باسپاسٶز – حالىق رۋحىن كٶتەرۋدٸڭ, ۇلت نامىسىن وياتۋدىڭ قۋاتتى قۇرالى

XX عاسىردىڭ باسىندا حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ ەلٸنە «ويان, قازاق!» دەپ ٷن قاتسا, بۇل شاقىرۋ كەيٸنگٸ تولقىن الاش تٸندٸ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇرانىنا اينالدى.

«كٶزٸڭدٸ اش, ويان, قازاق, كٶتەر باستى,
ٶتكٸزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى!
جەر كەتتٸ, دٸن ناشارلاپ, حال ھارام بوپ,
قازاعىم, ەندٸ جاتۋ جاراماستى!»

 وسىلايشا ۇلت نامىسىنا قامشى بولار سٶز ايتۋ, قالىڭ ەلەۋمەتتٸڭ قامىن جەۋ, ونىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋ ساياساتپەن اينالىسقان الىپ تۇلعالارىنىڭ عانا قولىنان كەلگەن. سٶيتٸپ, ولار تار جول, تايعاق كەشۋلٸ وسىناۋ تاريحي ميسسييادا باسىن بەيگەگە تٸككەن, عۇمىرىن سارپ ەتكەن. بۇل «قاراڭعى قازاق كٶگٸنە ٶرمەلەپ شىعىپ كٷن بولعىسى كەلگەن» تالاي وقىعاندارىمىزدىڭ عۇمىر كٶشٸنە, تاعدىر-تالايىنا تەن قۇبىلىس ەدٸ. وسى تەلٸمدٸ تاعىلىم, الاش كٶسەمدەرٸنٸڭ رۋحىنا ادالدىق قازٸرگٸ قازاق زييالىلارىنىڭ ٸس-قيمىلىنان, دٷنيەتانىمىنان, قايراتكەرلٸك قاسيەتٸنەن لايىقتى جالعاسىن تابا بەرسە ەكەن دەپ تٸلەيمٸز. مەسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ۇلتتىق ساناعا زور سٸلكٸنٸس ەكەلگەن ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ وقيعالارىن وراعىتىپ كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. دەل بٷگٸنگٸ تاڭدا, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ون جىلدان استام قوعامدىق ٶمٸرٸنٸڭ ەر سەتٸ وي ەلەگٸنەن ٶتٸپ, قايتا ساراپتالىپ, ەر نەرسە ٶزٸنٸڭ شىنايى تاريحي, ساياسي باعاسىن الىپ جاتقان شاقتا ۇلت نامىسىنا ۇيىتقى بولعان پروبلەمالار تٶڭٸرەگٸندە ارنايى سٶز قوزعاپ, ونى قاراستىرۋ قوعامدىق قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداپ وتىر. وسى رەتتە, رۋحاني ٷردٸسٸمٸزدە ەلەۋلٸ رٶلگە  يە بۇقارالىق  اقپارات قۇرالدارىنىڭ اتقارعان مٸندەتٸ قانداي بولدى? بٸز ودان قانداي تاعىلىم تٷيەمٸز دەگەن ساۋال ٶزٸنەن-ٶزٸ تۋىندايدى.

پروبلەماعا بويلاۋ ٷشٸن تاريحي اقيقاتقا جٷگٸنۋ كەرەك. 90-جىلداردىڭ سىپاتى قانداي ەدٸ? كەڭەستەر وداعىنىڭ ەمٸرشٸل-توتاليتارلىق جٷيەسٸ ٶزٸنٸڭ قۇلدىراۋ شەگٸنە جەتتٸ. قارجى قۇن­سىزدانىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستار ەلسٸرەدٸ. قىسقاسى, قوعامدىق, ەكونو­ميكالىق ٶمٸردٸڭ قاي سالاسىندا دا داعدارىس بەلەڭ الىپ, مۇنىڭ ٶزٸ الىپ يمپەرييانىڭ كٷيرەۋٸنە ەكەلٸپ سوقتى. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ بىلاي دەپ جازادى: «كوممۋنيستٸك رەجيمنٸڭ سان جىلدار بويعى كٷش-جٸگەرٸمەن قۇرىلعان توتاليتارلىق قوعام كٶز الدىمىزدا جەنە دە ەلەۋلٸ سىرتقى ىقپالدىڭ ەسەرٸنسٸز-اق ويىنشىق ٷيشٸكتەي بىت-شىتى شىقتى. اسا قۋاتتى دەرجاۆانىڭ سونشالىقتى تەز جەنە قايتىپ كەلمەستەي كٷيرەۋٸنٸڭ كٶپتەگەن سەبەپتەرٸن اتاۋعا بولار ەدٸ. بٸراق, مەنٸڭشە, ولاردىڭ ەڭ باستىسى, كسرو-دا باستاپقى كەزدەن-اق ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ ۇعىنا بٸلۋ جەنە ٶز تاعدىرىن ٶزٸ ايقىنداۋ مەحانيزمٸنٸڭ بولماعاندىعىنا بايلانىستى. كەڭەس ادام­دارى ٶزدەرٸن ٶز ٶمٸرلەرٸنٸڭ, ٶز مەنشٸگٸنٸڭ, ٶز ەلٸنٸڭ شىنايى قو­جايىندارى رەتٸندە ەشقاشاندا شى­­نايى سەزٸنبەي, تەك پارتييالىق, مەم­لەكەتتٸك مەشينەنٸڭ تٸلسٸز بۇران­داسى عانا بولىپ كەلدٸ».

وسىنىڭ  سالدارىنان  بۇرىنعى وداق­تىق جٷيەنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە دەمو­كراتييالىق قوزعالىستار بەلەڭ الىپ, ۇلتتىق سانادا سٸلكٸنٸس باستالدى. مۇنىڭ بەرٸ جيىلىپ كەلٸپ وداقتاس رەس­پۋبليكالاردىڭ ورتاق وداقتان قول ٷزٸپ ەگەمەندٸك, تەۋەلسٸزدٸك جارييالاۋىنا ۇلاستى. ايتۋعا عانا جەڭٸل بولعانىمەن بۇل پروتسەستەر قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸمٸزدە وپ-وڭاي ٶتە قالعان جوق. تٷرلٸ ساياسي قوزعالىستار, توپتار مەن بٸرلەستٸكتەر اراسىنداعى كٶزقاراستار قايشىلىعى, مٸنەز شارپىسۋلارى بەلگٸلٸ بٸر ٶڭٸرلەردە قاقتىعىستار الدىنداعى احۋالعا الىپ كەلدٸ. ايتالىق, رەسپۋبليكا تاريحىنداعى «اقتاڭداق» جىلدارعا قايتا باعا بەرۋ, ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورنىقتىرۋ, ەل ەگەمەندٸگٸ, تٸل مەسەلەسٸ, جەر تاعدىرى, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارى جٶنٸندەگٸ پٸكٸرتالاستار اسا ٶتكٸر جاعدايدا ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭشە, وسىناۋ كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ وڭ شەشٸم تابۋىنا, اقىل-پاراساتتىڭ ٷستەمدٸك ەتۋٸنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ونىڭ ٸشٸندە قازاق گازەتتەرٸ ايتارلىقتاي ٷلەس قوستى. وعان تەۋەلسٸزدٸك تاريحىن شەجٸرەلەپ جاتقان گازەت-جۋرنال تٸگٸندٸلەرٸ كۋە.

ەندٸ, ناقتى مىسالعا جٷگٸنەلٸك. قازاقستان  جەرٸنٸڭ اۋماقتىق تۇتاس­تىعى قايتٸپ ساقتالماق? قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك مەرتەبە الۋى تيٸس پە, جوق پا? ەل تاريحىنداعى اقتاڭداق جىلدار باعاسىن قالاي بەرەمٸز دەگەن ساۋالدار يسٸ قازاق ٷشٸن ەڭ شەتٸن, ٶزەكجاردى مەسەلەلەر بولىپ كەلگەن. XX عاسىردىڭ باسىندا ەيگٸلٸ «قازاق», «سارىارقا», «الاش», «سەركە» گازەتتەرٸ, «ايقاپ» جۋرنالى وسى جاعداياتتاردى تاريح ساحناسىنان كەتە-كەتكەنٸنشە جازىپ كەتتٸ. وسى ٷردٸس, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ەندٸ عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا الاش ەلەۋمەتٸنٸڭ مٸنبەرٸ بولىپ, حالىقتىڭ ساياسي ساناسىنا ەسەر ەتسەم, قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستىرسام دەگەن قازاق باسىلىمدارىنىڭ كٷنبە-كٷنگٸ ٸزدەنٸسٸنٸڭ ٶزەگٸنە اينالدى. زامانا رۋحىنا ساي, جاڭا دەۋٸر تالاپتارىنا وراي دەستٷرلٸ باسىلىمدار ٶز اتاۋلارىن ٶزگەرتٸپ قانا قويماي, جاڭا مازمۇنمەن, تىڭ تۇرپاتپەن, سونى ۇرانمەن وقىرماندارىنا ٷن قاتتى. ايتالىق, «سوتسياليستٸك قازاقستان» – «ەگەمەندٸ كازاقستان» (كەيٸن «ەگەمەن كازاقستان»), «لەنينشٸل جاس» – «جاس الاش», «قازاقستان پيونەرٸ» – «ۇلان», «قازاقستان كوممۋنيسٸ» – «اقيقات», «مەدەنيەت جەنە تۇرمىس» – «پاراسات», «بٸلٸم جەنە ەڭبەك» – «زەردە», «پارتيينايا جيزن كازاحستانا» – «مىسل», «كوممۋنيزم تۋعي» – «ۋيگۋر اۆازي» بولىپ ٶزگەردٸ. مۇنىڭ سىرتىندا ەسكٸ سارتاپ قالىپتان ارىلىپ, جاڭا دەۋٸر لەبٸمەن رۋحتانىپ, ٶز اتاۋلارىن ٶزگەرتكەن وبلىستىق, اۋداندىق, سالالىق گازەت-جۋرنالدار قانشاما? وسىلارمەن بٸر لەكتە ەگەمەندٸك ٷمٸتٸمەن ٸلەسە, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تٶل نەتيجەسٸندەي بولىپ رەسپۋبليكالىق «حالىق كەڭەسٸ», «انا تٸلٸ», «تٷركٸستان», «حالىق كونگرەسٸ», «ازييا», «مەدەنيەت», «جاس قازاق», «ٶركەن» دەپ اتالاتىن گازەتتەر دٷنيەگە كەلدٸ. بۇلاردىڭ بەرٸنٸڭ اتاۋلارىن ٶزگەرتكەن بۇرىنعى باسىلىمداردىڭ دا, جاڭادان تۇساۋ كەسكەن جاڭا گازەت-جۋرنالداردىڭ دا ماقسات-مۇراتى بٸرەۋ ەدٸ. ول – ەل ەگەمەندٸگٸنٸڭ باياندى بولۋىنا, تەۋەلسٸزدٸك اتتى ۇعىمنىڭ تامىرى تەرەڭ تارتۋىنا بارىنشا ٷلەس قوسۋ. «گازەتتەر, – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ «حالىق كەڭەسٸ» اپتالىعىنىڭ العاشقى نٶمٸرٸنە بايلانىستى قۇتتىقتاۋ سٶزٸندە ن. نازارباەۆ, – رەسپۋبليكاداعى ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ جاعدايى مەن كەلەشەگٸن مۇقييات تالداۋعا تيٸستٸ. ولاردىڭ ماقالالارىندا كەز كەلگەن ۇلت پەن ۇلىس ادامدارىنىڭ تٸلٸنە, مەدەنيەتٸنە جەنە ەدەت-عۇرپىنا قالتقىسىز قۇرمەت بايقالۋ شارت. ەلبەتتە, بٷكٸلقازاقستاندىق جاڭا گازەتتەرٸمٸز تەربيە, بٸلٸم بەرۋ, پاراساتتىلىقتى ارتتىرۋ, مورال, ەكولوگييالىق جاعدايدى كٷرت جاقسارتۋ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا قامقورلىق, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ باقىلاۋىنداعى جەنە رەسپۋبليكانىڭ بٷكٸل حالقى تىنىستاپ وتىرعان مەسەلەلەرگە ايرىقشا ىنتا قويۋعا تيٸس».

وسى پرينتسيپتٸ مەسەلەلەردٸ باسشى­لىققا العان مەرزٸمدٸ باسىلىمدار, بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە شىن مەنٸندە ازاتتىق رۋحىنىڭ كٷمٸس قوڭىراۋىنا, «حالىقتىڭ كٶزٸ, قۇلاعى ھەم تٸلٸ» بولۋعا ۇمتىلدى. قۋانىشتىسى سول, كٶپ جاعدايدا قازاق گازەتتەرٸ, رەسپۋبليكادا شىعاتىن باسقا دا باسىلىمدار سول دٸتتەگەن ماقساتتان شىعىپ جاتتى. جاڭا دەۋٸر, جاڭا زامان رۋحىنا ساي جاسانىپ, تارانىپ شىعا باستاعان باسىلىمداردا ەل ٶمٸرٸندەگٸ قوعامدىق-ساياسي ٷردٸستٸ شىنايى اشىپ كٶرسەتۋگە  باعىتتالعان جاڭا ايدارلار, تىڭ تاقىرىپتىق جٷيەلەر كٶرٸندٸ. ايتالىق, «حالىق كەڭەسٸ» گازەتٸندە «جوقشىسى بولماسا – جەر جەتٸم», «زامانا زاپىرانى», «حالىقتىڭ تٸنٸ – تٸلٸ», «عازالدا – عاسىر عيبراتى», «ادىرنا», «ٸلكٸمدٸلٸك – ٸلگەرٸلەۋ كەپٸلٸ», «ٸزگٸلٸكتٸ قوعامعا بارار جولدا», «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە «نارىقتىڭ جٷگٸن نار تارتار», «تٸل تاعدىرى – ەل تاعدىرى», «ەلٸن سٷيۋ – ەرگە سىن», «بٸر اۋىز سٶز», «جاس الاش» گازەتٸندە «ويتٷرتكٸ», «جٷرەكجاردى سٶز», «نارىقتىق ەكونوميكا قادامدارى», «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە – «كٶزقاراس», «اشىق ەڭگٸمە», «تانىم», «كٶكەيدە جٷرگەن كٶپ سۇراق», «انا تٸلٸ» گازەتٸندە «ۇلت بولام دەسەڭ ۇرپاعىڭدى ويلا», «تٶرت قۇبىلامىزدى تٷگەندەيٸك», «زامان – قازاقستان» گازەتٸندە «ٷشٸنشٸ مىڭجىلدىق تابالدىرىعىندا», «قازاق زييالىلارى: ٶتكەنٸ, بٷگٸنٸ, ەرتەڭٸ», «قا­زاقتانۋ» دەپ اتالاتىن ايدارلار وقىرمان جٷرەگٸنە جول تاپتى دەسە دە بولادى. وسى ايدارلار اياسىندا جارييالانعان ماتەريالدار ٶزٸنٸڭ ٶتكٸرلٸگٸمەن, ايتار ويىنىڭ تەرەڭدٸگٸمەن, ۇلت رۋحىن, پاتريوتيزمٸن وياتا السام دەگەن ماقسات نەگٸزٸندە جازىلعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن. وسى پٸكٸرٸمٸزدٸ ورنىقتىرۋ ٷشٸن بٸرەر مىسال كەلتٸرەلٸك. ايتالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ 1992 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 27, 30 جۇلدىزدارىنداعى جەنە جەلتوقسان ايىنىڭ 1 جۇلدىزىنداعى نٶ­مٸرلەرٸندە كٶسەمسٶزدٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸل­دەرٸنٸڭ بٸرٸ, تالانتتى قالامگەر ەبٸش كە­كٸلباەۆ ۇلت نامىسى تۋرالى تولعانىپ, «ارعا تارتپاي – ارمان تۇل, نامىس قۋماي – ماقسات تۇل» دەگەن ماقالاسىن جارييالادى. مۇندا اۆتور ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ ارعى-بەرگٸسٸندە جاڭاشا ويلاۋ ماشىعىنا كٶندٸگە الماي, كٶپ مەسەلەگە ٷستٸرتتەۋ قاراپ جٷرگەندەرگە ۇلتتىق مەملەكەت يدەياسى, ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق نامىس مەسە­لەلەرٸن ۇعىندىرۋعا, ونى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن تالداپ بەرۋدٸ نيەت ەتكەن. «بٸزدەر بۇرىن ەل قورعاعان باتىرلارىمىزبەن ماقتاناتىن ەدٸك, – دەپ جازادى ە. كەكٸلباەۆ, – بٸرازدان بەرٸ «ٶز ورتامىزدان پەلەن مينيستر, تٷگەن پروفەسسور شىقتى», – دەپ قۋاناتىن بولدىق. بۇل بٸزدٸڭ نامىسشىلدىعىمىز. ەندەشە, سول نامىسشىلدىعىمىزدى جا­ڭا زامانعا لايىق جاڭا ٷردٸستەر يگە­­رۋدٸڭ پسيحولوگييالىق قارۋىنا نەگە اينالدىرمايمىز?! بٸز نەگە ٸسكەر ادامدارىمىزعا, بٸلگٸر مامان­دا­­رىمىزعا ماقتانباۋىمىز كەرەك? قازٸر عوي قانداي ەلگە بارساق تا, ەڭ الدىمەن, ول ەلدٸڭ كومفورتىن, سەن-سال­تاناتىن, شىعاراتىن بۇيىمدارىن, كٸسٸ قۇرمەتتەۋ, قىزمەت كٶرسەتۋ مەدە­نيەتٸن اۋىزعا الامىز. قازٸر ادامدى, قاۋىمدى باعالاۋدىڭ قاعيدالارى دا ٶزگەرٸپ كەتتٸ. سول جاڭارعان قاعي­دالار قازاقتار ٷشٸن جات بولار ما ەدٸ? جوق, جات بولماس ەدٸ. كازاقتار دا بٸر كەزدە ادامداردى كٶرگەندٸ-كٶر­گەنسٸز, تەربيەلٸ-تەربيەسٸز دەپ بٶ­لەتٸن. نە بولماسا, كٸسٸ باعالاعاندا, ونىڭ ۇستاعان شارۋاشىلىعىنا, مٸن­­گەن اتىنا, كيگەن كيٸمٸنە, قۇ­رىپ وتىرعان تۇرمىسىنا قاراپ باعا­لايتىن. نەگە بٸز جاڭا ٸسكەرلٸكتٸ يگەرۋدٸ نەمەسە جاڭا ماماندىقتاردى مەڭگەرۋدٸ وسىنداي بەسەكەگە اينالدىرمايمىز?! بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ تابيعاتىندا بەسەكەشٸلدٸك بار. بٸزدٸڭ نامىسشىلدىعىمىزدىڭ ٶزٸندە دە ەلگٸندەگٸ بەسەكەشٸلدٸك جاتىر. نەگە بٸز وسى بەسەكەشٸلدٸگٸمٸزدٸ جاڭا زامانعا ىڭعايلانۋعا پايدالانبايمىز?!

…ۇلتتىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ بٷ­گٸنگٸ تاڭداعى بٸردەن بٸر ٶزەگٸ – ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸكتٸ قالىپ­تاستىرۋ بولسا لەزٸم. ۇلتتىق نامىسىمىز سول ەكونوميكالىق تەۋەل­سٸزدٸكتٸ قالىپتاستىراتىن قاسيەتتەردٸ بويىمىزعا تەزدەتٸپ دامىتۋعا تٷرتكٸ بولعانى دۇرىس. ەگەر, بٸزدە سونداي سانا, سونداي نامىس نەعۇرلىم تەز قالىپتاسسا, وندا بٸز دەگەنٸمٸزگە سولعۇرلىم تەز جەتە الامىز». گازەت وسى بٸر ويلى ماقالانى جارييالاۋ ارقىلى ٶزگە قازاق زييالىلارىن اشىق پٸكٸر الىسۋعا شاقىردى. ەلەۋمەت بويىندا وتانشىلدىق سەزٸم مەن پاتريوتيزمدٸ قايتسەك وياتا الامىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەدٸ. ول كٶزٸ قاراقتى كٸسٸلەردٸ ورتاق مۇرات ورايىنداعى شارۋاعا ۇيىتقى بولۋعا ٷندەدٸ. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بۇل نيەتٸ كٶپشٸلٸك تاراپىنان قولداۋ تاپقانى انىق ەدٸ. سٶيتٸپ, وسى ماتەريالعا ٷندەس 1993 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى 17,18,19 نٶمٸرلەرٸندە قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ «ٷيلەسٸمدٸلٸكتەر مەن قايشىلىقتار» دەپ اتالاتىن سەرييالى ماقالاسى جارييالاندى. مۇندا ە.كەكٸلباەۆ ويىنا قازىق بولعان مەسەلەلەر ودان ەرٸ تەرەڭدەتٸلٸپ, ەسكٸ دوگمالىق تٷسٸنٸكتەرمەن كٷرەس جولدارىنا بارلاۋ جاسالىنادى. اۆتور رۋحانييات سالاسىندا بەلەڭ الىپ وتىرعان احۋالعا ٶز كٶزقاراستارىن بٸلدٸرٸپ, ونى تاباندىلىقپەن شەشۋدٸڭ جولدارىن ۇسىنادى.

بٸزدٸڭشە, ول  قوعام  ٶمٸرٸ كەلەڭ­سٸزدٸ­گٸنٸڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك استارىنا, سىرىنا ٷڭٸلەدٸ. ٶتپەلٸ كەزەڭ دەپ اتالاتىن قوعامنىڭ ٸشكٸ قايشىلىقتارىنا نازار اۋدارادى. ولاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ سەبەپتەرٸن, بەسەڭدەتۋ نەمەسە توقتاتۋدىڭ اشىعىن, انىعىن ايتادى. ق.سۇلتانوۆتىڭ ماتەريالدارى بٸرجاقتىلىقتان ادا, ونىڭ وي قورىتۋ, جازۋ ماشىعىنا سىپىرا, سيپاي ماقتاۋ تەن ەمەس. «بۇرىن بٸر عانا مەملەكەتتٸڭ, ياكي ٶكٸمەتتٸڭ قولىندا بولعان مەنشٸكتٸك, نەگٸزگٸ قور, نەگٸزگٸ ٶندٸرٸس, قارجى بٷگٸن سان-سالاعا كەتتٸ, – دەيدٸ ول. – ەرينە, بۇل نارىقتىڭ زاڭى. بارلىق نارىقتىڭ زاڭىمەن ٶكٸمەتتەن تەك نەسيە عانا الىپ, ٶز كەسٸبٸن قۇرىپ, بايىعان ادامعا سٶز بار ما? قايتا سوندايلار كٶبەيسە ەكەن دەيمٸز. بٸراق, وسى بٶلٸستٸ ادال ەڭبەك ادامدارىنان گٶرٸ پىسىقايلار, الاياقتار كٶبٸرەك, ۇتىمدىراق پايدالانىپ كەلەدٸ. جٷدەۋشٸلەر كٶپ, ٶتە-مٶتە اۋىل جٷدەپ بارادى. قولىندا ٶندٸرٸسٸ, نە ساۋدا مەكەمەسٸ بار ٸرٸلٸ-ۇساقتى باسشىلار دا قاراپ قالىپ جاتقان جوق. كٶز الدىمىزدا ٶكٸمەتتٸڭ, حالىقتىڭ قارجىسىنا سالىنعان مەكەمەلەر بٸر-اق كٷندە بٸر ادامنىڭ عانا فيرماسى بولىپ شىعا كەلگەندە نە دەرٸڭدٸ بٸلمەيسٸڭ?! بۇنىڭ اتى – ٶكٸمەت ەسەبٸنەن بايۋ … بٸراق, «بەرٸ زاڭدى». دەمەك, قابىلدانىپ جاتقان زاڭدارىمىز دا ەلٸ تيٸستٸ دەرەجەدە تولىققاندى ەمەس. زاڭداردىڭ دٷمشەلٸگٸن ەلگٸندەي توپتار دەر كەزٸندە پايدالانىپ, ٶز قورىن تولىقتىرىپ, قالتاسىن قا­لىڭداتىپ, مەز-مەيرام. ول «فيرماچتار», كوممەرسانتتار, بيزنەسمەندەر, تٸپتٸ, حانعا سەلەم بەرۋدەن قالىپ بارادى. توي ٷستٸندە ٶزٸنٸڭ جاقىنىنا جەڭٸل مەشينە سىيلاي سالۋ ولارعا تٷك ەمەس. تەك كٶڭٸل تٷسسە بولعانى. وسى ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸ ەل اۋزىندا. جۇرت وسىعان نازالى … بۇرىن دا مۇنداي ۇرلىقتار بولىپ جاتاتىن, بٸراق نارىق ساياساتىنا كٶشە باستاعانىمىزدى جارييالاپ, جاڭا زاڭدار قابىلداي باستاعالى ۇرلىقتار «ۇرلىق», «الىپساتارلىق» (سپەكۋلياتسييا) دەگەن اتتارىنان «قۇ­لانتازا قۇتىلىپ», «كوممەرتسييا», «ەر­كٸن ساۋدا» دەگەن جاڭا اتتارمەن كٶم­­كەرٸلدٸ دە ەشكٸمنٸڭ كٷشٸ جەت­پەي­تٸندەي «قۇدٸرەتتٸ» كٷشكە اينالا باستادى. مٸنە, وسىنداي جاعدايدا بۇقارا حالىقتىڭ «مەملەكەت قايدا, بيلٸك قايدا, ولار قايدا قاراپ وتىر?» دەپ رەنجۋٸ دە, جاۋاپ ٸزدەپ دال بولۋى دا ەبدەن ورىندى. اۆتور شىمبايعا باتقان شىندىق تۋرالى وسىلايشا تولعانادى. ال, ەندٸ, گازەت وسى جوعارىدا تٸلگە تيەك بولعان ماقالالاردى جارييالاي وتىرىپ الدىنا قانداي ماقسات قويدى? جەنە ول ماقسات ورىندالدى ما? مٸنە, ەندٸگٸ ەڭگٸمە وسى حاقىندا. بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ويىمىزشا ماقالالارعا نەگٸز بولعان تاقىرىپتىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ. ەكٸ اۆتور دا قوعامدىق ٶمٸرٸ­مٸزدە قالىڭ ەلەۋمەت كيلٸگٸپ وتىر­عان مەسەلەلەرگە ٶز كٶزقاراسىن, وي-توپشىلاۋىن بٷكپەسٸز بٸلدٸرەدٸ. ٶت­پەلٸ كەزەڭنٸڭ ەڭ ٶزەكجاردى, تٷيٸندٸ جاع­داياتتارى, نارىقتى ەكونوميكانىڭ كٷن­گەيٸ مەن كٶلەڭكەلٸ تۇستارى تالقىعا تٷ­سەدٸ. ەكٸنشٸدەن, دەموكراتييالىق پرين­تسيپكە سٷيەنە وتىرىپ, گازەت اۆتور تاڭ­­داۋدا, مٸنبەر بەرۋدە تالعامپازدىق تانىتقان. سەبەبٸ, مۇنداي تاقىرىپتا كە­زٸندە بيلٸك باسىندا بولعانداردى, يا بولماسا ٸس باسىندا جٷرگەندەردٸ سٶي­لەتۋ, ولاردىڭ قوعامدىق بولمىستىڭ اقيقاتى تۋرالى بٷكپەسٸز ايتۋى قيىننىڭ قيىن شارۋاسى بولاتىن. شەكتەن تىس سەكەمشٸلدٸك پەن ساقتىق بۇرىنعى پارتييا نومەنكلاتۋراسىنداعى كٸسٸلەر ٷشٸن جازىلماعان قاعيدا ەدٸ. وي-ساناداعى وسى بٸر «دەرت» كٶپتەگەن ازاماتتىڭ شىنايى پوزيتسيياسىن ايقىنداۋىنا كەدەرگٸ بولىپ كەلدٸ. قانشاما قۇندى پٸكٸر, ۇتىمدى وي قوعامدىق ٶمٸرگە جول تابا الماي سەمٸپ قاتىپ قالدى. سوندىقتان بولۋى كەرەك, كٶبٸنە-كٶپ سٶز بەن ٸستٸڭ ٷيلەسٸم تابا الماي جاتاتىنى. سٶيتٸپ, ولار تۋرالى بٸرجاقتى پٸكٸر قالىپتاستى. ال, «ەگەمەن قازاقستان», بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, جوعارىداعى ماقالا اۆتورلارىنا مٸنبەر بەرۋ ارقىلى, مٸنە, وسى كٶزقاراستى بۇزۋعا تىرىستى. بيلٸك باسىنداعىلاردىڭ بەرٸ بٸردەي ەسكٸ, سارتاپ يدەولوگييانىڭ قالىبىندا قالىپ قويماعاندىعىنا ەلەۋمەتتٸڭ كٶزٸن جەتكٸزسەم دەدٸ. ول ماقسات بٸرشاما ورىندالعان دا. سەبەبٸ, ە.كەكٸلباەۆ دەۋٸر تۋدىرعان مٸندەتتەردٸ شەشۋگە قالىڭ ەلەۋمەتتٸ, زييالى قاۋىمدى شاقىرىپ, ۇلتتى ۇلىقتاۋ ٷردٸسٸن ٷندەسە, ق.سۇلتانوۆ زامانا بولمىسىنىڭ تٷيٸندٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ سىرىن اشۋعا نيەت قىلادى. دەمەك, ەكٸ اۆتوردىڭ دا ماتەريالى ٸشتەي بٸرٸنە بٸرٸ ساباقتاس, لوگيكالىق بايلانىستا دايىندالعان. ماتەريالدار وسىنىسىمەن دە قۇندى. سٶيتٸپ, ەلٸمٸزدە دەموكراتييالىق جاڭعىرۋلار باستالعالى بەرٸ ەل ٸشٸندەگٸ قايشىلىقتاردى تەك وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸ عانا ايتا الادى دەگەن پٸكٸرگە سوققى بەرٸلدٸ. ٸس باسىنداعى ازاماتتارىمىز ەل ٷستٸنەن عانا كٷن كٶرٸپ جٷرگەن جوق ەكەن. حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتايتىن جاندار قايدا دەپ بيلٸكتەگٸ زييالىلارىمىزعا كٸنە تاعۋ ەلٸ ەرتە ەكەن. مٸنە, بۇل ماقالالاردىڭ جارييالانۋى قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ كٶزٸن وسى پٸكٸردٸڭ اقيقاتتىعىنا جەتكٸزدٸ. ٷشٸنشٸدەن, وسى ماقالالاردىڭ جارييالانۋى وبلىستىق, اۋداندىق بيلٸك ماڭايىندا جٷرگەن ازاماتتارعا وي سالدى. ولار ەندٸگٸ جەردە حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بٸلٸپ قانا وتىرۋ ازدىق ەتەتٸندٸگٸن, ونى كٶپشٸلٸكتٸڭ تالقىسىنا سالۋ, تولعاۋلى مەسەلەلەردٸڭ  شەشٸمٸن, پاتريوتتىق سەزٸمدٸ قالىپ­تاس­تىرۋدى بٸرلەسە ٸزدەۋ كەرەكتٸگٸن سەزٸندٸ. بۇل رەتتە تاسقا باسىلعان سٶزدٸڭ, گازەت جارييالانىمىنىڭ پەرمەنٸ, كٷش-قۋاتى قانشالىقتى بولاتىندىعىن, جٷرەكتەن شىققان سٶزدٸڭ عانا جٷرەككە جەتەتٸندٸگٸن دەلەلدەپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق شارۋا ەكەندٸگٸ اقيقات.

ٸلگەرٸدە قالاي ەدٸ? گازەت-جۋرنال­داردىڭ تيٸستٸ بٶلٸم قىزمەت­كەرلەرٸ دايىنداعان ماتەريال­دارعا پارتييانىڭ ورتالىق كوميتەتٸ جەتەكشٸلەرٸ, رەس­پۋبليكالىق مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى, وبكوم حاتشىلارى, باسقا دا لاۋازىم يەلەرٸ ويلانباستان-اق قول قوياتىن. سٶيتٸپ, ادام كٶزقاراسىنا تيگٸزەر ىقپالى ەلسٸز, ٶمٸردٸڭ اقيقات شىندىعىنان الشاق, كٶلەمدٸ ماقالالار گازەت بەتتەرٸندە جارييالانىپ جاتاتىن. ونىڭ سول ماقالاعا قول قويعان اۆتورعا دا, وقىرمانعا دا ەلەۋمەتتٸك-ساياسي تۇرعىدان پايداسى بولا بەرمەيتٸن. ال, جاڭا دەۋٸر جاڭا مٸندەت قويدى. قوعام, مەملەكەت ٶمٸرٸندەگٸ قۇبىلىستارعا, وتانشىلدىق مەسەلەسٸنە جانىڭ اۋىرىپ, قينالا وتىرىپ جازعان ماقالا عانا كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸنەن شىعا­تىندىعىن, سول سٶز عانا ەلەۋمەتتٸ سوڭىنان ەرتە الاتىندىعىن دەلەلدەدٸ. قازاق باسپاسٶزٸ تاريحىندا ونداي تەجٸريبە مىسالى كٶپتەپ سانالادى. ايتالىق, تەمٸربەك جٷرگەنوۆ, ٸليياس وماروۆ, ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ, قاسىم تەۋكەنوۆ سىندى مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٶنەگەسٸ بيلٸك باسىنا جەتكەن تالاي قازاقستاندىق زييالىلارعا ٷلگٸ بولارلىق-اق دەستٷر. ٶكٸنٸشكە وراي, توتاليتارلىق دەۋٸر تۇسىندا مۇنداي جانسٷيسٸنتەتٸن جاعداياتتار اراكٸدٸك قانا كەزدەسٸپ وتىردى. ال, قاراپايىم وقىرمان قاۋىم, قالىڭ ەلەۋمەت اقيقاتتىڭ الدىندا قاسقايا تۇرىپ جانى اۋىرا بۇقارانىڭ تٸلەگٸن تٸلەگەن ليدەرلەرٸنە بٸر تابان جاقىنداي تٷسەتٸنٸ سٶزسٸز ەدٸ. بۇل كٶش باستاعان كٸسٸلەر ٷشٸن باعا جەتكٸزگٸسٸز ساياسي كاپيتال. ٶز پەرزەنتتەرٸنە دەگەن ەل ٸشٸنٸڭ قۇرمەتٸ «تەمەكەڭ سولاي دەپتٸ», «ٸلەكەڭمەن كەڭەسٸپ كٶرگەندە», «ٶزاعاڭنىڭ ٶزٸ باس بولىپ» دەپ باستالاتىن ەڭگٸمەلەرمەن ەدٸپتەلٸپ جاتۋشى ەدٸ. بيلٸكتەگٸ باسشىلارعا دەگەن حالىق سەنٸمٸ وسىلايشا دەرٸپتەلٸپ كٶڭٸلگە قوناتىن قۇبىلىس ەدٸ.

جاڭا تالاپ ۋاقىت رۋحىنا ساي قي­مىل جاساۋ مٸندەتٸن قويدى. ەن­دٸ­گٸ جەردە ميلليوندار الدىندا حا­لىق­تىڭ مۇڭىن مۇڭدايتىن, جوعىن جوقتايتىن ت.جٷرگەنوۆ, I.وماروۆ پەن ٶ.جەنٸبەكوۆتەر ايتاتىن سٶز كەرەك بولدى. ال بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە تيەك بولعان ە.كەكٸلباەۆ پەن ق.سۇلتانوۆتىڭ ماقا­لالارى جۋرناليستەر ەلەۋمەتٸنٸڭ وسى بٸر نيەتتٸ جٷزەگە اسىرساق دەگەن تال­­پىنىسىنىڭ ناقتى بٸر مىسالى ەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ «كٶشە» دەموكراتتارىن اۋىزدىقتاۋدىڭ جەنە بٸر جولى ەكەندٸگٸن ۋاقىت بايقاتتى. سٶيتٸپ, گازەت وسى پرينتسيپتٸ مەسەلەلەردٸ نازارعا الا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ قوعامدىق وي-سانا كٶشٸندەگٸ ۇيىمداستىرۋشىلىق رٶلٸن ايقىنداي تٷستٸ. بۇل, ەرينە, باعالى تەجٸريبە ودان ەرٸ جالعاسىن تاپتى. ەنە بٸر جىلدارى بيلٸك باسىندا جٷرگەن كٸسٸلەردٸڭ قوعام اقيقاتى تۋرالى وي تولعاۋى, اقيقاتتى اقتارىلا ايتۋى مٷمكٸن ەمەستەي كٶرٸنەتٸن. ال, دەموكراتييالىق جاڭعىرۋدىڭ, وي-ساناداعى جاڭاشىلدىقتىڭ باسىندا ەل باسقارعان ازاماتتار قا­لىڭ قاۋىممەن وسىلايشا ەركٸن وي بٶلٸسۋدٸ, بۇل رەتتە باسپاسٶز بەتٸنەن سٶز سۇراۋدى دەستٷرگە اينالدىردى. وسى دەستٷر, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنە مٸن­بەر بەرۋ, سٶيتٸپ قوعام جاعىمسىز قۇبىلىستارىنان ارىلتۋعا ٷلەس قوسۋ باسپاسٶز اتاۋلىنىڭ پارىزى سانالدى. وسى باستاما قازاق گازەتتەرٸنٸڭ قالىڭ بۇقارا اراسىندا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ٶمٸرشەڭ اكتسييالارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە دە باعالاندى.

رەسپۋبليكامىزدىڭ باس گازەتٸندە سونى ٸز سالعان وسىنداي جارييالانىمدار ٶزگە دە باسىلىمدار بەتٸنەن كٶرٸنە باستادى. ايتالىق, «حالىق كەڭەسٸ» ٶزٸنٸڭ العاشقى نٶمٸرلەرٸنەن-اق الاش ەلەۋمەتٸنٸڭ ىقى­لاسىنا بٶلەنگەن گازەتتەردٸڭ بٸرٸ بولدى. باسىلىم كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە وراي ماقساتتى ايقارما بەتتەردٸ ۇيىمداستىرىپ تۇرۋدى دەستٷرگە اينالدىردى. «جوقشىسى بولماسا جەر جەتٸم» (22-28 مامىر 1990 ج.) «زييالىدان شىققان سٶز, زەردەلٸگە بولسىن كەز» (4 ماۋ­سىم 1990 ج.), «كوعامدىق سانا كٶشٸن كٸم باستايدى?» (30 شٸلدە 1990 ج.) دەپ اتالاتىن ايقارما بەتتەر وقىرماندار ويىنان شىعىپ, وعان ٶزدەرٸ دە ٷزبەي اتسالىساتىن بولدى. مۇنىڭ   سىرتىندا ع.ساپارعاليەۆتٸڭ «قا­زاقتىڭ جەرٸ كٸمدٸكٸ?» (12 ناۋرىز 1991 ج.), جازۋشى ج.سومجٷرەكوۆتىڭ «شىڭىراۋدان شىعار جول» (30 مامىر 1991 ج.), م.سٷلەيمەنوۆتىڭ «ەت جٷرەگٸم ەلجٸرەگەن ەلٸم-اي» (18 شٸلدە 1991 ج.), ج.بەكبولاتوۆتىڭ «كٶن قاتسا قالىبىنا» (13 تامىز 1991 ج.) ك.نۇرپەيٸسوۆتىڭ «كٶمۋسٸز قالعان بوزداقتار» (23 قاراشا 1991 ج.) دەپ اتالاتىن ماتەريالدارىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. بۇل ماقالالاردىڭ قاي-قايسىنان دا قالامگەرلەردٸڭ ازاماتتىق-پاتريوتتىق پوزيتسيياسى ايقىن بايقالىپ تۇرادى. مەسەلەن, جۋرناليستٸڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسى, وتانشىلدىق سەنٸم-نانىمى, ونىڭ ماماندىق مەرتەبەسٸنە ادالدىعى دەگەندە 1991 جىلعى بۇرىنعى وداق كٶلەمٸندەگٸ تامىز وقيعاسىنا بايلانىس­تى جاعداياتتار ساباقتارىن ەستە ۇستاعان ورىندى. 

«ورتالىق قازاقستان» گازەتٸ رەسپۋبليكا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ٸشٸندە ٶزٸندٸك ورنى بار, اۆتورلىق كونتينگەنتٸ قالىپتاسقان باسىلىمداردىڭ بٸرٸ. 90-جىلدارى وسى گازەتكە رەسپۋبليكاعا بەلگٸلٸ قالامگەر نۇرمۇحان ورازبەك باس رەداكتور بولىپ كەلگەن سوڭ-اق ونىڭ ماتەريالدارىنىڭ ساپاسى ارتىپ, شىن مەنٸندە وقىرمان قاۋىمنىڭ وي بٶلٸسەر مٸنبەرٸ بولۋعا قۇلشىنىس بايقالدى. سەبەبٸ, كٶبٸنە-كٶپ ۇلتتىق ويانۋ, مەسەلەگە دەموكراتييالىق پرينتسيپتەر تۇرعىسىنان باعا بەرەتٸن ماقالالار جارييالاۋ ەڭبەك ۇجىمىنىڭ بٷكٸل ٸزدەنٸسٸنٸڭ تٷپ نەگٸزٸنە اينالدى. 1991 جىلعى تامىز وقيعاسى بۇل گازەت تاعدىرىنان دا وراعىتىپ كەتە العان جوق. بارشاعا مەلٸم, سول تۇستاعى بٷكٸل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى زوردىڭ كٷشٸمەن, جوعارعى جاقتىڭ دٷمپۋٸمەن كسرو-داعى تٶتەنشە جاعدايلار جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ مەلٸمدەمەلەرٸن, قۇجاتتارىن جارييالاپ جاتتى. وسى تۇستا «ورتالىق قازاقستان» گازەتٸ دە بۇل وقيعاعا ٶزٸندٸك كٶزقاراسىن بٸلدٸرٸپ, باعاسىن بەردٸ.

گازەتتٸڭ 20 تامىز كٷنگٸ نٶمٸرٸندە «جەكسەنبٸدەن دٷيسەنبٸگە قاراعان تٷنٸ تٶڭكەرٸس بولدى» دەپ شاپكا بەرٸلدٸ دە, ٸلە «يە, بۇل تٶڭكەرٸس» دەگەن تاقىرىپپەن باس رەداكتور ن.ورازبەكتٸڭ ماقالاسى جارييالاندى. ماقالانىڭ جارييالانۋىنا بايلانىستى بٷكٸل جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ «… وسى ٷشٸن بەرٸن ٶز موينىما الام» دەپ اۆتور بۇل بٷلٸكتٸڭ دەموكراتييالىق پرينتسيپتەر رۋحىنا ساي ەمەستٸگٸن باتىل ايتىپ, توتاليتارلىق رەجيم قاۋپٸنەن ساقتاندىردى. ونى ايىپتادى! سول تۇستا بٷكٸل ەل كٶلەمٸندە تجمك-گە قارسى باتىل, اشىقتان-اشىق ساياسي كٶزقاراسىن بٸلدٸرگەن جۋرناليستەردٸڭ بٸرٸ ن.ورازبەك ەدٸ. بۇل – تاريحي شىندىق. ال, تاريحي شىندىقتى تاريح شەجٸرەسٸنەن سىزىپ تاستاي المايتىنىڭىز تاعى اقيقات! وسىناۋ ٸرٸلٸك ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ سالعان كٶسەمسٶزشٸلەر مەكتەبٸنٸڭ زاڭدى جالعاسىنداي بولسا, ۇزاق ۋاقىت مونويدەولوگييا قۇرساۋىندا قالعان جۋرناليستەردٸڭ جاڭا دەۋٸر تالابىنا ساي تىڭ ٸزدەنٸس ٷردٸسٸنە جول اشتى. گازەتتەر مەن جۋرنالدار اراسىندا شىن مەنٸسٸندەگٸ ەرٸپتەستٸك شىعارماشىلىق سايىس باستالدى. باسىلىمدار قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸمٸزدەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ العاش بولىپ كٶتەرۋگە, وقىرماندار نازارىن ٶزگەلەردەن بۇرىن ٶزدەرٸنە اۋدارتۋعا, سٶيتٸپ بٸرٸنەن بٸرٸ اسىپ تٷسۋگە تىرىستى. بۇل يگٸلٸكتٸ ٷردٸس, قوعامدىق ينستيتۋت رەتٸندەگٸ ولارداعى جاڭا قۇبىلىس ەدٸ. سوندىقتان دا بولۋى كەرەك, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ 1997 جىلعى 29 شٸلدە كٷنگٸ نٶمٸرٸندەگٸ عالىم ر.بەردٸباي مەن جۋرناليست د.رامازاننىڭ «ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى» دەگەن تاقى­رىپتاعى سۇحباتى, دەل وسى نٶمٸردەگٸ ب.جەتەكبايدىڭ «شىندىق شىرايى نەمەسە ۇلت مۇراتىن ٸزدەۋ…», ا.ەلٸمنٸڭ «پاتريوتيزم جەنە مەششاندىق» (29 قىركٷيەك 2000 ج.), «قازاققا پاتريوتيزم كەرەك پە?» دەگەن ماقالالارى (1 قىركٷيەك 2000 ج.), پروفەسسور  ق. جارىقباەۆ پەن جۋرناليست ق.بوقاەۆتىڭ «ۇلتتىق پسيحولوگييانى وقىتۋ – ۇلتشىلدىق ەمەس» دەپ اتالاتىن سۇحباتى, «انا تٸلٸ» گازەتٸنٸڭ 1996 جىلعى 9 مامىر كٷنگٸ نٶمٸرٸندەگٸ س.مەدەۋبەكوۆتىڭ ۇلاندار رۋحىنداعى ۇلتتىق پاتريوتيزم تۋرالى تولعاعان «احاۋ, قۇمعان-اي, وتتا تۇرعان-اي», «زامان – قازاقستان» گازەتٸندەگٸ ب.تازابەكتٸڭ «تەۋەلسٸزدٸك جەنە كازاقى رۋح» (10 قازان 1997 ج.), س.نۇرمۇراتوۆتىڭ «تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ۇلتتىق دٸلٸ» (15 ناۋرىز 1996 ج.), م.قويگەلديەۆتٸڭ «حالىقتى تۇقىرتۋ-ٶنەرگە اينالماسىن» (12 اقپان 1999 ج.), س.دورجەنوۆتىڭ «بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ رۋحى قانداي?» (31 مامىر 1996 ج.), رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي «مىسل» جۋرنالىندا جارييالانعان د.كٸشٸبەكوۆتٸڭ «جٷرەكتەن شىققان جٷرەككە جەتەدٸ» (№12, 2000 ج.), ە. قالمىرزاەۆتىڭ «قازاق­ستاندىق پاتريوتيزم تۋرالى سٶز» (№12, 2000 ج.), ا.كونوۆالوۆتىڭ «حالىقتىق پاتريوتيزم: يدەيادان – ناقتى ٸسكە» (№12, 2001 ج.) دەپ اتالاتىن ماتەريالدارى تاقىرىپتارىنان-اق كٶرٸنٸپ تۇرعانىنداي ەل ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ٶزەكجاردى مەسەلەلەردٸ قامتىعانى ايقىن اڭعارىلادى.

وسىناۋ ٷردٸستەن رەسپۋبليكامىزدا شىعاتىن ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ ٷنٸ «ۋيگۋر اۆازي» گازەتٸ دە قالىسقان جوق. ونىڭ اۆتورلارى قازاقستان ورتاق ٷيٸمٸز, ونى سٷيۋ, ارداقتاۋ پارىزىمىز, باسىمىزعا كٷن تٷسكەندە پانا بولعان كيەلٸ مەكەن دەگەن وي جەلٸلەرٸ گازەت جازار تاقىرىپتاردىڭ ارقاۋىنا اينالدى. وسى رەتتە ا.نازاروۆتىڭ «بٸرلٸك – گٷلدەنۋ مەن دامۋدىڭ كەپٸلٸ» (22 ناۋرىز, 1991 ج.), ر.ەرعاليەۆانىڭ «ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ ٶركەندەتۋ قاسيەتتٸ ٸس» (8 قاڭتار 1994 ج.), ر.توحتاحۋنوۆتىڭ «دوستىعىمىز دامۋىمىزدىڭ نەگٸزٸ» (24 قازان 1998 ج.) دەپ اتالاتىن ماقالالارى قازاقستاندىق پاتريوتيزمدٸ قالىپ­تاستىرۋ باعىتىنداعى ٶزدەرٸنٸڭ وي تولعامدارىن ورتاعا سالادى.

قىسقاسى, قولىنا قالام العان قاي قالامگەر دە مەيلٸ ول قازاق بولسىن, ورىس بولسىن, ۇيعىر بولسىن, قاي-قايسىسى دا ەل رۋحىن كٶتەرۋ, ۇلت نامىسىن وياتۋ, سٶيتٸپ وتانشىلدىق, پاتريوتتىق سەزٸمٸن قالىپتاستىرۋ جولدارى قانداي دەگەن ساۋالعا ەر اۆتور ٶزٸنشە وي توپشىلايدى, ناقتى ۇسىنىس ايتادى. «جالپى, ەكٸجٷزدٸلٸك, پاراقورلىق, بٸرەۋدٸ بٸرەۋ الداۋ-ارباۋ, بيلٸكسٷيگٸشتٸك, اتاققۇمارلىق, قولىندا بايلىق پەن بيلٸك بولعانداردىڭ الدىنداعى قۇلدىق پسيحولوگيياسى سيياقتى نەرسەلەر ەتەك جايعاندا, رۋحتىڭ شىڭىراۋ تٷبٸنە قۇلدىراۋى زاڭدى قۇبىلىس, – دەي كەلٸپ س.دورجەنوۆ بىلايشا وي قورىتادى: – ٶڭشەڭ «سوقىر, تاسكەرەڭ مىلقاۋ» قوعامنىڭ مٷشەسٸ بولعاندى قويىپ, قولدان كەلگەنشە زاڭدى بۇرمالاۋشىلىققا بٸرٸگٸپ كٷرەسۋ. ٶمٸر قاشاندا كٷرەس ەكەنٸن ۇمىتپاۋ, سپورت, دەنە شىنىقتىرۋدى بٷكٸل ۇلتتىڭ كٷندەلٸكتٸ ەدەتٸنە اينالدىرۋ, راس بۇل ەزٸرٸنشە ٶتە اۋىر (ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر), كٷردەلٸ شارۋا بولىپ تۇر عوي, بٸراق تٷبٸ شەشٸلەر, وعان تەك زور ٷمٸتپەن قاراپ, شىدامدىلىق جاساۋ, «ٶلدٸ دەگەن وسى ەكەن» دەپ پەسسيميزمگە تٷسپەۋ كەرەك». ال, س.نۇرمۇراتوۆ «… حالىقتىڭ گەنوفوندىن, اعزالىق قۇرىلىمىن بارىنشا كٷيرەتەتٸن پروتسەستەر جٷرٸپ جاتىر. ونىمەن كٷرەس … تىم سامارقاۋ. كەلەسٸ ۇرپاقتاردىڭ جاعدايىن قازٸردەن ويلاماساق, اقىل مەن پاراسات, ٸلٸم مەن بٸلٸم نە ٷشٸن قاجەت» دەپ ساۋال قويادى دا, «تاريحشى تاريحتىڭ نەبٸر قىرتىستارىن تٸزٸپ كٶرسەتسە, ٶنەردەگٸ دارىن ٶمٸر شىندىعىن كٶركەمدەپ جەتكٸزسە, فيلوسوف بٸلٸمدەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ تەرەڭ تۇجىرىمدار ايتا باس­تاسا – دٸلٸمٸزدٸ بايىتا تٷسەرٸمٸزگە, زامانا ٷنٸن تەرەڭ ۇعارىمىزعا, ولاردى ەرتٷرلٸ بۇرمالاۋدان (دەفورماتسييا) قورعاي الاتىنىمىزعا شٷبە جوق» دەپ پٸكٸرٸن تۇجىرىمدايدى. وسى پٸكٸردٸ ب.تازابەك بىلايشا دامىتادى: «بٷگٸندەر قازاقى رۋحى بولاتتاي بەرٸك قىپ بٸرٸكتٸرٸپ تۇراتىن ەكونوميكالىق, رۋحاني, مەدەني جەنە تٸلدٸك ورتا بولماي تۇر». سول ٷشٸن دە دەيدٸ ول «كەدۋٸلگٸ اتىشۋلى يدەولوگييا كەرەك ەكەندٸگٸ داۋسىز شىندىق بولسا كەرەك… بۇل تۇرعىدان كەلگەندە… ۇلتتىڭ ەكونوميكاسىن, مەدەنيەتٸن, قازاقى رۋحاني دٷنيەسٸن بٷگٸنگٸ تىعىرىقتان الىپ شىعىپ, ىرىستى دا بەرەكەلٸ بيٸك كٶك جايلاۋلارعا كٶتەرٸپ, الداعى جاڭا زاماندا بٷكٸل ادامزاتتىق ٶركەنيەتتٸڭ بەل ورتاسىنان ٶزٸنە لايىقتى ورىن الا بٸلۋ – بٷگٸنگٸ قازاق حالقى ٷشٸن ەرٸ سىن, ەرٸ مٸندەت» دەپ قالىڭ ەلەۋمەتكە وي سالماعىن تاستايدى.

جازۋشى, اقىن امانحان ەلٸمنٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸ بايان ەتۋ جولدارى مەن قۇرالدارىن مەزگەگەن ماقالاسى دا اسا قۇندى. «قازٸرگٸ قولدا بار, باسىمىزعا قونعان باق – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ەشتەڭە كٶكتەن تٷسە قالمايدى. قاي نەرسەنٸڭ دە سەبەپ-سالدارى بولادى, – دەيدٸ ول. – قازٸر كەيبٸر ەل-جۇرت سول تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن جان بەرٸپ, جان الىسۋدا. مەسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە بٸز ويلانۋعا تيٸسپٸز. قازاق حالقىنىڭ وعان تولىق قۇقى بار. سول جولدا ول از قان تٶگٸپ, از كٶز جاسىن كٶل ەتكەن جوق. ەگەر, ەر عاسىرداعى ۇلت باسىنا تٶنگەن قايعى-قاسٸرەتتەردٸ تەرٸپ, تەرمەلەي بەرسەك, وندا وعان بٸزدٸڭ قالامىمىزدىڭ دا سيياسى جەتپەگەن بولار ەدٸ… قازاقستاندى تەۋەلسٸز دە ەگەمەندٸ ەل رەتٸندە قالىپتاستىرۋ ەكونوميكالىق جەنە ستراتەگييالىق پوزيتسييانىڭ مىقتىلىعىمەن عانا شەكتەلٸپ قوي­مايدى, ول ۇلتتىڭ اش, توقتىعىنا قاراماي ٶزٸ مەكەندەگەن تەرريتورييانى, مەملەكەتتٸ جەنە سول ٶزٸ يەلٸك ەتكەن ەگەمەن قوعامدى ٶلەردەي سٷيۋدەن باستالادى». وسى پٸكٸرلەردٸڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساڭىز دا, ماتەريالدارعا ٶزەك بولعان ورتاق وتانشىلدىق جەلٸنٸ ايقىن بايقايسىز. ول – 90-جىلدارداعى ەل ٶمٸرٸن جايلاعان اۋا جايىلۋشىلىق پەن قوعامدىق-رۋحاني سالاداعى بەي-بەرەكەتشٸلدٸك, سونىڭ زاردابىن تارتقان حالىق تٸرلٸگٸ, سول كەمشٸلٸكتٸ جويۋعا دەگەن تالپىنىس بولاتىن. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, ماقالالاردىڭ كايسىسىن الىپ كاراساق تا وسىناۋ ولقىلىقپەن كٷرەستٸ ٶزٸمٸز باستاماساق, بٸزگە ەشكٸم «قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان» ورناتىپ بەرمەيدٸ دەگەندٸ ايتادى. «اسپاننان شۇعا جاۋاتىن كٷن ەندٸ بولماس» دەگەن قاناتتى قاعيدانى وقىرمان ەسٸنە سالىپ, ٶز پروبلەمامىزدى ٶزٸمٸز شەشۋٸمٸز كەرەك دەپ ٷن قاتادى. ٷشٸنشٸدەن, بۇل قيىندىقتى جەڭۋ ٷشٸن دە ەڭسەڭدٸ كٶتەر, كٷيرەكتەنبە, رۋحىڭدى ويات, وتان سەنٸكٸ, وتانىڭدى سٷي, قازاق! ەندٸگٸ جەردە ەلگە دە, جەرگە دە سەن يەسٸڭ, سول ٷشٸن دە ٶزگە ۇلتتار مەن ۇلىستارعا جٶن سٸلتە جەنە قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە بويلا دەگەن وي وسى ماقالالاردىڭ ٶن بويىنا ٶزەك ەتٸپ الىنعان. وسى تۇستا مىنا بٸر مەسەلەگە دە نازار اۋدارماسقا بولمايدى. ۇلتتىق نامىس رۋحىن كٶتەرەتٸن, ونى ەسپەتتەيتٸن وقىرمان ويىنان شىعىپ جاتاتىن وسىنداي ماتەريالدارمەن قوسا ەلٸ دە بولسا كەمشٸلٸكتەر مەن ولقىلىقتارعا بوي الدىرىپ, مەسەلەنٸ دۇرىس قويا بٸلمەگەن ماتەريالداردىڭ دا مەرزٸمدٸ باسىلىمداردىڭ بەتتەرٸندە جارييالانىپ كەتكەندەرٸ جاسىرىن ەمەس. كەي كەزدەرٸ جالپىعا مەلٸم جاعداياتتاردى باياندايتىن, اقىلگٶيسٸگەن جارييالانىمدار وقىرمانىن مەزٸ ەتەتٸن ەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ جۋرناليستەردٸڭ ەندٸگٸ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ بۇرىنعى سارتاپ دەستٷردەن, ەسكٸ قالىپتان ەلٸ دە بولسا ارىلا الماي كەلە جاتقاندىعىنىڭ كٶرٸنٸس بەرۋٸ.

ناۋقانشىلدىق پەن ٶزٸمبٸلەرمەندٸك, مەسەلەنٸڭ مەنٸنە بويلاماي جەتە زەرتتەلمەگەن اقپارات جەتەگٸندە كەتۋ كەيبٸر گازەتتەر مەن جۋرنالدار جارييالانىمدارىنا تەن قۇبىلىس بولعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل رەتتە ساياساتتانۋشى عالىم س.ەدٸلبەكوۆتٸڭ «اقيقات» جۋرنالىنىڭ 2003 جىلعى ەكٸنشٸ نٶمٸرٸندە جارييالانعان «بيلٸك پەن باسپاسٶز بەتۋاسى» دەگەن ماقالاسىنداعى مىنا بٸر پٸكٸرٸنٸڭ ورىندى ەكەنٸن اتاپ ٶتۋ قاجەت: «بٸرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قا­زاقستان ەگەمەندٸگٸنٸڭ, ەسٸرەسە, ونىڭ العاشقى جىلدارىندا جارييالىلىك, دەموكراتييالىق جەلەۋمەن بيلٸكتٸڭ بەدەلٸن تٷسٸرٸپ, جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا جاس مەملەكەتتٸڭ وڭ قادامدارىنا دەگەن كٶلەڭكە ۇيالاتتى, – دەپ جازادى ول. – مۇنىڭ ٶزٸ قوعامنىڭ جۇدىرىقتاي بولىپ جۇمىلىپ, ٸلگەرٸ جىلجۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ».

ەگەمەندٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭىندا بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸندە, ونىڭ قالىپتاسۋ ٷردٸسٸندە پايدا   بولعان  وسىنداي قۇبىلىستى كەيٸن  جەكەلەگەن توپتىق مٷددەلەر يەلەرٸ مەن ٶنەركەسٸپتٸك-قارجى كٷشتەرٸ شەبەر پايدالانىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. سٶيتٸپ, قايسىبٸر كەزەڭدەردە بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى, وندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن جۋرناليستەر ساياسي ويىنعا ٶزدەرٸنٸڭ دە قالاي ارالاسىپ كەتكەنٸن بٸلمەي قالاتىن كەزدەرٸ دە جوق ەمەس ەدٸ. اينالىپ كەلگەندە, قارجى-ٶنەركەسٸپ توپتارى مەن بيزنەس الپاۋىتتارىنىڭ اراسىنداعى ەسەپ ايىرىسۋلاردىڭ قۇرباندىعىنا جۋرناليستەردٸڭ شالى­ناتىندىعىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ايتالىق, رەسەيدەگٸ كيسەلەۆتەر مەن دورەنكولاردىڭ «ساياسي سٷرلەۋٸنٸڭ» تاعى­لىمدارى وسى پٸكٸرٸمٸزدٸڭ دەلەلٸ بولسا كەرەك. ال, قازاقستان جاعدايىندا «كاراۆان», «دياپازون» سيياقتى باسىلىمدارى  مەن جەكەلەگەن كوممەرتسييالىق تەلەارنالاردىڭ جۇمىسىنداعى ولقى­لىقتار كەزٸندە ورىندى سىنعا ۇشىراعانى مەلٸم. توپتىق مٷددەدەن ارىلا الماعان كەيبٸر اقپارات قۇرالدارىنىڭ قۇرىلتايشىلارى مەن قوجايىندارى رەتٸ كەلسە جۋرناليستەر قولىمەن وت كٶسەپ قالعىسى كەلگەنٸ شىندىق. ولار ٷشٸن مەملەكەت ەرتەڭٸ, ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باياندى بولۋى ٷشٸن قوعامدىق پٸكٸردٸڭ رٶلٸن باعالاۋ سەكٸلدٸ مەسەلەلەر ۇمىت قالىپ, ەكٸنشٸ قاتارعا سىرعىعانى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان قوعامدىق پٸكٸر ارناسىن شالقايتاتىن, ٶش الۋ سىڭايىندا جازىلعان ماقالالار, بٸر قايناۋى ٸشٸندە دٷمبٸلەز ماتەريالدار, وقىرمان تالعامىن ٶسٸرۋدٸ كٶكسەمەيتٸن جارييالانىمدار كٶرٸنٸپ قالىپ جاتتى. قوعامدىق وي-ساناداعى جاڭا مەن ەسكٸنٸڭ كٷرەسٸندە, ەل ٶمٸرٸنٸڭ ٶتپەلٸ كەزەڭٸندە مۇنداي قۇبىلىستىڭ بولۋى زاڭدى دا. بٸراق, ٷلكەن ٶلشەممەن قاراعاندا مۇنداي اراكٸدٸك كەزدەسٸپ قالاتىن كەمشٸلٸكتەر اۋقىمدى, كەلەلٸ ٸستٸڭ ٷردٸسٸن توقتاتا الماسى انىق ەدٸ.

بٸزدٸڭ ساراپتاۋىمىزشا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ونىڭ ٸشٸندە قازاق گازەتتەرٸ قوعام رۋحىنا ساي, دەمو­كراتييالىق ٶزگەرٸستەرگە وراي جاڭاشا مازمۇنمەن, جاڭاشا پاتريوتتىق پٸشٸنمەن ٶز وقىرماندارىنىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالىپ وتىردى. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, 70 جىلدان اسا ۋاقىت بويىنا توتاليتارلىق جٷيەدە مونويدەولوگييانىڭ وبەكتٸسٸنە اينالعان حالىقتىڭ وي-ساناسىن 180 گرادۋسقا بۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, مٸنە, وسىناۋ جانكەشتٸ جۇمىستا قازاق گازەتتەرٸنٸڭ دە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. باسپاسٶز دەموكراتييالىق ٶرلەۋ جىلدارىندا شىن مەنٸندە «تٶرتٸنشٸ بيلٸك» يەسٸ اتاندى. مۇنى گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ قالىڭ ەلەۋمەتتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ ەڭ جاندى, ەڭ شەتٸن, ەڭ ەلجاندى دەپ اتالاتىن تاقىرىپتاردى كٶتەرٸپ, سول ارقىلى بۇقارالىق مٸنبەرگە اينالعانىنان ايقىن بايقاۋعا بولادى. ەسٸرەسە, جەر تاعدىرىنا قاتىستى پروبلەمالىق ماتەريالدار, انا تٸلٸمٸزدٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان ٶتكٸر ماقالالار شىن مەنٸندە, قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزٸمٸن وياتاتىن جارييالانىمدار بولدى.

جۇمابەك كەنجالين,
جۋرناليست