qaraǵanda, jat aǵymnyń áserinen dep jatyrmyz ǵoi, birinshiden olar ádildikpen alady. Osy ómirde ádildikke umtylǵan adamdar, árqashan ádildikti talap etedi. Sonda osy ómirde kóbinese ádildikti taba almai, biraq olardyń usynǵan baǵdarlamasynda nemese óziniń taratyp júrgen ómirge kózqarastarynda óte kóp nárseni tabady. Sebebi, ádildik adamdardyń qoldarynda emes, ádildik Allanyń qolynda degendei, ol ádildikti sol jerden izdei bastaidy kóbinese. Mine, osyndai túsiniktiń saldarynan ekinshi tiptegi oqyǵan, kózi ashyq, eshteńege muqtaj emes adamdar da adasyp jatady.
–Ońaltý ortalyqtaryndaǵy adamdardy ekige bóledi: ońaltýǵa kónetin jáne kónbeitin adamdar bolady deidi. Sizdiń tájiribeńizde kónbeitin adamdar kezdesti ma? Olarmen qalai jumys istedińiz?
–Álbette. Munda bizdiń ortalyqqa kelgende bireýleri ózderiniń ata-anasyn, nemese otbasy múshesin alyp keledi. Olardyń nasihattaryna qarap, «seniń ómirdegi is-qimylyń bizge unamaidy, bir nársege kirip kettiń ba» degendei jetektep alyp keledi. Óz erkimen kelý kóp emes. Kóbinese árqashanda adam óziniń aqiqatyna senedi, aqiqat meniń qolymda deidi. Sondyqtan osynda kelgen adamdardyń jartysy qarsy bolyp keledi. Qarsy bolyp kelgende de birinshi esikti ashyp qadam jasaǵannyń ózinde uryspen keledi. «Qai sebepten, nege meni shaqyrasyńdar, nege meni mazalaisyńdar» degendei. Bizdiń, psihologtardyń birinshi maqsaty komfliktologiiadan alyp alyp qarsasaq, komflikti eń aldymen óz qalpyna keltirý. Iaǵni adam osynda kelgende oǵan bizdiń jumystyń maqsatyn túsindiremiz. Ekinshiden senimdilikke shaqyramyz. Psiholog degen siqryshy emes, bireýdiń júregin ashyp, ony tazalap nemese basyndaǵy kerek emes dúnieni alyp tastaityn siqyrly taiaqshasy joq. bul úlken ertegi emes, biz súrip otyrǵan ómir. Naqty, birinshiden, biz bizge kelgen adamdardyń aldyna onyń problemasyn jalpy kóz aldyna ákelýge jumys isteimiz. Bylai aitqanda ol óziniń kózimen alystan kórsin, sezinsin. Basqa adamnyń kózimen qarasyn dep jaǵdai jasaimyz. Jáne de óz aýzynan shyqqan suhbat retindegi barlyq aitqan sózderi aqylǵa sai ma jáne onyń kózqarasy, onyń uǵymy ma, ol uǵymdy qate túsindi ma nemese ony bireý paidalanyp, áser etip tur ma, eń aldymen osyny aldyna ashyp kórsetemiz. Al ol adam osy kabinetten shyqqannan keiin, úiinee barǵannan keiin ózi jalǵastyryp oilana bastaidy. Negizgi maqsat sol. Eń alydmen, adamdy basqa toptardan alyp shyǵý. Al ol óte qiyn nárse. Sebeb, birinshiden adam ózine senimdi bolý kerek. Mysaly ol durys jolmen júr me, onyń ómirinde kezdesken osy joldaǵy problemalar dinmen sáikes kele ma, kelmei ma, osy turǵydan alǵanda psihologpen sóileskennen keiin teologiia jaǵynan jaǵynan da biz óte kóp dálerderdi keltiremiz. Kitaptardy ashyp, osyndai bette, osyndai ǵalym, osyndai ýaqytta aitqan degende ǵana adam oilana bastaidy. Sebebi jat aǵymdardyń eń alǵashqy maqsaty adamdy tek qana bir baǵytta júrýine qalyptasqan. Mysaly, osyndai uǵym bolsyn dep tek qana bir jaqty qaraidy. Al bizdiń maqsatymyz ony jan-jaqty qaratýǵa jumys isteý. Jáne de ony óz aqylymen sheship, analizben, óziniń oiymen, pikirimen ákelýge tyrysamyz. Adam ózi «men ózgeremin» degen nietine kelý kerek. Al eger onyń nieti ondai bolmasa óte qiyn. Jáne osynda kelgen azamattardyń kóbisi men aqiqat jolynda júrmin, menińki durys degen uǵymda keledi. Sondyqtan olardy oiynan ainytý – eń qiyny.
–Jalpy jat aǵymǵa erýge áiel adamnyń psihologiiasy beiim ba, álde er adamnyń psihologiiasy beiim ba? Ádette er adamdy beiim, áiel adamdardy erler tartady degen túsinik qalyptasqan.
–Másele mynada: din salasynda áiel men erkektiń rólinde aiyrmashylyq bar dep aitýǵa bolady. Siz óte durys aittyńyz, birinshiden, islam dininde erkektiń róli óte joǵary. Ekinshiden er adam qojaiyn. Kóbinese din ustanǵan áiel adamdar óziniń barlyq ómirin kúieýiniń jaýapkershiligine artady, «men osy adamǵa turmysqa shyqtym, men úshin ol er adam jaýapty» degen jaýapkershilikpen qaraidy. Sondyqtan kóbinese erkek qai baǵytta áiel de sonyń sońynan erip júretin adam.
–Jalpy, psiholog ertinde aityńyzshy, adasqan adamdy qalpyna keltirý úshin psiholog, teolog, zańger, dindar, organ qyzmetkerlerlerinen basqa qandai mamandar qajet? Ońaltý salasynda qandai mamandar jetispeidi bizge?
–Qazirgi ýaqytta mamandar jetispeidi dep aitýǵa bolmaidy. Kóbinese saýat bolý kerek. Bylai aitqanda óte kóp adamdardyń, bizge keletin adamdardyń mysaly, 85 paiyzy shyǵar, din jóninde eshbir habary joq. Dini medrese nemese joǵarǵy oqý ornyn bitirmegen. Óziniń qalyptasqan uǵymdary bar, soǵan qatyp qalǵan. Eger oǵan ártúrli dálelder keltirip túsindirip aitsaq, ony qabyldamaidy. Sebebi óziniń ustanymyna, óziniń dinine senedi. Biz HHI ǵasyrda ómir súrip jatyrmyz, internet bar, áleýmettik jeliler bar. Onyń ishinde sol áleýmettik jeli arqyly 20 jyl buryn jat aǵymnyń túbine túsip ketken jaǵdailar bar. Sol áleýmettik jeli arqyly, internet arqyly shetelde jumys istep júrgen azamattar, stýdentter, óziniń dini baǵytynda lektsiialarǵa, úlken-úlken aýditoriia alyp alǵan adamdar 15-20 jyl buryn onyń barlyǵynan ótken. Kóp adamdar internet arqyly aqparat izdeidi ǵoi, aqparat izdegende islam, musylman degendi barlyǵyn birdei kóredi. Jat aǵymdar degendi bilmeidi. Barlyǵy olarǵa ádemi, sondai bir jaqsy kórinedi. Men sizge bir mysaly keltireiin, Iegova kýágerleri bar ǵoi, ózderiniń dini ýaǵyzdaryn kitaptarda basyp shyǵarǵanda kóbinese qazaqsha bolǵan. Qazaq tilimen, sýrettermen Qudai, Paiǵambar degen sózderdi qoldanǵan. Al bul qazaqtyń bala kezinen estip júrgen nárseleri ǵoi. Sondyqtan adamdar ony aqiqat dep qabyldaidy da, al biraq onyń ishinde basqa dini aqparattar bolady. Kezinde 70 jyl din týraly aqparattyq diftik boldy ǵoi. Sol sebepten kóptegen adamdar sol ýaqytta jat aǵymdarǵa ótip ketken. Endi qazirgi ýaqytta, Allaǵa shúkir, bizdiń teologymyz da, QMDB basytamasymen aqparattyq top músheleri de osy aqparatty qoldanyp, qazir áleýmettik jeli arqyly, internet arqyly nasihatty júrgizip jatyr. Ol – qýanysh. Sebebi bizdiń dástúrli islam dinin bizdiń ata-babamyzdyń qanshama ǵasyr boiy qazaq elinde ustanǵan. Sony ýaǵyz-nasihat etedi. Al qazirgi ýaqytta aqparattyq soǵys, sol sebepten qazir aqparat kimniń qolynda sol jeńedi.
–Sizderge kelýshilerdi klient dep atap otyrsyz. Emdelýshi men klienttiń aiyrmashylyǵy nede?
–Biz Ońaltý ortalyǵyna kelýshilerdi emdelýshi dep aita almaimyz. Sebebi biz psiholog bolǵandyqtan, biz naýqastarme emes, klienttermen jumys isteimiz. Kóp adamdar psiholog pen psihiatrdy shatastyrady. Psiholog deni saý adamdarmen jumys isteidi. Al psihiatr densaýlyǵynda psihikalarynda ártúrli problemalary bar naýqas bolyp esepteledi, al bizde – klient.
–Bir adamdy tolyq ońaltý jumystaryn júrgizý úshin, onyń psihologiiasyn qaitadan burynǵy qalpyna keltirip, qoǵamǵa qaita beiimdeý úshin qansha ýaqyt ketedi?
–Óte kóp ýaqyt. Sebebi adamnyń endi sol jat aǵymǵa, sol topqa kirip ketti degende, ol bir kúnde kirip ketken joq qoi. Onyń ártúrli sebepteri boldy. Ómirdegi ártúrli jaǵdailar boldy. Ol sol topta 2-3 jyl ómir súrgende onyń ártúrli ádetteri qalyptasqan. Endi onyń barlyǵyn bir aida nemese jarty jylda óz ózin taǵy ta ózgertý óte qiyn nárse. Sizge taǵy bir oqiǵany aityp bereiin. Bir jigit boldy. Mýzykalyq bilimi bar, Konservatoriiany bitirgen dombyrashy. Orkestrde oinaǵan, ártúrli jetistikterge jetken. Biraq áser bolyp, sondai jigittermen birneshe jyl birge bolyp, «mýzyka jaman, dombyra degen haram , mýzyka tyńdaýǵa bolmaidy» dep, úidegi barlyq aspaptardy alyp tastap, eshqandai sahnaǵa shyqpai, kontsertterge barmai, óziniń mamandyǵy boiynsha múlde umytty. Jáne segiz jyldai otbasymen árqashanda problema boldy. Buryn úirenshikti jaǵdailarǵa basqasha kózqaraspen qarai bastadym deidi, mynaý haram, mynaý bolmaidy, sender qatelesesińder, sender adasýshy adamsyńdar degendei. Biraq sol segiz jyldyń ishinde aqyryn-aqyryn emotsiiam ketti, men jan-jaǵyma qarai bastadym deidi. Menimen oqyǵan jigitter dárejege jetti, bireý prorektor boldy degendei, bireýi tanymal boldy. Al men eshqandai jetistikke jetpedim deidi. Bar ómirim toqtap qaldy deidi. Aqyryn-aqyryn basqasha kózben qarap, sodan shyqtym deidi. Biz de ózimizdiń jumysymyz arqyly oǵan psihologiialyq kómek berdik. Endi qazirgi ýaqytta segiz jyl basqa ómir súrip, ońaltý jumystarynyń nátijesinde endi eki-úsh jyl boldy jańa ǵana óz qalpyna kelip júr. Sol úshin uzaq ýaqyt kerek deimin. Eń aldymen, óziniń jaqyn adamdary, otbasy, áieli, ata-anasy, balalary kómektesýmen óte yqpaly bolady. Sonda ǵana adam tez ońalýǵa múmkindik alady.
–Klientterdiń ózderi óz erkimen kelgenderi boldy ma?
–Ártúrli. Kóbinese, jaqyn týystary alyp keledi. Meniń bir balam nemese kúieýim basqasha kózqaraspen oilana bastady, ómiri ózgerdi dep ertip keledi. Osydan jiyrma jyl buryn otbasynyń ishinde bala namaz oqi bastasa onyń jaqyndary «meniń balam jaqsy jolmen ómir súrip jatyr, barlyq jamandyqtardan ishimdikten, temekiden t.b alystady» degendei qýanatyn. Qazirgi ýaqytta bala namaz oqydy degende, ol basqa aǵymǵa ketip qalmai ma degendei qorqynysh paida bolady, qazir jaǵdai qiyn. Biraq oǵan taǵy da áser etetin aqparattyq quraldar ekenin eskerýimiz kerek.
Qazir esime bir adam túsip otyr. Negizi, intellektýaldy, bala kezinen óte kóp kitaptar oqyǵan, ájesi kitaphanashy bolǵan. Sonda osy adammen birneshe kezdesýde ol: «óte kóp nárselerge, maǵan burynnan nasihattalǵan, ýaǵyzdalǵan nárselerge kúmánmen qaradym» deidi. Sebebi basqa kitap oqýǵa, mysaly, qazaq ádebieti bolsyn, orys ádebiet bolsyn oqýǵa tyiym salǵan. Tek qana ózderiniń kitaptaryn usynyp, tek qana osy kitaptardy oqy dep, teledidar kórse, anany isteme, mynany isteme degendei kúmándi tyiymdar boldy deidi. Jáne internet arqyly shaqyryp júrgen ýaǵyzdardyń ózinde ýaǵyzshy orys tilin durys bilmeitin basqa ult eken. «Sonda men myna adam orys tilin bilmese jáne oryssha ýaǵyz-nasihat júrgizip jatyr jáne ol adam aitqan nársesin, aitqan sóziniń maǵynasyn túsinbeidi» dep oiladym deidi. Ózi kitap oqyǵandy, jan-jaqty bolǵandyqalaityn azamat basynda sol topqa qosylyp ketken. Qazir ózi kelip ońaltý jumystarynan ótip jatyr. Osyndai da jaǵdailar bolyp turady.
–Áńgimeńizge raqmet!
Aqbota Musabek
