XX ǵasyrdyń basynda halqymyzdyń birtýar perzentteriniń biri Mirjaqyp Dýlatov eline «Oian, qazaq!» dep ún qatsa, bul shaqyrý keiingi tolqyn alash tindi ziialy qaýym ókilderiniń uranyna ainaldy.
«Kózińdi ash, oian, qazaq, kóter basty,
Ótkizbei qarańǵyda beker jasty!
Jer ketti, din nasharlap, hal haram bop,
Qazaǵym, endi jatý jaramasty!»
Osylaisha ult namysyna qamshy bolar sóz aitý, qalyń áleýmettiń qamyn jeý, onyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaý saiasatpen ainalysqan alyp tulǵalarynyń ǵana qolynan kelgen. Sóitip, olar tar jol, taiǵaq keshýli osynaý tarihi missiiada basyn báigege tikken, ǵumyryn sarp etken. Bul «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolǵysy kelgen» talai oqyǵandarymyzdyń ǵumyr kóshine, taǵdyr-talaiyna tán qubylys edi. Osy tálimdi taǵylym, Alash kósemderiniń rýhyna adaldyq qazirgi qazaq ziialylarynyń is-qimylynan, dúnietanymynan, qairatkerlik qasietinen laiyqty jalǵasyn taba berse eken dep tileimiz. Máselege osy turǵydan kelgende, ulttyq sanaǵa zor silkinis ákelgen ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń oqiǵalaryn oraǵytyp ketý múmkin emes. Dál búgingi tańda, elimiz táýelsizdiginiń on jyldan astam qoǵamdyq ómiriniń ár sáti oi eleginen ótip, qaita saraptalyp, ár nárse óziniń shynaiy tarihi, saiasi baǵasyn alyp jatqan shaqta ult namysyna uiytqy bolǵan problemalar tóńireginde arnaiy sóz qozǵap, ony qarastyrý qoǵamdyq qajettilikten týyndap otyr. Osy rette, rýhani úrdisimizde eleýli rólge ie buqaralyq aqparat quraldarynyń atqarǵan mindeti qandai boldy? Biz odan qandai taǵylym túiemiz degen saýal ózinen-ózi týyndaidy.
Problemaǵa boilaý úshin tarihi aqiqatqa júginý kerek. 90-jyldardyń sypaty qandai edi? Keńester Odaǵynyń ámirshil-totalitarlyq júiesi óziniń quldyraý shegine jetti. Qarjy qunsyzdanyp, ekonomikalyq bailanystar álsiredi. Qysqasy, qoǵamdyq, ekonomikalyq ómirdiń qai salasynda da daǵdarys beleń alyp, munyń ózi alyp imperiianyń kúireýine ákelip soqty. Bul týraly Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Á.Nazarbaev bylai dep jazady: «Kommýnistik rejimniń san jyldar boiǵy kúsh-jigerimen qurylǵan totalitarlyq qoǵam kóz aldymyzda jáne de eleýli syrtqy yqpaldyń áserinsiz-aq oiynshyq úishiktei byt-shyty shyqty. Asa qýatty derjavanyń sonshalyqty tez jáne qaityp kelmestei kúireýiniń kóptegen sebepterin ataýǵa bolar edi. Biraq, menińshe, olardyń eń bastysy, KSRO-da bastapqy kezden-aq adamnyń ózin-ózi uǵyna bilý jáne óz taǵdyryn ózi aiqyndaý mehanizminiń bolmaǵandyǵyna bailanysty. Keńes adamdary ózderin óz ómirleriniń, óz menshiginiń, óz eliniń shynaiy qojaiyndary retinde eshqashanda shynaiy sezinbei, tek partiialyq, memlekettik máshineniń tilsiz burandasy ǵana bolyp keldi».
Osynyń saldarynan burynǵy odaqtyq júieniń túkpir-túkpirinde demokratiialyq qozǵalystar beleń alyp, ulttyq sanada silkinis bastaldy. Munyń bári jiylyp kelip odaqtas respýblikalardyń ortaq odaqtan qol úzip egemendik, táýelsizdik jariialaýyna ulasty. Aitýǵa ǵana jeńil bolǵanymen bul protsester qoǵamdyq-saiasi ómirimizde op-ońai óte qalǵan joq. Túrli saiasi qozǵalystar, toptar men birlestikter arasyndaǵy kózqarastar qaishylyǵy, minez sharpysýlary belgili bir óńirlerde qaqtyǵystar aldyndaǵy ahýalǵa alyp keldi. Aitalyq, respýblika tarihyndaǵy «aqtańdaq» jyldarǵa qaita baǵa berý, ádilettilikti ornyqtyrý, el egemendigi, til máselesi, jer taǵdyry, eldi meken ataýlary jónindegi pikirtalastar asa ótkir jaǵdaida ótkeni belgili. Bizdińshe, osynaý kúrdeli máselelerdiń oń sheshim tabýyna, aqyl-parasattyń ústemdik etýine buqaralyq aqparat quraldary, onyń ishinde qazaq gazetteri aitarlyqtai úles qosty. Oǵan táýelsizdik tarihyn shejirelep jatqan gazet-jýrnal tigindileri kýá.
Endi, naqty mysalǵa júginelik. Qazaqstan jeriniń aýmaqtyq tutastyǵy qaitip saqtalmaq? Qazaq tili memlekettik mártebe alýy tiis pe, joq pa? El tarihyndaǵy aqtańdaq jyldar baǵasyn qalai beremiz degen saýaldar isi qazaq úshin eń shetin, ózekjardy máseleler bolyp kelgen. XX ǵasyrdyń basynda áigili «Qazaq», «Saryarqa», «Alash», «Serke» gazetteri, «Aiqap» jýrnaly osy jaǵdaiattardy tarih sahnasynan kete-ketkeninshe jazyp ketti. Osy úrdis, bizdiń oiymyzsha, endi ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda Alash áleýmetiniń minberi bolyp, halyqtyń saiasi sanasyna áser etsem, qoǵamdyq pikir qalyptastyrsam degen qazaq basylymdarynyń kúnbe-kúngi izdenisiniń ózegine ainaldy. Zamana rýhyna sai, jańa dáýir talaptaryna orai dástúrli basylymdar óz ataýlaryn ózgertip qana qoimai, jańa mazmunmen, tyń turpatpen, sony uranmen oqyrmandaryna ún qatty. Aitalyq, «Sotsialistik Qazaqstan» – «Egemendi Kazaqstan» (keiin «Egemen Kazaqstan»), «Leninshil jas» – «Jas Alash», «Qazaqstan pioneri» – «Ulan», «Qazaqstan kommýnisi» – «Aqiqat», «Mádeniet jáne turmys» – «Parasat», «Bilim jáne eńbek» – «Zerde», «Partiinaia jizn Kazahstana» – «Mysl», «Kommýnizm týǵi» – «Ýigýr avazi» bolyp ózgerdi. Munyń syrtynda eski sartap qalyptan arylyp, jańa dáýir lebimen rýhtanyp, óz ataýlaryn ózgertken oblystyq, aýdandyq, salalyq gazet-jýrnaldar qanshama? Osylarmen bir lekte Egemendik úmitimen ilese, Táýelsizdiktiń tól nátijesindei bolyp respýblikalyq «Halyq keńesi», «Ana tili», «Túrkistan», «Halyq kongresi», «Aziia», «Mádeniet», «Jas qazaq», «Órken» dep atalatyn gazetter dúniege keldi. Bulardyń báriniń ataýlaryn ózgertken burynǵy basylymdardyń da, jańadan tusaý kesken jańa gazet-jýrnaldardyń da maqsat-muraty bireý edi. Ol – el egemendiginiń baiandy bolýyna, Táýelsizdik atty uǵymnyń tamyry tereń tartýyna barynsha úles qosý. «Gazetter, – dep atap kórsetti «Halyq keńesi» aptalyǵynyń alǵashqy nómirine bailanysty quttyqtaý sózinde N. Nazarbaev, – respýblikadaǵy ultaralyq qatynastardyń jaǵdaiy men keleshegin muqiiat taldaýǵa tiisti. Olardyń maqalalarynda kez kelgen ult pen ulys adamdarynyń tiline, mádenietine jáne ádet-ǵurpyna qaltqysyz qurmet baiqalý shart. Álbette, búkilqazaqstandyq jańa gazetterimiz tárbie, bilim berý, parasattylyqty arttyrý, moral, ekologiialyq jaǵdaidy kúrt jaqsartý, halyqtyń densaýlyǵyna qamqorlyq, bir sózben aitqanda, halyq depýtattarynyń baqylaýyndaǵy jáne respýblikanyń búkil halqy tynystap otyrǵan máselelerge airyqsha ynta qoiýǵa tiis».
Osy printsipti máselelerdi basshylyqqa alǵan merzimdi basylymdar, bizdiń pikirimizshe shyn máninde azattyq rýhynyń kúmis qońyraýyna, «halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» bolýǵa umtyldy. Qýanyshtysy sol, kóp jaǵdaida qazaq gazetteri, respýblikada shyǵatyn basqa da basylymdar sol dittegen maqsattan shyǵyp jatty. Jańa dáýir, jańa zaman rýhyna sai jasanyp, taranyp shyǵa bastaǵan basylymdarda el ómirindegi qoǵamdyq-saiasi úrdisti shynaiy ashyp kórsetýge baǵyttalǵan jańa aidarlar, tyń taqyryptyq júieler kórindi. Aitalyq, «Halyq keńesi» gazetinde «Joqshysy bolmasa – jer jetim», «Zamana zapyrany», «Halyqtyń tini – tili», «Ǵazalda – ǵasyr ǵibraty», «Adyrna», «Ilkimdilik – ilgerileý kepili», «Izgilikti qoǵamǵa barar jolda», «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Naryqtyń júgin nar tartar», «Til taǵdyry – el taǵdyry», «Elin súiý – erge syn», «Bir aýyz sóz», «Jas Alash» gazetinde «Oitúrtki», «Júrekjardy sóz», «Naryqtyq ekonomika qadamdary», «Qazaq ádebieti» gazetinde – «Kózqaras», «Ashyq áńgime», «Tanym», «Kókeide júrgen kóp suraq», «Ana tili» gazetinde «Ult bolam deseń urpaǵyńdy oila», «Tórt qubylamyzdy túgendeiik», «Zaman – Qazaqstan» gazetinde «Úshinshi myńjyldyq tabaldyryǵynda», «Qazaq ziialylary: ótkeni, búgini, erteńi», «Qazaqtaný» dep atalatyn aidarlar oqyrman júregine jol tapty dese de bolady. Osy aidarlar aiasynda jariialanǵan materialdar óziniń ótkirligimen, aitar oiynyń tereńdigimen, ult rýhyn, patriotizmin oiata alsam degen maqsat negizinde jazylǵandyǵyn erekshe atap ótken jón. Osy pikirimizdi ornyqtyrý úshin birer mysal keltirelik. Aitalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1992 jylǵy qarasha aiynyń 27, 30 juldyzdaryndaǵy jáne jeltoqsan aiynyń 1 juldyzyndaǵy nómirlerinde kósemsózdiń kórnekti ókilderiniń biri, talantty qalamger Ábish Kekilbaev ult namysy týraly tolǵanyp, «Arǵa tartpai – arman tul, namys qýmai – maqsat tul» degen maqalasyn jariialady. Munda avtor ótpeli kezeńniń arǵy-bergisinde jańasha oilaý mashyǵyna kóndige almai, kóp máselege ústirtteý qarap júrgenderge ulttyq memleket ideiasy, ulttyq sana, ulttyq namys máselelerin uǵyndyrýǵa, ony búge-shigesine deiin taldap berýdi niet etken. «Bizder buryn el qorǵaǵan batyrlarymyzben maqtanatyn edik, – dep jazady Á. Kekilbaev, – birazdan beri «óz ortamyzdan pálen ministr, túgen professor shyqty», – dep qýanatyn boldyq. Bul bizdiń namysshyldyǵymyz. Endeshe, sol namysshyldyǵymyzdy jańa zamanǵa laiyq jańa úrdister igerýdiń psihologiialyq qarýyna nege ainaldyrmaimyz?! Biz nege isker adamdarymyzǵa, bilgir mamandarymyzǵa maqtanbaýymyz kerek? Qazir ǵoi qandai elge barsaq ta, eń aldymen, ol eldiń komfortyn, sán-saltanatyn, shyǵaratyn buiymdaryn, kisi qurmetteý, qyzmet kórsetý mádenietin aýyzǵa alamyz. Qazir adamdy, qaýymdy baǵalaýdyń qaǵidalary da ózgerip ketti. Sol jańarǵan qaǵidalar qazaqtar úshin jat bolar ma edi? Joq, jat bolmas edi. Kazaqtar da bir kezde adamdardy kórgendi-kórgensiz, tárbieli-tárbiesiz dep bóletin. Ne bolmasa, kisi baǵalaǵanda, onyń ustaǵan sharýashylyǵyna, mingen atyna, kigen kiimine, quryp otyrǵan turmysyna qarap baǵalaityn. Nege biz jańa iskerlikti igerýdi nemese jańa mamandyqtardy meńgerýdi osyndai básekege ainaldyrmaimyz?! Bizdiń halqymyzdyń tabiǵatynda básekeshildik bar. Bizdiń namysshyldyǵymyzdyń ózinde de álgindegi básekeshildik jatyr. Nege biz osy básekeshildigimizdi jańa zamanǵa yńǵailanýǵa paidalanbaimyz?!
…Ulttyq jaýapkershiligimizdiń búgingi tańdaǵy birden bir ózegi – ekonomikalyq táýelsizdikti qalyptastyrý bolsa lázim. Ulttyq namysymyz sol ekonomikalyq táýelsizdikti qalyptastyratyn qasietterdi boiymyzǵa tezdetip damytýǵa túrtki bolǵany durys. Eger, bizde sondai sana, sondai namys neǵurlym tez qalyptassa, onda biz degenimizge solǵurlym tez jete alamyz». Gazet osy bir oily maqalany jariialaý arqyly ózge qazaq ziialylaryn ashyq pikir alysýǵa shaqyrdy. Áleýmet boiynda otanshyldyq sezim men patriotizmdi qaitsek oiata alamyz degen saýalǵa jaýap izdedi. Ol kózi qaraqty kisilerdi ortaq murat oraiyndaǵy sharýaǵa uiytqy bolýǵa úndedi. «Egemen Qazaqstannyń» bul nieti kópshilik tarapynan qoldaý tapqany anyq edi. Sóitip, osy materialǵa úndes 1993 jyldyń aqpan aiyndaǵy 17,18,19 nómirlerinde Qýanysh Sultanovtyń «Úilesimdilikter men qaishylyqtar» dep atalatyn seriialy maqalasy jariialandy. Munda Á.Kekilbaev oiyna qazyq bolǵan máseleler odan ári tereńdetilip, eski dogmalyq túsiniktermen kúres joldaryna barlaý jasalynady. Avtor rýhaniiat salasynda beleń alyp otyrǵan ahýalǵa óz kózqarastaryn bildirip, ony tabandylyqpen sheshýdiń joldaryn usynady.
Bizdińshe, ol qoǵam ómiri keleńsizdiginiń saiasi-áleýmettik astaryna, syryna úńiledi. Ótpeli kezeń dep atalatyn qoǵamnyń ishki qaishylyqtaryna nazar aýdarady. Olardyń paida bolýynyń sebepterin, báseńdetý nemese toqtatýdyń ashyǵyn, anyǵyn aitady. Q.Sultanovtyń materialdary birjaqtylyqtan ada, onyń oi qorytý, jazý mashyǵyna sypyra, sipai maqtaý tán emes. «Buryn bir ǵana memlekettiń, iaki ókimettiń qolynda bolǵan menshiktik, negizgi qor, negizgi óndiris, qarjy búgin san-salaǵa ketti, – deidi ol. – Árine, bul naryqtyń zańy. Barlyq naryqtyń zańymen ókimetten tek nesie ǵana alyp, óz kásibin quryp, baiyǵan adamǵa sóz bar ma? Qaita sondailar kóbeise eken deimiz. Biraq, osy bólisti adal eńbek adamdarynan góri pysyqailar, alaiaqtar kóbirek, utymdyraq paidalanyp keledi. Júdeýshiler kóp, óte-móte aýyl júdep barady. Qolynda óndirisi, ne saýda mekemesi bar irili-usaqty basshylar da qarap qalyp jatqan joq. Kóz aldymyzda ókimettiń, halyqtyń qarjysyna salynǵan mekemeler bir-aq kúnde bir adamnyń ǵana firmasy bolyp shyǵa kelgende ne derińdi bilmeisiń?! Bunyń aty – ókimet esebinen baiý … Biraq, «bári zańdy». Demek, qabyldanyp jatqan zańdarymyz da áli tiisti dárejede tolyqqandy emes. Zańdardyń dúmsheligin álgindei toptar der kezinde paidalanyp, óz qoryn tolyqtyryp, qaltasyn qalyńdatyp, máz-máiram. Ol «firmachtar», kommersanttar, biznesmender, tipti, hanǵa sálem berýden qalyp barady. Toi ústinde óziniń jaqynyna jeńil máshine syilai salý olarǵa túk emes. Tek kóńil tússe bolǵany. Osy áńgimeniń bári el aýzynda. Jurt osyǵan nazaly … Buryn da mundai urlyqtar bolyp jatatyn, biraq naryq saiasatyna kóshe bastaǵanymyzdy jariialap, jańa zańdar qabyldai bastaǵaly urlyqtar «urlyq», «alypsatarlyq» (spekýliatsiia) degen attarynan «qulantaza qutylyp», «kommertsiia», «erkin saýda» degen jańa attarmen kómkerildi de eshkimniń kúshi jetpeitindei «qudiretti» kúshke ainala bastady. Mine, osyndai jaǵdaida buqara halyqtyń «memleket qaida, bilik qaida, olar qaida qarap otyr?» dep renjýi de, jaýap izdep dal bolýy da ábden oryndy. Avtor shymbaiǵa batqan shyndyq týraly osylaisha tolǵanady. Al, endi, gazet osy joǵaryda tilge tiek bolǵan maqalalardy jariialai otyryp aldyna qandai maqsat qoidy? Jáne ol maqsat oryndaldy ma? Mine, endigi áńgime osy haqynda. Birinshiden, bizdiń oiymyzsha maqalalarǵa negiz bolǵan taqyryptyń ózektiligi. Eki avtor da qoǵamdyq ómirimizde qalyń áleýmet kiligip otyrǵan máselelerge óz kózqarasyn, oi-topshylaýyn búkpesiz bildiredi. Ótpeli kezeńniń eń ózekjardy, túiindi jaǵdaiattary, naryqty ekonomikanyń kúngeii men kóleńkeli tustary talqyǵa túsedi. Ekinshiden, demokratiialyq printsipke súiene otyryp, gazet avtor tańdaýda, minber berýde talǵampazdyq tanytqan. Sebebi, mundai taqyrypta kezinde bilik basynda bolǵandardy, ia bolmasa is basynda júrgenderdi sóiletý, olardyń qoǵamdyq bolmystyń aqiqaty týraly búkpesiz aitýy qiynnyń qiyn sharýasy bolatyn. Shekten tys sekemshildik pen saqtyq burynǵy partiia nomenklatýrasyndaǵy kisiler úshin jazylmaǵan qaǵida edi. Oi-sanadaǵy osy bir «dert» kóptegen azamattyń shynaiy pozitsiiasyn aiqyndaýyna kedergi bolyp keldi. Qanshama qundy pikir, utymdy oi qoǵamdyq ómirge jol taba almai semip qatyp qaldy. Sondyqtan bolýy kerek, kóbine-kóp sóz ben istiń úilesim taba almai jatatyny. Sóitip, olar týraly birjaqty pikir qalyptasty. Al, «Egemen Qazaqstan», bizdiń pikirimizshe, joǵarydaǵy maqala avtorlaryna minber berý arqyly, mine, osy kózqarasty buzýǵa tyrysty. Bilik basyndaǵylardyń bári birdei eski, sartap ideologiianyń qalybynda qalyp qoimaǵandyǵyna áleýmettiń kózin jetkizsem dedi. Ol maqsat birshama oryndalǵan da. Sebebi, Á.Kekilbaev dáýir týdyrǵan mindetterdi sheshýge qalyń áleýmetti, ziialy qaýymdy shaqyryp, ultty ulyqtaý úrdisin úndese, Q.Sultanov zamana bolmysynyń túiindi máseleleriniń syryn ashýǵa niet qylady. Demek, eki avtordyń da materialy ishtei birine biri sabaqtas, logikalyq bailanysta daiyndalǵan. Materialdar osynysymen de qundy. Sóitip, elimizde demokratiialyq jańǵyrýlar bastalǵaly beri el ishindegi qaishylyqtardy tek oppozitsiia ókilderi ǵana aita alady degen pikirge soqqy berildi. Is basyndaǵy azamattarymyz el ústinen ǵana kún kórip júrgen joq eken. Halyqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaityn jandar qaida dep biliktegi ziialylarymyzǵa kiná taǵý áli erte eken. Mine, bul maqalalardyń jariialanýy qalyń oqyrman qaýymnyń kózin osy pikirdiń aqiqattyǵyna jetkizdi. Úshinshiden, osy maqalalardyń jariialanýy oblystyq, aýdandyq bilik mańaiynda júrgen azamattarǵa oi saldy. Olar endigi jerde halyqtyń muń-muqtajyn bilip qana otyrý azdyq etetindigin, ony kópshiliktiń talqysyna salý, tolǵaýly máselelerdiń sheshimin, patriottyq sezimdi qalyptastyrýdy birlese izdeý kerektigin sezindi. Bul rette tasqa basylǵan sózdiń, gazet jariialanymynyń pármeni, kúsh-qýaty qanshalyqty bolatyndyǵyn, júrekten shyqqan sózdiń ǵana júrekke jetetindigin dáleldep jatýdyń ózi artyq sharýa ekendigi aqiqat.
Ilgeride qalai edi? Gazet-jýrnaldardyń tiisti bólim qyzmetkerleri daiyndaǵan materialdarǵa partiianyń ortalyq komiteti jetekshileri, respýblikalyq ministrlikter men vedomstvolar basshylary, obkom hatshylary, basqa da laýazym ieleri oilanbastan-aq qol qoiatyn. Sóitip, adam kózqarasyna tigizer yqpaly álsiz, ómirdiń aqiqat shyndyǵynan alshaq, kólemdi maqalalar gazet betterinde jariialanyp jatatyn. Onyń sol maqalaǵa qol qoiǵan avtorǵa da, oqyrmanǵa da áleýmettik-saiasi turǵydan paidasy bola bermeitin. Al, jańa dáýir jańa mindet qoidy. Qoǵam, memleket ómirindegi qubylystarǵa, otanshyldyq máselesine janyń aýyryp, qinala otyryp jazǵan maqala ǵana kópshiliktiń kókeiinen shyǵatyndyǵyn, sol sóz ǵana áleýmetti sońynan erte alatyndyǵyn dáleldedi. Qazaq baspasózi tarihynda ondai tájiribe mysaly kóptep sanalady. Aitalyq, Temirbek Júrgenov, Iliias Omarov, Ózbekáli Jánibekov, Qasym Táýkenov syndy memleket qairatkerleriniń ónegesi bilik basyna jetken talai qazaqstandyq ziialylarǵa úlgi bolarlyq-aq dástúr. Ókinishke orai, totalitarlyq dáýir tusynda mundai jansúisintetin jaǵdaiattar arakidik qana kezdesip otyrdy. Al, qarapaiym oqyrman qaýym, qalyń áleýmet aqiqattyń aldynda qasqaia turyp jany aýyra buqaranyń tilegin tilegen liderlerine bir taban jaqyndai túsetini sózsiz edi. Bul kósh bastaǵan kisiler úshin baǵa jetkizgisiz saiasi kapital. Óz perzentterine degen el ishiniń qurmeti «Temekeń solai depti», «Ilekeńmen keńesip kórgende», «Ózaǵańnyń ózi bas bolyp» dep bastalatyn áńgimelermen ádiptelip jatýshy edi. Biliktegi basshylarǵa degen halyq senimi osylaisha dáriptelip kóńilge qonatyn qubylys edi.
Jańa talap ýaqyt rýhyna sai qimyl jasaý mindetin qoidy. Endigi jerde milliondar aldynda halyqtyń muńyn muńdaityn, joǵyn joqtaityn T.Júrgenov, I.Omarov pen Ó.Jánibekovter aitatyn sóz kerek boldy. Al bizdiń tilimizge tiek bolǵan Á.Kekilbaev pen Q.Sultanovtyń maqalalary jýrnalister áleýmetiniń osy bir nietti júzege asyrsaq degen talpynysynyń naqty bir mysaly edi. Munyń ózi «kóshe» demokrattaryn aýyzdyqtaýdyń jáne bir joly ekendigin ýaqyt baiqatty. Sóitip, gazet osy printsipti máselelerdi nazarǵa ala otyryp, óziniń qoǵamdyq oi-sana kóshindegi uiymdastyrýshylyq rólin aiqyndai tústi. Bul, árine, baǵaly tájiribe odan ári jalǵasyn tapty. Áne bir jyldary bilik basynda júrgen kisilerdiń qoǵam aqiqaty týraly oi tolǵaýy, aqiqatty aqtaryla aitýy múmkin emestei kórinetin. Al, demokratiialyq jańǵyrýdyń, oi-sanadaǵy jańashyldyqtyń basynda el basqarǵan azamattar qalyń qaýymmen osylaisha erkin oi bólisýdi, bul rette baspasóz betinen sóz suraýdy dástúrge ainaldyrdy. Osy dástúr, ziialy qaýym ókilderine minber berý, sóitip qoǵam jaǵymsyz qubylystarynan aryltýǵa úles qosý baspasóz ataýlynyń paryzy sanaldy. Osy bastama qazaq gazetteriniń qalyń buqara arasynda júrgizip otyrǵan ómirsheń aktsiialarynyń biri retinde de baǵalandy.
Respýblikamyzdyń bas gazetinde sony iz salǵan osyndai jariialanymdar ózge de basylymdar betinen kórine bastady. Aitalyq, «Halyq keńesi» óziniń alǵashqy nómirlerinen-aq alash áleýmetiniń yqylasyna bólengen gazetterdiń biri boldy. Basylym kún tártibindegi ózekti máselelerge orai maqsatty aiqarma betterdi uiymdastyryp turýdy dástúrge ainaldyrdy. «Joqshysy bolmasa jer jetim» (22-28 mamyr 1990 j.) «Ziialydan shyqqan sóz, zerdelige bolsyn kez» (4 maýsym 1990 j.), «Koǵamdyq sana kóshin kim bastaidy?» (30 shilde 1990 j.) dep atalatyn aiqarma better oqyrmandar oiynan shyǵyp, oǵan ózderi de úzbei atsalysatyn boldy. Munyń syrtynda Ǵ.Saparǵalievtiń «Qazaqtyń jeri kimdiki?» (12 naýryz 1991 j.), jazýshy J.Somjúrekovtyń «Shyńyraýdan shyǵar jol» (30 mamyr 1991 j.), M.Súleimenovtyń «Et júregim eljiregen elim-ai» (18 shilde 1991 j.), J.Bekbolatovtyń «Kón qatsa qalybyna» (13 tamyz 1991 j.) K.Nurpeiisovtyń «Kómýsiz qalǵan bozdaqtar» (23 qarasha 1991 j.) dep atalatyn materialdaryn atap ótý kerek. Bul maqalalardyń qai-qaisynan da qalamgerlerdiń azamattyq-patriottyq pozitsiiasy aiqyn baiqalyp turady. Máselen, jýrnalistiń azamattyq pozitsiiasy, otanshyldyq senim-nanymy, onyń mamandyq mártebesine adaldyǵy degende 1991 jylǵy burynǵy odaq kólemindegi tamyz oqiǵasyna bailanysty jaǵdaiattar sabaqtaryn este ustaǵan oryndy.
«Ortalyq Qazaqstan» gazeti respýblika buqaralyq aqparat quraldary ishinde ózindik orny bar, avtorlyq kontingenti qalyptasqan basylymdardyń biri. 90-jyldary osy gazetke respýblikaǵa belgili qalamger Nurmuhan Orazbek bas redaktor bolyp kelgen soń-aq onyń materialdarynyń sapasy artyp, shyn máninde oqyrman qaýymnyń oi bóliser minberi bolýǵa qulshynys baiqaldy. Sebebi, kóbine-kóp ulttyq oianý, máselege demokratiialyq printsipter turǵysynan baǵa beretin maqalalar jariialaý eńbek ujymynyń búkil izdenisiniń túp negizine ainaldy. 1991 jylǵy tamyz oqiǵasy bul gazet taǵdyrynan da oraǵytyp kete alǵan joq. Barshaǵa málim, sol tustaǵy búkil buqaralyq aqparat quraldary zordyń kúshimen, joǵarǵy jaqtyń dúmpýimen KSRO-daǵy Tótenshe jaǵdailar jónindegi komitettiń málimdemelerin, qujattaryn jariialap jatty. Osy tusta «Ortalyq Qazaqstan» gazeti de bul oqiǵaǵa ózindik kózqarasyn bildirip, baǵasyn berdi.
Gazettiń 20 tamyz kúngi nómirinde «Jeksenbiden dúisenbige qaraǵan túni tóńkeris boldy» dep shapka berildi de, ile «Iá, bul tóńkeris» degen taqyryppen bas redaktor N.Orazbektiń maqalasy jariialandy. Maqalanyń jariialanýyna bailanysty búkil jaýapkershilikti «… osy úshin bárin óz moinyma alam» dep avtor bul búliktiń demokratiialyq printsipter rýhyna sai emestigin batyl aityp, totalitarlyq rejim qaýpinen saqtandyrdy. Ony aiyptady! Sol tusta búkil el kóleminde TJMK-ge qarsy batyl, ashyqtan-ashyq saiasi kózqarasyn bildirgen jýrnalisterdiń biri N.Orazbek edi. Bul – tarihi shyndyq. Al, tarihi shyndyqty tarih shejiresinen syzyp tastai almaitynyńyz taǵy aqiqat! Osynaý irilik A.Baitursynov, M.Dýlatov salǵan kósemsózshiler mektebiniń zańdy jalǵasyndai bolsa, uzaq ýaqyt monoideologiia qursaýynda qalǵan jýrnalisterdiń jańa dáýir talabyna sai tyń izdenis úrdisine jol ashty. Gazetter men jýrnaldar arasynda shyn mánisindegi áriptestik shyǵarmashylyq saiys bastaldy. Basylymdar qoǵamdyq-saiasi ómirimizdegi ózekti máseleni alǵash bolyp kóterýge, oqyrmandar nazaryn ózgelerden buryn ózderine aýdartýǵa, sóitip birinen biri asyp túsýge tyrysty. Bul igilikti úrdis, qoǵamdyq institýt retindegi olardaǵy jańa qubylys edi. Sondyqtan da bolýy kerek, «Qazaq ádebieti» gazetiniń 1997 jylǵy 29 shilde kúngi nómirindegi ǵalym R.Berdibai men jýrnalist D.Ramazannyń «Ulttyń uly muraty» degen taqyryptaǵy suhbaty, dál osy nómirdegi B.Jetekbaidyń «Shyndyq shyraiy nemese ult muratyn izdeý…», A.Álimniń «Patriotizm jáne meshandyq» (29 qyrkúiek 2000 j.), «Qazaqqa patriotizm kerek pe?» degen maqalalary (1 qyrkúiek 2000 j.), professor Q. Jaryqbaev pen jýrnalist Q.Boqaevtyń «Ulttyq psihologiiany oqytý – ultshyldyq emes» dep atalatyn suhbaty, «Ana tili» gazetiniń 1996 jylǵy 9 mamyr kúngi nómirindegi S.Medeýbekovtyń ulandar rýhyndaǵy ulttyq patriotizm týraly tolǵaǵan «Ahaý, qumǵan-ai, otta turǵan-ai», «Zaman – Qazaqstan» gazetindegi B.Tazabektiń «Táýelsizdik jáne kazaqy rýh» (10 qazan 1997 j.), S.Nurmuratovtyń «Táýelsiz eldiń ulttyq dili» (15 naýryz 1996 j.), M.Qoigeldievtiń «Halyqty tuqyrtý-ónerge ainalmasyn» (12 aqpan 1999 j.), S.Dorjenovtyń «Búgingi qazaqtyń rýhy qandai?» (31 mamyr 1996 j.), respýblikalyq qoǵamdyq-saiasi «Mysl» jýrnalynda jariialanǵan D.Kishibekovtiń «Júrekten shyqqan júrekke jetedi» (№12, 2000 j.), Á. Qalmyrzaevtyń «Qazaqstandyq patriotizm týraly sóz» (№12, 2000 j.), A.Konovalovtyń «Halyqtyq patriotizm: ideiadan – naqty iske» (№12, 2001 j.) dep atalatyn materialdary taqyryptarynan-aq kórinip turǵanyndai el ómirindegi eń ózekjardy máselelerdi qamtyǵany aiqyn ańǵarylady.
Osynaý úrdisten respýblikamyzda shyǵatyn uiǵyr diasporasynyń úni «Ýigýr avazi» gazeti de qalysqan joq. Onyń avtorlary Qazaqstan ortaq úiimiz, ony súiý, ardaqtaý paryzymyz, basymyzǵa kún túskende pana bolǵan kieli meken degen oi jelileri gazet jazar taqyryptardyń arqaýyna ainaldy. Osy rette A.Nazarovtyń «Birlik – gúldený men damýdyń kepili» (22 naýryz, 1991 j.), R.Erǵalievanyń «Ulttyq mádenietti órkendetý qasietti is» (8 qańtar 1994 j.), R.Tohtahýnovtyń «Dostyǵymyz damýymyzdyń negizi» (24 qazan 1998 j.) dep atalatyn maqalalary qazaqstandyq patriotizmdi qalyptastyrý baǵytyndaǵy ózderiniń oi tolǵamdaryn ortaǵa salady.
Qysqasy, qolyna qalam alǵan qai qalamger de meili ol qazaq bolsyn, orys bolsyn, uiǵyr bolsyn, qai-qaisysy da el rýhyn kóterý, ult namysyn oiatý, sóitip otanshyldyq, patriottyq sezimin qalyptastyrý joldary qandai degen saýalǵa ár avtor ózinshe oi topshylaidy, naqty usynys aitady. «Jalpy, ekijúzdilik, paraqorlyq, bireýdi bireý aldaý-arbaý, biliksúigishtik, ataqqumarlyq, qolynda bailyq pen bilik bolǵandardyń aldyndaǵy quldyq psihologiiasy siiaqty nárseler etek jaiǵanda, rýhtyń shyńyraý túbine quldyraýy zańdy qubylys, – dei kelip S.Dorjenov bylaisha oi qorytady: – Óńsheń «soqyr, taskereń mylqaý» qoǵamnyń múshesi bolǵandy qoiyp, qoldan kelgenshe zańdy burmalaýshylyqqa birigip kúresý. Ómir qashanda kúres ekenin umytpaý, sport, dene shynyqtyrýdy búkil ulttyń kúndelikti ádetine ainaldyrý, ras bul ázirinshe óte aýyr (áleýmettik máseleler), kúrdeli sharýa bolyp tur ǵoi, biraq túbi sheshiler, oǵan tek zor úmitpen qarap, shydamdylyq jasaý, «óldi degen osy eken» dep pessimizmge túspeý kerek». Al, S.Nurmuratov «… halyqtyń genofondyn, aǵzalyq qurylymyn barynsha kúiretetin protsester júrip jatyr. Onymen kúres … tym samarqaý. Kelesi urpaqtardyń jaǵdaiyn qazirden oilamasaq, aqyl men parasat, ilim men bilim ne úshin qajet» dep saýal qoiady da, «Tarihshy tarihtyń nebir qyrtystaryn tizip kórsetse, ónerdegi daryn ómir shyndyǵyn kórkemdep jetkizse, filosof bilimderdiń basyn biriktirip tereń tujyrymdar aita bastasa – dilimizdi baiyta túserimizge, zamana únin tereń uǵarymyzǵa, olardy ártúrli burmalaýdan (deformatsiia) qorǵai alatynymyzǵa shúbá joq» dep pikirin tujyrymdaidy. Osy pikirdi B.Tazabek bylaisha damytady: «Búginder qazaqy rýhy bolattai berik qyp biriktirip turatyn ekonomikalyq, rýhani, mádeni jáne tildik orta bolmai tur». Sol úshin de deidi ol «kádýilgi atyshýly ideologiia kerek ekendigi daýsyz shyndyq bolsa kerek… Bul turǵydan kelgende… ulttyń ekonomikasyn, mádenietin, qazaqy rýhani dúniesin búgingi tyǵyryqtan alyp shyǵyp, yrysty da berekeli biik kók jailaýlarǵa kóterip, aldaǵy jańa zamanda búkil adamzattyq órkeniettiń bel ortasynan ózine laiyqty oryn ala bilý – búgingi qazaq halqy úshin ári syn, ári mindet» dep qalyń áleýmetke oi salmaǵyn tastaidy.
Jazýshy, aqyn Amanhan Álimniń táýelsizdikti baian etý joldary men quraldaryn mezgegen maqalasy da asa qundy. «Qazirgi qolda bar, basymyzǵa qonǵan baq – táýelsizdiktiń qadir-qasietin túsinýimiz kerek. Eshteńe kókten túse qalmaidy. Qai nárseniń de sebep-saldary bolady, – deidi ol. – Qazir keibir el-jurt sol táýelsizdik úshin jan berip, jan alysýda. Máselege osy turǵydan kelgende biz oilanýǵa tiispiz. Qazaq halqynyń oǵan tolyq quqy bar. Sol jolda ol az qan tógip, az kóz jasyn kól etken joq. Eger, ár ǵasyrdaǵy ult basyna tóngen qaiǵy-qasiretterdi terip, termelei bersek, onda oǵan bizdiń qalamymyzdyń da siiasy jetpegen bolar edi… Qazaqstandy táýelsiz de egemendi el retinde qalyptastyrý ekonomikalyq jáne strategiialyq pozitsiianyń myqtylyǵymen ǵana shektelip qoimaidy, ol ulttyń ash, toqtyǵyna qaramai ózi mekendegen territoriiany, memleketti jáne sol ózi ielik etken egemen qoǵamdy ólerdei súiýden bastalady». Osy pikirlerdiń qai-qaisysyn alyp qarasańyz da, materialdarǵa ózek bolǵan ortaq otanshyldyq jelini aiqyn baiqaisyz. Ol – 90-jyldardaǵy el ómirin jailaǵan aýa jaiylýshylyq pen qoǵamdyq-rýhani saladaǵy bei-bereketshildik, sonyń zardabyn tartqan halyq tirligi, sol kemshilikti joiýǵa degen talpynys bolatyn. Bul – bir. Ekinshiden, maqalalardyń kaisysyn alyp karasaq ta osynaý olqylyqpen kúresti ózimiz bastamasaq, bizge eshkim «qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaityn zaman» ornatyp bermeidi degendi aitady. «Aspannan shuǵa jaýatyn kún endi bolmas» degen qanatty qaǵidany oqyrman esine salyp, óz problemamyzdy ózimiz sheshýimiz kerek dep ún qatady. Úshinshiden, bul qiyndyqty jeńý úshin de eńseńdi kóter, kúirektenbe, rýhyńdy oiat, Otan seniki, Otanyńdy súi, qazaq! Endigi jerde elge de, jerge de sen iesiń, sol úshin de ózge ulttar men ulystarǵa jón silte jáne qazaqstandyq patriotizmge boila degen oi osy maqalalardyń ón boiyna ózek etip alynǵan. Osy tusta myna bir máselege de nazar aýdarmasqa bolmaidy. Ulttyq namys rýhyn kóteretin, ony áspetteitin oqyrman oiynan shyǵyp jatatyn osyndai materialdarmen qosa áli de bolsa kemshilikter men olqylyqtarǵa boi aldyryp, máseleni durys qoia bilmegen materialdardyń da merzimdi basylymdardyń betterinde jariialanyp ketkenderi jasyryn emes. Kei kezderi jalpyǵa málim jaǵdaiattardy baiandaityn, aqylgóisigen jariialanymdar oqyrmanyn mezi etetin edi. Munyń bári jýrnalisterdiń endigi bir bóliginiń burynǵy sartap dástúrden, eski qalyptan áli de bolsa aryla almai kele jatqandyǵynyń kórinis berýi.
Naýqanshyldyq pen ózimbilermendik, máseleniń mánine boilamai jete zerttelmegen aqparat jeteginde ketý keibir gazetter men jýrnaldar jariialanymdaryna tán qubylys bolǵany jasyryn emes. Bul rette saiasattanýshy ǵalym S.Ádilbekovtiń «Aqiqat» jýrnalynyń 2003 jylǵy ekinshi nómirinde jariialanǵan «Bilik pen baspasóz bátýasy» degen maqalasyndaǵy myna bir pikiriniń oryndy ekenin atap ótý qajet: «Birqatar buqaralyq aqparat quraldary Qazaqstan egemendiginiń, ásirese, onyń alǵashqy jyldarynda jariialylyk, demokratiialyq jeleýmen biliktiń bedelin túsirip, jurtshylyqtyń sanasyna jas memlekettiń oń qadamdaryna degen kóleńke uialatty, – dep jazady ol. – Munyń ózi qoǵamnyń judyryqtai bolyp jumylyp, ilgeri jyljýyna kedergi keltirdi».
Egemendiktiń eleń-alańynda buqaralyq aqparat quraldarynyń tynys-tirshiliginde, onyń qalyptasý úrdisinde paida bolǵan osyndai qubylysty keiin jekelegen toptyq múddeler ieleri men ónerkásiptik-qarjy kúshteri sheber paidalanyp ketkeni belgili. Sóitip, qaisybir kezeńderde buqaralyq aqparat quraldary, onda jumys istep júrgen jýrnalister saiasi oiynǵa ózderiniń de qalai aralasyp ketkenin bilmei qalatyn kezderi de joq emes edi. Ainalyp kelgende, qarjy-ónerkásip toptary men biznes alpaýyttarynyń arasyndaǵy esep aiyrysýlardyń qurbandyǵyna jýrnalisterdiń shalynatyndyǵyn ómirdiń ózi kórsetip keledi. Aitalyq, Reseidegi Kiselevter men Dorenkolardyń «saiasi súrleýiniń» taǵylymdary osy pikirimizdiń dáleli bolsa kerek. Al, Qazaqstan jaǵdaiynda «Karavan», «Diapazon» siiaqty basylymdary men jekelegen kommertsiialyq telearnalardyń jumysyndaǵy olqylyqtar kezinde oryndy synǵa ushyraǵany málim. Toptyq múddeden aryla almaǵan keibir aqparat quraldarynyń quryltaishylary men qojaiyndary reti kelse jýrnalister qolymen ot kósep qalǵysy kelgeni shyndyq. Olar úshin memleket erteńi, saiasi ahýaldyń turaqtylyǵyn saqtaý, táýelsizdiktiń baiandy bolýy úshin qoǵamdyq pikirdiń rólin baǵalaý sekildi máseleler umyt qalyp, ekinshi qatarǵa syrǵyǵany jasyryn emes. Sonyń saldarynan qoǵamdyq pikir arnasyn shalqaitatyn, ósh alý syńaiynda jazylǵan maqalalar, bir qainaýy ishinde dúmbilez materialdar, oqyrman talǵamyn ósirýdi kóksemeitin jariialanymdar kórinip qalyp jatty. Qoǵamdyq oi-sanadaǵy jańa men eskiniń kúresinde, el ómiriniń ótpeli kezeńinde mundai qubylystyń bolýy zańdy da. Biraq, úlken ólshemmen qaraǵanda mundai arakidik kezdesip qalatyn kemshilikter aýqymdy, keleli istiń úrdisin toqtata almasy anyq edi.
Bizdiń saraptaýymyzsha, buqaralyq aqparat quraldary, onyń ishinde qazaq gazetteri qoǵam rýhyna sai, demokratiialyq ózgeristerge orai jańasha mazmunmen, jańasha patriottyq pishinmen óz oqyrmandarynyń rýhani azyǵyna ainalyp otyrdy. Bul – bir. Ekinshiden, 70 jyldan asa ýaqyt boiyna totalitarlyq júiede monoideologiianyń obektisine ainalǵan halyqtyń oi-sanasyn 180 gradýsqa burý ońai sharýa emes ekendigin eskersek, mine, osynaý jankeshti jumysta qazaq gazetteriniń de ólsheýsiz úles qosqanyn atap aitý kerek. Baspasóz demokratiialyq órleý jyldarynda shyn máninde «tórtinshi bilik» iesi atandy. Muny gazetter men jýrnaldardyń qalyń áleýmettiń kókeiindegi eń jandy, eń shetin, eń eljandy dep atalatyn taqyryptardy kóterip, sol arqyly buqaralyq minberge ainalǵanynan aiqyn baiqaýǵa bolady. Ásirese, jer taǵdyryna qatysty problemalyq materialdar, ana tilimizdiń ózekti máselelerine arnalǵan ótkir maqalalar shyn máninde, qazaqstandyqtardyń patriottyq sezimin oiatatyn jariialanymdar boldy.
Jumabek KENJALIN,
jýrnalist
.jpeg)