Ol elimizde asyl tuqymdy jylqy ósirý isine qanshalyqty úles qospaq?
Búgingi kúni elimizde qansha bas jylqy bar? Onyń qanshasy asyl tuqymdy? Osy saýaldarǵa jaýap alý úshin internettegi derek kózderine jáne Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń keiingi kezdegi málimetterine kóz júgirtken edik. Budan uqqanymyz, búgingi kúni respýblikadaǵy jylqy sany qalypty deńgeide ekendigi. Eger salystyrmaly derekterge kezek berer bolsaq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstanda 1 million 700 myń jylqy bolǵanyn kóremiz. Áitse de ekinshi myńjyldyqtyń tabaldyryǵyn attaǵan kezde bul san 1 million basqa deiin quldyrap ketken eken. Degenmen, odan bergi ýaqytta jylqy sany qaitadan óz qalpyna kele bastaǵan. Statistikalyq málimetter boiynsha, biylǵy 2016 jyldyń 1 qańtaryna 2 millionǵa jýyq, iaǵni 1 million 984 myń bas jylqy eseptelgen.
Dál osy aradan oqyrmandarǵa ekinshi saýaldyń da jaýabyn qaitara ketkenimiz jón. Biz ony sáti túsken kezinde Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymi-zertteý institýtynyń bólim meńgerýshisi Seiilhan Rahmanovqa qoiǵanbyz. Ol bizge elimizdegi qazirgi 2 million bas tóńiregindegi jylqynyń tek 8 paiyzy ǵana asyl tuqymdylar qataryna qosylatynyn aitty. Budan shyǵatyn túiin men oi qorytyndysy bireý ǵana. Bul respýblikada ósirilgen jylqy sany qanaǵat tutýǵa turatyndai mólsherde bolǵanymen, tekti túlikti asyldandyrý isi kóńil kónshiterliktei emestigi. Endeshe, ony oń jolǵa qalaisha qoia alamyz?
Ótken 2015 jyldyń qańtar aiynda «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» Zań qabyldanǵan. Osy zańda kórsetilgen baptar men talaptarǵa sáikes qazirgi kúnge deiin qyzmetterin atqaryp kelgen el óńirlerindegi asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy men zaýyttary taratylmaq. Bul tártiptiń asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyna da tikelei qatysy bar. Osyndai ózgerister engizilgen zań arada alty ai ótken soń, iaǵni 2016 jyldyń 2 maýsymynda kúshine engen. Sóitip, zańda kórsetilgen ózgeristerge sáikes asyl tuqymdy et jáne sút ónimi baǵytyndaǵy jylqy sharýashylyǵyn damytý úshin Respýblikalyq palata quryldy.
Bul kommertsiialyq emes qurylym asyl tuqymdy jylqy ósirý isin ǵylymi-selektsiialyq negizde jolǵa qoiyp, dástúrli salada qyzmet etýshilerdiń múddeleri men muń-muqtajdaryn qorǵamaq. Óz kezeginde asyl tuqymdy jylqyǵa mártebeni osy palata bermek. Ónimdilik baǵyttaǵy asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn damytý jónindegi respýblikalyq palatanyń bas keńsesi Aqtóbe qalasynda ashyldy. Palata Ádilet ministrliginde tirkeýden ótkizilgen. Respýblikalyq palata keńesiniń tóraǵasy bolyp ǵalym-selektsioner, asyl tuqymdy muǵaljar jáne kóshim jylqylarynyń avtory, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Serikbai Yrzabaev sailandy.
Ol gazet tilshisiniń qoiǵan saýalyna orai Respýblikalyq palatanyń keibir erekshelikteri jóninde áńgimelep berdi. Budan kóńilge túigen keibir jaittar tómendegidei. Osy kezge deiin respýblika óńirlerindegi asyl tuqymdy kóshim, adai, muǵaljar jáne jaby jylqylarynyń ónimdiligin odan ári kóterý jóninde birizdilik bolǵan joq. Bular bir ortalyqta tirkelmedi. Sonyń saldarynan elimizdegi asyl tuqymdy jylqylardyń dál ári naqty esebin júrgizý esh múmkin bolmady. Joǵaryda atalǵan asyl tuqymdy jylqy túrleri negizinen respýblikamyzdyń batys óńirleri – Aqtóbe men Oralda jáne Mańǵystaýda shoǵyrlanyp keldi. Sonymen birge, naiman, bashqurt jáne jaby sekildi jylqy tuqymdary elimizdiń ózge óńirlerinde ósirildi.
Respýblikalyq palatanyń basty mindeti olardyń árqaisysynyń ereksheligine sai ǵylymi-selektsiialyq jumystardy ortalyqtandyrý bolyp otyr. Bul úshin palata keńesiniń quramyna elimizdiń ár óńirindegi Igor Nechaev, Keńeshan Dúisenbaev, Seiilhan Rahmanov, Marat Omarov, Altai Zeinýllin, Tólegen Asanbaev, Kúzenbai Erǵaliev, Ótesin Ótepbergenov jáne Álibek Bazarǵaliev sekildi ǵylymi jáne tájiribelik eńbekterin asyl tuqymdy jylqy ósirýge baǵyttaǵan belgili ǵalymdar men jylqy ósirý isiniń maitalmandary engizildi. Sonymen birge, osy arada palata keńesiniń taǵy bir múshesi Almaty oblysynda asyl tuqymdy jylqy ósirýdi qolǵa alǵan elimizdiń maqtan tutar uldarynyń biri, Máskeý Olimpiadasynyń chempiony Jaqsylyq Úshkempirov ekenin de aita ketken jón.
Eldiń ár óńirindegi asyl tuqymdy jylqy ósirý isine airyqsha ári derbes kózqaras jasalmasa, respýblikalyq palatanyń qyzmeti de tolyqqandy bola almas edi. Máseleniń osy jaǵy da eskerilgeni taǵy bir merei. Bul istiń de basty negizi joǵaryda aitylǵandai, ǵylymi sipattamalar men tujyrymdar deýge bolady. Aitalyq, Pavlodar oblysynda jaby tuqymdas jylqynyń jai-kúiin odan ári jaqsartý úshin ǵylymi-tájiribelik turǵydaǵy jańa jeli paidalanýǵa berilgen. Batys Qazaqstan men Almaty oblystarynda da bul isti odan ári jetildirýdiń tiimdi joldary qarastyrylǵan.
Sondai-aq, respýblikalyq palata bir kezde Reseidiń Volgograd gýberniiasynan Qytaidyń batys bóligine deiin keńinen tanymal bolǵan qazaq jylqysynyń da mártebesin qaita kóterýdi kózdep otyr. Munyń syrtynda asyl tuqymdy mal retinde áli kúnge deiin ózine laiyqty airyqsha mártebesin ielene almai kele jatqan adai jylqysynyń baǵyn ashýdy da respýblikalyq palata tól mindetteriniń biri dep sanaidy. Bul úshin Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasymen birlesken jumystar qolǵa alynypty. Áitse de qarjylandyrý kózderiniń tapshylyǵy bul iske ájeptáýir qolbailaý týǵyzyp júrgeni baiqalady.
Respýblikalyq palata keńesiniń tóraǵasy S.Yrzabaevtyń aitýy boiynsha, onyń atqaratyn basty qyzmetteriniń biri asyl tuqymdy maldy bir ortalyqtan eldiń barlyq óńirlerine taratý. Jylqylardyń sany men sapalyq quramy arasyndaǵy aiyrmashylyqty azaitý. Bul máseleler qarajatsyz tolyq sheshimin taba almaidy. Sondyqtan, jańa qurylymǵa Úkimet tarapynan qarjylai qoldaý jasalsa, bul eń birinshiden ǵylymi zertteýlerdi júieli túrde júrgizýge septigin tigizbek. Alaida, mundai tutqa ázirge paida bola qoimaǵan. Bizdiń mindetimiz – elimizdegi jylqy ósirýshilerdiń aldynda turǵan kúrmeýi qiyn máselelerdi bilik ókilderine jetkizý. Bul kommertsiialyq emes uiym bolǵandyqtan, budan eshkim de jeke paida tabý maqsatyn kózdemeidi. Tipti, palata múshelerinen jinalatyn múshelik jarnanyń ózi apparatty ustaýǵa jumsalady. Aldaǵy ýaqytta qaitkende de qarjy kózderin izdestirip, palatanyń elektrondy bazasy men veb-saityn jasaqtaýdy uiǵaryp otyrmyz. Bul sala mamandarynyń árbir anyqtama alý úshin Aqtóbege attanýyn toqtatar edi dedi ol budan ári.
Palataǵa tán taǵy bir erekshelik tómendegidei. Eger buryn asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesin ielený úshin kem degende 120 bie bolýy mindetti dep sanalatyn. Sonymen birge, kem degende onyń 30 paiyzy elitalyq bolýy shart edi. Zańǵa engizilgen ózgeristerde bul shekteýler alynyp tastalǵan. Mundai jaǵdai, ásirese, usaq sharýa qojalyqtary úshin tiimdi ári yńǵaily ekeni baiqalady. Óitkeni, mundai jaǵdaida asyl tuqymdy jylqynyń sanyn naqty túrde anyqtaýǵa múmkindik týady. Ári onyń sany tez ósýine de mundai kózqarastyń oń áseri bar.
Sóz sońynda eldiń on óńiriniń ǵalymdary men jylqy ósirýshileriniń basyn qosqan respýblikalyq palatanyń bas keńsesi Astana men Almatynyń birinde emes, naq osy Aqtóbede ornalasýynyń túp-tórkini nede degen saýaldy da aiaqsyz qaldyrǵymyz kelmeidi. Munyń jaýaby naqty ári óte qarapaiym. Aitalyq, Aqtóbe oblysyndaǵy «Jansaia» sharýa qojalyǵynyń basshysy, respýblikalyq palata keńesiniń múshesi Álibek Bazarǵalievtiń aitýynsha, munda kólik-logistikalyq qyzmet túri jaqsy jolǵa qoiylǵan. Bul qarym-qatynasqa óte yńǵaily.
Mysaly, tek ótken jyly Aqtóbe óńirinen 300 bastan astam asyl tuqymdy atalyq mal satylǵan. Onyń 72 paiyzy respýblikanyń ózge óńirleriniń úlesine tiedi. Osy arada etti jáne sútti baǵyttaǵy asyl tuqymdy jylqy atalyǵynyń 80-85 paiyzy tek bir ǵana Aqtóbe óńirine tiesili ekeni de statistikalyq derekterden aiqyn kórinedi. Naqtyraq aitqanda, palata keńsesi Aqtóbe aýylsharýashylyq tájiribe beketine ornalastyrylǵan. Máseleniń osylaisha sheshilýiniń taǵy bir mánisi munda jylqy sharýashylyǵy bólimi bar eken. Bul sheshimdi respýblikanyń jylqy ósirýshileri men palata músheleri biraýyzdan qoldaǵan.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini, jańadan qaz basyp, qalyptasyp jatqan Respýblikalyq palata elimizde asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵynyń damýyna jańa serpin beredi dep sengimiz keledi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL – AQTÓBE – ORAL
.jpeg)