Tarih ǵylymynda túrki, sonyń ishinde qypshaq-qazaq mádenietine qatysty uǵymdardyń shyǵý tórkinin anyqtaý – eń kúrdeli ári qyzyqty zertteý salalarynyń biri. Osyndai daýly ári kóp talqylanatyn terminderdiń biri – «basqaq» sózi. Bul ataý ortaǵasyrlyq derekterde jii kezdesedi jáne kóbine Altyn orda imperiiasy dáýirindegi ákimshilik laýazym nemese salyq jinaýshy sheneýnik retinde sipattalady.
«Basqaq» uǵymynyń tarihi máni
Aldymen, «basqaq» sózi tarih sahnasyna qai kezde shyqqanyn eske túsireiik. XIII-XVI ǵasyrda Altyn orda imperiiasy Eýraziianyń keń aýmaǵyn baǵyndyrǵan kezde, jergilikti halyqtarǵa baqylaý ornatý úshin arnaiy ákimshilik júie engizdi. Basqaqtyń mindeti halyqtan alym-salyq jinaý, áskeri tártipti baqylaý jáne qypshaq handarynyń buiryqtaryn oryndaý boldy.
Osyǵan bailanysty kóptegen ortaǵasyrlyq derekkózderde «basqaq» sózi qypshaq sheneýnigi retinde túsindirilgen. Mysaly, parsy tarihshysy Rashid ad-Din óziniń «Jamiǵ at-taýarih» eńbeginde basqaqtardyń biligi men mindetterin naqty sipattap ótedi.
Ǵylymi turǵydan – «basqaq» termininiń shyǵý tegine qatysty túrli dálel tabamyz. «Basqaq» sózi qypshaq tilinen shyqqan. Demek, «basqaq» — iaǵni «basqarýshy» nemese «bilik iesi» maǵynasynda. Qazaq tilinde – ol «bastyq», nemese «jetekshi», «basqarýshy» degen uǵymdardy bildiredi. Al «-qaq» nemese «-qaq/-qaqy» siiaqty qosymsha tulǵalar túrki tilderinde áreket nemese laýazym bildirý úshin jii qoldanylǵan. Osy turǵydan alǵanda, «basqaq» - «qaq» (is atqarýshy, laýazym iesi) qosyndysynan týyndaǵan qypshaq qazaqtyń sózi.
Derekter men arheografiialyq dálelder
Qypshaq dalasynan tabylǵan keibir jazbalar men qujattarda «basqaq» sózi – Altyn Orda dáýirindegi resmi hattar men jarlyqtarda bul sóz jii qoldanylǵan.
Altyn Orda – qypshaq tili ústem bolǵan memleket edi. Memlekettik is júrgizý, diplomatiialyq hat almasý, salyq júiesi – barlyǵy qypshaq tilinde júrgizildi. Bul suraqqa jaýap – ol sózdiń túrkilik negizi bar ekenin aiqyndai túsedi.
Qazirgi tildik muradaǵy izderi
Qazaq tilinde «basqaq» sózi qazir jii qoldanylmaidy, biraq onyń maǵynalyq izi saqtalǵan. Mysaly, «basqarý» jáne «basshylyq», sondai-aq «bastyq» degen sózder – bir túbirden taraidy. Tipti keibir óńirlik dialektilerde «basqaq» sózi «bastyq» maǵynasynda aýyzeki tilde kezdeskeni jóninde etnolingvistikalyq jazbalar bar.
Demek, bul uǵym tek tarihi termin ǵana emes, qazaq tildik júiesiniń damýyna áser etken mádeni-ákimshilik simvol bolǵan.
Aitar bolsaq, bul sózdiń túbiri – túrki-qypshaq tildik negizde jatyr degen pikir qisyndyraq kórinedi. Sondyqtan «basqaqtar» – tek qypshaq sheneýnikteri. Iaǵni olardyń ataýy men uǵymy da túrki mádenietiniń tereń qabatynan nár alǵan tarihi leksema. Bul sóz qypshaq-qazaq tiliniń kóneden kele jatqan bilik uǵymyn bildiretin tamyrly sózderdiń biri.
Qazaq tarihy men tiline úńilý – ulttyń rýhani tamyryn tereń túsinýdiń joly. «Basqaq» sekildi kóne sózderdiń tórkinin anyqtaý arqyly biz óz tilimizdiń bailyǵyn, mádenietimizdiń yqpalyn jáne túrki órkenietiniń álemdik tarihtaǵy ornyn aiqyndai túsemiz. Iá, «basqaqtar» sózi tarihi turǵyda qypshaq ústemdigimen bailanysty qoldanylǵan. Onyń qazaq tilinen shyqqandyǵy aiqyn. Bul uǵym ata-babalarymyzdyń bilik qurylymyndaǵy ózindik dástúrin, til men mádeniet sabaqtastyǵyn kórsetetin mańyzdy dálelderdiń biri.
