«باسقاقتار» – قازاق سٶزٸ مە?

تاريح عىلىمىندا تٷركٸ, سونىڭ ٸشٸندە قىپشاق-قازاق مەدەنيەتٸنە قاتىستى ۇعىمداردىڭ شىعۋ تٶركٸنٸن انىقتاۋ – ەڭ كٷردەلٸ ەرٸ قىزىقتى زەرتتەۋ سالالارىنىڭ بٸرٸ. وسىنداي داۋلى ەرٸ كٶپ تالقىلاناتىن تەرميندەردٸڭ بٸرٸ – «باسقاق» سٶزٸ. بۇل اتاۋ ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە جيٸ كەزدەسەدٸ جەنە كٶبٸنە التىن وردا يمپەريياسى دەۋٸرٸندەگٸ ەكٸمشٸلٸك لاۋازىم نەمەسە سالىق جيناۋشى شەنەۋنٸك رەتٸندە سيپاتتالادى. 

 «باسقاق» ۇعىمىنىڭ تاريحي مەنٸ

الدىمەن, «باسقاق» سٶزٸ تاريح ساحناسىنا قاي كەزدە شىققانىن ەسكە تٷسٸرەيٸك. XIII-XVI عاسىردا التىن وردا يمپەريياسى ەۋرازييانىڭ كەڭ اۋماعىن باعىندىرعان كەزدە, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتارعا باقىلاۋ ورناتۋ ٷشٸن ارنايى ەكٸمشٸلٸك جٷيە ەنگٸزدٸ. باسقاقتىڭ مٸندەتٸ حالىقتان الىم-سالىق جيناۋ, ەسكەري تەرتٸپتٸ باقىلاۋ جەنە قىپشاق حاندارىنىڭ بۇيرىقتارىن ورىنداۋ بولدى.

وسىعان بايلانىستى كٶپتەگەن ورتاعاسىرلىق دەرەككٶزدەردە «باسقاق» سٶزٸ قىپشاق شەنەۋنٸگٸ رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلگەن. مىسالى, پارسى تاريحشىسى راشيد اد-دين ٶزٸنٸڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگٸندە باسقاقتاردىڭ بيلٸگٸ مەن مٸندەتتەرٸن ناقتى سيپاتتاپ ٶتەدٸ. 

عىلىمي تۇرعىدان – «باسقاق» تەرمينٸنٸڭ شىعۋ تەگٸنە قاتىستى تٷرلٸ دەلەل تابامىز. «باسقاق» سٶزٸ قىپشاق تٸلٸنەن شىققان. دەمەك, «باسقاق» — ياعني «باسقارۋشى» نەمەسە «بيلٸك يەسٸ» ماعىناسىندا. قازاق تٸلٸندە – ول «باستىق», نەمەسە «جەتەكشٸ», «باسقارۋشى» دەگەن ۇعىمداردى بٸلدٸرەدٸ. ال «-قاق» نەمەسە «-قاق/-قاقى» سيياقتى قوسىمشا تۇلعالار تٷركٸ تٸلدەرٸندە ەرەكەت نەمەسە لاۋازىم بٸلدٸرۋ ٷشٸن جيٸ قولدانىلعان. وسى تۇرعىدان العاندا, «باسقاق» - «قاق» (ٸس اتقارۋشى, لاۋازىم يەسٸ) قوسىندىسىنان تۋىنداعان قىپشاق قازاقتىڭ سٶزٸ.

دەرەكتەر مەن ارحەوگرافييالىق دەلەلدەر

قىپشاق دالاسىنان تابىلعان كەيبٸر جازبالار مەن قۇجاتتاردا «باسقاق» سٶزٸ – التىن وردا دەۋٸرٸندەگٸ رەسمي حاتتار مەن جارلىقتاردا بۇل سٶز جيٸ قولدانىلعان.

التىن وردا – قىپشاق تٸلٸ ٷستەم بولعان مەملەكەت ەدٸ. مەملەكەتتٸك ٸس جٷرگٸزۋ, ديپلوماتييالىق حات الماسۋ, سالىق جٷيەسٸ – بارلىعى قىپشاق تٸلٸندە جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل سۇراققا جاۋاپ – ول سٶزدٸڭ تٷركٸلٸك نەگٸزٸ بار ەكەنٸن ايقىنداي تٷسەدٸ.

قازٸرگٸ تٸلدٸك مۇراداعى ٸزدەرٸ

قازاق تٸلٸندە «باسقاق» سٶزٸ قازٸر جيٸ قولدانىلمايدى, بٸراق ونىڭ ماعىنالىق ٸزٸ ساقتالعان. مىسالى, «باسقارۋ» جەنە «باسشىلىق», سونداي-اق «باستىق» دەگەن سٶزدەر – بٸر تٷبٸردەن تارايدى. تٸپتٸ كەيبٸر ٶڭٸرلٸك ديالەكتٸلەردە «باسقاق» سٶزٸ «باستىق» ماعىناسىندا اۋىزەكٸ تٸلدە كەزدەسكەنٸ جٶنٸندە ەتنولينگۆيستيكالىق جازبالار بار.

دەمەك, بۇل ۇعىم تەك تاريحي تەرمين عانا ەمەس, قازاق تٸلدٸك جٷيەسٸنٸڭ دامۋىنا ەسەر ەتكەن مەدەني-ەكٸمشٸلٸك سيمۆول بولعان.
 ايتار بولساق, بۇل سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ – تٷركٸ-قىپشاق تٸلدٸك نەگٸزدە جاتىر دەگەن پٸكٸر قيسىندىراق كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان «باسقاقتار» – تەك قىپشاق شەنەۋنٸكتەرٸ. ياعني ولاردىڭ اتاۋى مەن ۇعىمى دا تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ تەرەڭ قاباتىنان نەر العان تاريحي لەكسەما. بۇل سٶز قىپشاق-قازاق تٸلٸنٸڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان بيلٸك ۇعىمىن بٸلدٸرەتٸن تامىرلى سٶزدەردٸڭ بٸرٸ.

قازاق تاريحى مەن تٸلٸنە ٷڭٸلۋ – ۇلتتىڭ رۋحاني تامىرىن تەرەڭ تٷسٸنۋدٸڭ جولى. «باسقاق» سەكٸلدٸ كٶنە سٶزدەردٸڭ تٶركٸنٸن انىقتاۋ ارقىلى بٸز ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ بايلىعىن, مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ىقپالىن جەنە تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ ەلەمدٸك تاريحتاعى ورنىن ايقىنداي تٷسەمٸز. يە, «باسقاقتار» سٶزٸ تاريحي تۇرعىدا قىپشاق ٷستەمدٸگٸمەن بايلانىستى قولدانىلعان. ونىڭ قازاق تٸلٸنەن شىققاندىعى ايقىن. بۇل ۇعىم اتا-بابالارىمىزدىڭ بيلٸك قۇرىلىمىنداعى ٶزٸندٸك دەستٷرٸن, تٸل مەن مەدەنيەت ساباقتاستىعىن كٶرسەتەتٸن ماڭىزدى دەلەلدەردٸڭ بٸرٸ.