باتىستا قۇرىلعان پالاتا

ول ەلٸمٸزدە اسىل تۇقىمدى جىلقى ٶسٸرۋ ٸسٸنە قانشالىقتى ٷلەس قوسپاق?

بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلٸمٸزدە قانشا باس جىلقى بار? ونىڭ قانشاسى اسىل تۇقىمدى? وسى ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ٷشٸن ينتەرنەتتەگٸ دەرەك كٶزدەرٸنە جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ كەيٸنگٸ كەزدەگٸ مەلٸمەتتەرٸنە كٶز جٷگٸرتكەن ەدٸك. بۇدان ۇققانىمىز, بٷگٸنگٸ كٷنٸ رەسپۋبليكاداعى جىلقى سانى قالىپتى دەڭگەيدە ەكەندٸگٸ. ەگەر سالىستىرمالى دەرەكتەرگە كەزەك بەرەر بولساق, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاندا 1 ميلليون 700 مىڭ جىلقى بولعانىن كٶرەمٸز. ەيتسە دە ەكٸنشٸ مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كەزدە بۇل سان 1 ميلليون باسقا دەيٸن قۇلدىراپ كەتكەن ەكەن. دەگەنمەن, ودان بەرگٸ ۋاقىتتا جىلقى سانى قايتادان ٶز قالپىنا كەلە باستاعان. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر بويىنشا, بيىلعى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا 2 ميلليونعا جۋىق, ياعني 1 ميلليون 984 مىڭ باس جىلقى ەسەپتەلگەن.

دەل وسى ارادان وقىرماندارعا ەكٸنشٸ ساۋالدىڭ دا جاۋابىن قايتارا كەتكەنٸمٸز جٶن. بٸز ونى سەتٸ تٷسكەن كەزٸندە قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ سەيٸلحان راحمانوۆقا قويعانبىز. ول بٸزگە ەلٸمٸزدەگٸ قازٸرگٸ 2 ميلليون باس تٶڭٸرەگٸندەگٸ جىلقىنىڭ تەك 8 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدىلار قاتارىنا قوسىلاتىنىن ايتتى. بۇدان شىعاتىن تٷيٸن مەن وي قورىتىندىسى بٸرەۋ عانا. بۇل رەسپۋبليكادا ٶسٸرٸلگەن جىلقى سانى قاناعات تۇتۋعا تۇراتىنداي مٶلشەردە بولعانىمەن, تەكتٸ تٷلٸكتٸ اسىلداندىرۋ ٸسٸ كٶڭٸل كٶنشٸتەرلٸكتەي ەمەستٸگٸ. ەندەشە, ونى وڭ جولعا قالايشا قويا الامىز?

ٶتكەن 2015 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان. وسى زاڭدا كٶرسەتٸلگەن باپتار مەن تالاپتارعا سەيكەس قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن قىزمەتتەرٸن اتقارىپ كەلگەن ەل ٶڭٸرلەرٸندەگٸ اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى مەن زاۋىتتارى تاراتىلماق. بۇل تەرتٸپتٸڭ اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىنا دا تٸكەلەي قاتىسى بار. وسىنداي ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلگەن زاڭ ارادا التى اي ٶتكەن سوڭ, ياعني 2016 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا كٷشٸنە ەنگەن. سٶيتٸپ, زاڭدا كٶرسەتٸلگەن ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس اسىل تۇقىمدى ەت جەنە سٷت ٶنٸمٸ باعىتىنداعى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٷشٸن رەسپۋبليكالىق پالاتا قۇرىلدى.

بۇل كوممەرتسييالىق ەمەس قۇرىلىم اسىل تۇقىمدى جىلقى ٶسٸرۋ ٸسٸن عىلىمي-سەلەكتسييالىق نەگٸزدە جولعا قويىپ, دەستٷرلٸ سالادا قىزمەت ەتۋشٸلەردٸڭ مٷددەلەرٸ مەن مۇڭ-مۇقتاجدارىن قورعاماق. ٶز كەزەگٸندە اسىل تۇقىمدى جىلقىعا مەرتەبەنٸ وسى پالاتا بەرمەك. ٶنٸمدٸلٸك باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ باس كەڭسەسٸ اقتٶبە قالاسىندا اشىلدى. پالاتا ەدٸلەت مينيسترلٸگٸندە تٸركەۋدەن ٶتكٸزٸلگەن. رەسپۋبليكالىق پالاتا كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ عالىم-سەلەكتسيونەر, اسىل تۇقىمدى مۇعالجار جەنە كٶشٸم جىلقىلارىنىڭ اۆتورى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرٸكباي ىرزاباەۆ سايلاندى.

ول گازەت تٸلشٸسٸنٸڭ قويعان ساۋالىنا وراي رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ كەيبٸر ەرەكشەلٸكتەرٸ جٶنٸندە ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. بۇدان كٶڭٸلگە تٷيگەن كەيبٸر جايتتار تٶمەندەگٸدەي. وسى كەزگە دەيٸن رەسپۋبليكا ٶڭٸرلەرٸندەگٸ اسىل تۇقىمدى كٶشٸم, اداي, مۇعالجار جەنە جابى جىلقىلارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ودان ەرٸ كٶتەرۋ جٶنٸندە بٸرٸزدٸلٸك بولعان جوق. بۇلار بٸر ورتالىقتا تٸركەلمەدٸ. سونىڭ سالدارىنان ەلٸمٸزدەگٸ اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ دەل ەرٸ ناقتى ەسەبٸن جٷرگٸزۋ ەش مٷمكٸن بولمادى. جوعارىدا اتالعان اسىل تۇقىمدى جىلقى تٷرلەرٸ نەگٸزٸنەن رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىس ٶڭٸرلەرٸ – اقتٶبە مەن ورالدا جەنە ماڭعىستاۋدا شوعىرلانىپ كەلدٸ. سونىمەن بٸرگە, نايمان, باشقۇرت جەنە جابى سەكٸلدٸ جىلقى تۇقىمدارى ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە ٶسٸرٸلدٸ.

رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ باس­تى مٸندەتٸ ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸنە ساي عىلىمي-سەلەكتسييالىق جۇمىستاردى ورتالىقتاندىرۋ بولىپ وتىر. بۇل ٷشٸن پالاتا كەڭەسٸنٸڭ قۇرامىنا ەلٸمٸزدٸڭ ەر ٶڭٸرٸندەگٸ يگور نەچاەۆ, كەڭەسحان دٷيسەنباەۆ, سەيٸلحان راحمانوۆ, مارات وماروۆ, التاي زەينۋللين, تٶلەگەن اسانباەۆ, كٷزەنباي ەرعاليەۆ, ٶتەسٸن ٶتەپبەرگەنوۆ جەنە ەلٸبەك بازارعاليەۆ سەكٸلدٸ عىلىمي جەنە تەجٸريبەلٸك ەڭبەكتەرٸن اسىل تۇقىمدى جىلقى ٶسٸرۋگە باعىتتاعان بەلگٸلٸ عالىمدار مەن جىلقى ٶسٸرۋ ٸسٸنٸڭ مايتالماندارى ەنگٸزٸلدٸ. سونىمەن بٸرگە, وسى ارادا پالاتا كەڭەسٸنٸڭ تاعى بٸر مٷشەسٸ الماتى وبلىسىندا اسىل تۇقىمدى جىلقى ٶسٸرۋدٸ قولعا العان ەلٸمٸزدٸڭ ماقتان تۇتار ۇلدارىنىڭ بٸرٸ, مەسكەۋ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى جاقسىلىق ٷشكەمپٸروۆ ەكەنٸن دە ايتا كەتكەن جٶن.

ەلدٸڭ ەر ٶڭٸرٸندەگٸ اسىل تۇقىمدى جىلقى ٶسٸرۋ ٸسٸنە ايرىقشا ەرٸ دەربەس كٶزقاراس جاسالماسا, رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ قىزمەتٸ دە تولىققاندى بولا الماس ەدٸ. مەسەلەنٸڭ وسى جاعى دا ەسكەرٸلگەنٸ تاعى بٸر مەرەي. بۇل ٸستٸڭ دە باستى نەگٸزٸ جوعارىدا ايتىلعانداي, عىلىمي سيپاتتامالار مەن تۇجىرىمدار دەۋگە بولادى. ايتالىق, پاۆلودار وبلىسىندا جابى تۇقىمداس جىلقىنىڭ جاي-كٷيٸن ودان ەرٸ جاقسارتۋ ٷشٸن عىلىمي-تەجٸريبەلٸك تۇرعىداعى جاڭا جەلٸ پايدالانۋعا بەرٸلگەن. باتىس قازاقستان مەن الماتى وبلىستارىندا دا بۇل ٸستٸ ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋدٸڭ تيٸمدٸ جولدارى قاراستىرىلعان.

سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق پالاتا بٸر كەزدە رەسەيدٸڭ ۆولگوگراد گۋبەرنيياسىنان قىتايدىڭ باتىس بٶلٸگٸنە دەيٸن كەڭٸنەن تانىمال بولعان قازاق جىلقىسىنىڭ دا مەرتەبەسٸن قايتا كٶتەرۋدٸ كٶزدەپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا اسىل تۇقىمدى مال رەتٸندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزٸنە لايىقتى ايرىقشا مەرتەبەسٸن يەلەنە الماي كەلە جاتقان اداي جىلقىسىنىڭ باعىن اشۋدى دا رەسپۋبليكالىق پالاتا تٶل مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ دەپ سانايدى. بۇل ٷشٸن ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىمەن بٸرلەسكەن جۇمىستار قولعا الىنىپتى. ەيتسە دە قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸنٸڭ تاپشىلىعى بۇل ٸسكە ەجەپتەۋٸر قولبايلاۋ تۋعىزىپ جٷرگەنٸ بايقالادى.

رەسپۋبليكالىق پالاتا كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى س.ىرزاباەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, ونىڭ اتقاراتىن باستى قىزمەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ اسىل تۇقىمدى مالدى بٸر ورتالىقتان ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنە تاراتۋ. جىلقىلاردىڭ سانى مەن ساپالىق قۇرامى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ازايتۋ. بۇل مەسەلەلەر قاراجاتسىز تولىق شەشٸمٸن تابا المايدى. سوندىقتان, جاڭا قۇرىلىمعا ٷكٸمەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋ جاسالسا, بۇل ەڭ بٸرٸنشٸدەن عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزبەك. الايدا, مۇنداي تۇتقا ەزٸرگە پايدا بولا قويماعان. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – ەلٸمٸزدەگٸ جىلقى ٶسٸرۋشٸلەردٸڭ الدىندا تۇرعان كٷرمەۋٸ قيىن مەسەلەلەردٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنە جەتكٸزۋ. بۇل كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم بولعاندىقتان, بۇدان ەشكٸم دە جەكە پايدا تابۋ ماقساتىن كٶزدەمەيدٸ. تٸپتٸ, پالاتا مٷشەلەرٸنەن جينالاتىن مٷشەلٸك جارنانىڭ ٶزٸ اپپاراتتى ۇستاۋعا جۇمسالادى. الداعى ۋاقىتتا قايتكەندە دە قارجى كٶزدەرٸن ٸزدەستٸرٸپ, پالاتانىڭ ەلەكتروندى بازاسى مەن ۆەب-سايتىن جاساقتاۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز. بۇل سالا ماماندارىنىڭ ەربٸر انىقتاما الۋ ٷشٸن اقتٶبەگە اتتانۋىن توقتاتار ەدٸ دەدٸ ول بۇدان ەرٸ.

پالاتاعا تەن تاعى بٸر ەرەكشەلٸك تٶمەندەگٸدەي. ەگەر بۇرىن اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مەرتەبەسٸن يەلەنۋ ٷشٸن كەم دەگەندە 120 بيە بولۋى مٸندەتتٸ دەپ سانالاتىن. سونىمەن بٸرگە, كەم دەگەندە ونىڭ 30 پايىزى ەليتالىق بولۋى شارت ەدٸ. زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردە بۇل شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعان. مۇنداي جاعداي, ەسٸرەسە, ۇساق شارۋا قوجالىقتارى ٷشٸن تيٸمدٸ ەرٸ ىڭعايلى ەكەنٸ بايقالادى. ٶيتكەنٸ, مۇنداي جاعدايدا اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ سانىن ناقتى تٷردە انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. ەرٸ ونىڭ سانى تەز ٶسۋٸنە دە مۇنداي كٶزقاراستىڭ وڭ ەسەرٸ بار.

سٶز سوڭىندا ەلدٸڭ ون ٶڭٸرٸ­نٸڭ عالىمدارى مەن جىلقى ٶسٸرۋ­شٸ­لەرٸنٸڭ باسىن قوسقان رەسپۋب­ليكالىق پالاتانىڭ باس كەڭسەسٸ استانا مەن الماتىنىڭ بٸرٸندە ەمەس, ناق وسى اقتٶبەدە ورنالاسۋى­نىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ نەدە دەگەن ساۋال­دى دا اياقسىز قالدىرعىمىز كەلمەي­دٸ. مۇنىڭ جاۋابى ناقتى ەرٸ ٶتە قاراپايىم. ايتالىق, اقتٶبە وب­لىسىنداعى «جانسايا» شارۋا قوجا­لىعىنىڭ باسشىسى, رەسپۋبليكالىق پالاتا كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ ەلٸبەك بازارعاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, مۇندا كٶلٸك-لوگيستيكالىق قىزمەت تٷرٸ جاقسى جولعا قويىلعان. بۇل قارىم-قاتىناسقا ٶتە ىڭعايلى.

مىسالى, تەك ٶتكەن جىلى اقتٶبە ٶڭٸرٸنەن 300 باستان استام اسىل تۇقىمدى اتالىق مال ساتىلعان. ونىڭ 72 پايىزى رەسپۋبليكانىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸنٸڭ ٷلەسٸنە تيەدٸ. وسى ارادا ەتتٸ جەنە سٷتتٸ باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى جىلقى اتالىعىنىڭ 80-85 پايىزى تەك بٸر عانا اقتٶبە ٶڭٸرٸنە تيەسٸلٸ ەكەنٸ دە ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەن ايقىن كٶرٸنەدٸ. ناقتىراق ايتقاندا, پالاتا كەڭسەسٸ اقتٶبە اۋىلشارۋاشىلىق تەجٸريبە بەكەتٸنە ورنالاستىرىلعان. مەسەلەنٸڭ وسىلايشا شەشٸلۋٸنٸڭ تاعى بٸر مەنٸسٸ مۇندا جىلقى شارۋاشىلىعى بٶلٸمٸ بار ەكەن. بۇل شەشٸمدٸ رەسپۋبليكانىڭ جىلقى ٶسٸرۋشٸلەرٸ مەن پالاتا مٷشەلەرٸ بٸراۋىزدان قولداعان.

توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ, جاڭادان قاز باسىپ, قالىپ­تاسىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق پالاتا ەلٸمٸزدە اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپٸن بەرەدٸ دەپ سەنگٸمٸز كەلەدٸ.

تەمٸر قۇسايىن,

«ەگەمەن قازاقستان»

ورال – اقتٶبە – ورال