Táýelsizdikke deiin elimizde nebári 68 meshit bolǵan. Ózimizdiń Dini basqarmamyz bolmaǵandyqtan, kezinde Ózbekstan Musylmandar odaǵyna qaraǵan edik. Azattyqpen birge kelgen dini erkindigimizdiń arqasynda búginde elimizde 2500-den astam meshit boi kóterdi. Esesine, dini ahýal da kúrdelene túskendei.
Dál qazirgi tańda aǵymǵa bólingen qazaqty toqtatýdyń joly bar ma? Jat aǵymnyń jeteginde ketken jandar dástúrli dinimizge endi qaita orala ma? El arasynda júrgen aq sáldeli imamdarymyzdyń bedeli men bilimi qandai? Biyl jariialaǵan «Din jáne tarih taǵylymy» jylynda dini tulǵalarymyz qanshalyqty nasihattaldy? Osy jáne ózge de máseleler týraly elimizdegi kúlli musylman qaýymynyń qarashańyraǵy, rýhani ordasyna ainalǵan Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy Erjan Maiamerovpen áńgimelesken edik.
AǴYM DEGEN – AǴYN SÝ
– Moiyndaý kerek, din týraly aitqanda kóbimiz meshit, namaz, oraza, sadaqa jáne quran baǵyshtaýdan ári asa almaimyz. Shyn máninde, islam dininiń shynaiy qundylyqtaryna ne jatady?
– Islam dini – adamgershiliktiń, ǵylymnyń, órkeniettiń, birlik pen beibitshiliktiń dini. Ol on tórt ǵasyrdan beri adamzatty senim men nanymyna, tegi men násiline qaramai, beibitshilik pen yntymaqqa, sabyrlylyq pen tazalyqqa shaqyryp keledi. Islam – eki dúnie baqytynyń kilti deitinimiz sondyqtan.
Ras, kóbimiz din degen uǵymdy namaz ben oraza, qudaiy as jáne sadaqa berý sekildi amaldarmen shektep qoiamyz. Shyn máninde, bul durys emes. Qarapaiym sózben aitqanda, islam – barlyq pendege «adam» degen joǵary atqa laiyqty ómir súrýdi úiretetin sońǵy din. Ózińizdi baǵyp-qaǵyp ósirgen aiaýly ata-anańyzǵa qamqorlyq tanytý, jaqyndaryńyzǵa jaqsylyq jasaý, otbasyńyzǵa úlgili áke, ónegeli ana bolý, balalaryńyzǵa durys tárbie berý, kórshimen kórkem qarym-qatynas ornatý, adal jolmen tabys tabý, memlekettiń múlkine qol salmaý, úlkenge izet, kishige qurmet kórsetý, mine, osy aitylǵandardyń jiyntyǵy – din. Árbir jaqsy istiń basynda dinniń talaby bar. Kórdińiz be, din biz oilaǵandai qiyn emes. Dinniń shynaiy qundylyqtary – osy.
– Olai bolsa, dinge bóliný qaidan shyqty?
– Dinge emes, dini senimge bóliný dep aitqanymyz durys shyǵar. Óitkeni bárimiz bir dindi, iaǵni bir islamdy ustanamyz. Másele dini kózqarastar men ustanymdardyń qaishylyǵynda. Basty qatelik – «meniki ǵana durys, qalǵandary adasqan» degen kózqarasty basshylyqqa alý. Dinde shekten shyǵýǵa bolmaidy. Keibir baýyrlarymyz dinge bet burǵannan keiin túsinbestikten ata-anasymen, týǵan-týystarymen qarym-qatynasyna syzat túsirip alady. Kerisinshe, imandylyqqa den qoiǵan adam burynǵy jaman qylyqtarynan arylyp, týystarmen bailanysty kúsheite túsip, olarǵa meiirban bola túsýi kerek emes pe?!
Alla Taǵala Quranda: «Júzderińdi shyǵysqa, batysqa jóneltý – bir igilik emes. Biraq kim Allaǵa, aqyret kúnine, perishtelerge, kitaptarǵa, paiǵambarlarǵa iman keltirse jáne týys, jaqyndaryna, jetimderge, miskinderge, jolda qalǵandarǵa, suraýshylarǵa jáne quldy azat etýge, jaqsy kóre otyryp, mal sarp qylsa ári namazdy tolyq oryndap zeket berse, ózara bailasqan ýádesin oryndaýshy, tarshylyqta, qiynshylyqta jáne soǵys kezinde sabyr etýshi bolsa, mine, solar shynshyldar ári solar taqýalar» degen («Baqara» súresi, 177-aiat). Al paiǵambarymyz Muhammed (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn): «Kimde-kim rizyǵynyń kóbeiýin jáne ómiriniń uzarýyn qalasa, týǵan-týysqandarymen qarym-qatynasyn úzbesin» dep ósiet etken. Mine, saýapty aidaladan emes, ainaladan, ata-ana, kórshi, týǵan-týysqandardan izdeý kerek.
Aǵym degen aǵyn sý sekildi. Ýaqyty kelgende «aǵyp» óte shyǵady. Islam tarihyna úńilsek, mundai bólinýler bolǵan. Qoǵamda búlik shyǵaryp, musylmandar arasyna daý týdyrǵanmen, ýaqyt óte kele ideologiialarynan mán-maǵyna qalmai, qurdymǵa ketken. Qoǵamǵa qajet emes mundai aǵymdar túbinde tirshiligin joiady.
RAIYNAN QAITQANDAR BAR
– Desek te, jat aǵymǵa ergen jastardyń bar ekendigi jan aýyrtady. Qai jerden qatelestik dep oilaisyz? Olardyń dástúrli dinimizge oralýyna múmkindik bar ma? QMDB tarapynan naqty qandai jumystar atqarylýda?
– Elimiz táýelsizdik alǵan tusta keibir jastar dini bilim alý úshin shetel asyp jatty. Olardyń keibiri adasqan aǵymdardyń sońynan erdi. Elge kelgennen keiin shetelden alǵan teris dini kózqarasyn jastar arasynda tarata bastady. Keibir jasóspirimder olardyń sózine ilanyp qaldy. Sonyń zardabynan san ǵasyrdan beri ata-babasynyń ustanyp kele jatqan dástúrli dinin umytty.
QMDB tarapynan atqarylyp jatqan jumystarǵa kelsem, nátije joq emes, bar. Ár meshitte úgit-nasihat aitylýda, saýat ashý kýrstary jumys istep jatyr. Bilikti imamdardan quralǵan respýblikalyq aqparattyq-nasihat toby jáne jergilikti aqparattyq-nasihat toptary halyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizýde. Ótken jyly qazaq, orys tilderin jetik meńgergen, dini hám dúnieýi saýaty joǵary, halyqqa danalyqpen kórkem ýaǵyz aita alatyn dintanýshylar men imamdardan quralǵan eki nasihat toby qurylǵan bolatyn. Júrgizilgen jumystardyń nátijesinde ótken jyly 800-ge jýyq adam raiynan qaitty.
– Árine, bul jerde imamdardyń eńbegin aitpasqa bolmaidy. Buryn imamdardy tek kisi qaitqanda kórýshi edik. Qazir din qyzmetkerlerin mádeni-rýhani is-sharalarda jii kóremiz. Jalpy, búgingi imamdarǵa qoiylar talap qandai?
– Bárimizge belgili, halqymyzdyń tanymal tulǵalarynyń ótken ómir jolyna zer salsaq, «eń aldymen aýyl moldasynan saýat ashqan, hat tanyǵan» degen derekterdi jii kezdestiremiz. Sol sebepti, qoǵam úshin qai kezde de imamdardyń berer tárbiesi men bilimi mol.
Búginde QMDB quramynda joǵary bilimdi 500-den astam jáne orta bilimdi 797 azamat eńbek etedi. Sońǵy jyldary bilimdi mamandardyń qatary kóbeidi. Imam-moldalardyń bilimimen qosa, dini saladaǵy tájiribesin shyńdaý maqsatynda eki institýt jumys isteidi. Biri dini jumysty tiimdi atqarýdy meńgertse, ekinshisi jat aǵymdarmen jumys isteý ədisterin úiretedi. Din qyzmetkerleriniń bilimi men biliktiligin arttyrý únemi nazardan tys qalǵan emes. Jyl saiyn 200-den astam imam Almaty qalasyndaǵy Imamdardyń bilimin jetildirý institýtynan ótedi. Elimizdiń 5 óńirinde oqytý kýrstary uiymdastyrylady. Óńirlerdegi imamdardyń halyqpen jumys isteý qabiletin tereńdetýge arnalǵan seminarlar jii ótkiziledi. Dini salanyń jumysyn júieli uiymdastyra alatyn bilikti imamdar korpýsy qalyptasty deýge negiz bar.
Búginde imamdarǵa qoiar talap ta kúsheidi. Olardyń atqaryp jatqan qyzmetine laiyq nemese laiyq emes ekenin anyqtaý úshin meshit imamdaryn attestattaý jumystary qolǵa alyndy.
Keshegi táýelsizdik alǵan kezeń men 2000 jyldardaǵy imamdar men qazirgi din qyzmetkerlerin salystyrýǵa kelmeidi. Qazirgi imamdarda qabilet, deńgei basqa. Iskerlik, baisaldylyq, sheshendik óner qalyptasty. Bilim men kózqaras kókjiegi keńeidi. Imamdar ýaǵyzdy tek shariǵi turǵydan ǵana emes, taǵylymǵa toly tarihymyzben, ádepke úndeitin ádebietimizben, mándi mádenietimizben ushtastyryp aitýǵa daǵdylandy.
MUSYLMAN MEIRAMDARY ULTTYQ NAQYShTA TOILANÝDA
– Osy arada ózimizdiń dini mektebimiz qalyptasty deýge kele me?
– Allaǵa shúkir, kórshi eldermen salystyrǵanda bizdiń dini saladaǵy qol jetkizgen jetistikterimiz az emes. Sonyń biregeii retinde aitarym, barlyq meshitte bir mezette bir taqyrypta juma ýaǵyzynyń júrgizilýi. Keibir elderde aimaq-ólkege bólinip, bir-birine baǵyna bermeitin, úilesim tappaǵan dini qyzmet júiesi kórinis tapqan. Bul turǵyda bizdiń el kósh ilgeri. Bir ortalyqqa uiyǵan qulshylyq úilerindegi san-salaly jumys jandanyp keledi.
Osydan úsh jyl buryn «Din men dástúr» ideiasyn kóterdik. Bul igi bastama kópshilik qoldaýǵa ie boldy. Dini merekelerdi ulttyq qundylyqtarymyzben úilestirip toilaýdyń mádenieti qalyptasty. Qurban ait, Oraza ait, Máýlit merekeleri ulttyq sipatta atalyp ótedi.
Dini basqarma eshqandai eldiń óz ishinde qalyptasqan dini kózqarasyn, ustanymyn, jolyn, mektebin úlgi tutyp, oǵan basymdyq bergen emes, bermeidi de. Ár eldiń ózindik dástúri, dini joly bar. Biz, dini saladaǵy sarapshylar, teolog-ǵalymdar qazaq musylmandyǵynyń qalyptasqan dini mektebiniń rólin arttyrýdy qolǵa aldyq.
– Dini bilim alý máselesine qaita oiyssaq… Qazirgi ýaqytta qansha adam shetelde dini bilim alýda? Olardy baqylaýǵa múmkindik bar ma?
– Dini basqarma mektepti endi bitirgen jastardy shetelge dini bilim alýǵa jibermeidi. Óitkeni olardyń boiyna eń aldymen dástúrli rýhani qundylyqtar men dástúrli dini tanymdy sińirgen abzal. Múftiiat dini bilim berý salasy boiynsha musylman memleketterimen áriptestik bailanys ornatyp, ortaq kelisimderge qol jetkizdi. Jyl saiyn Túrkiia, Egipet elderine imam-moldalar bilimin arttyrýǵa jiberiledi. Munyń bəri de dini ahýaldy túzetýge, jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalar. Budan bólek, túrkiialyq əriptesimiz professor, doktor Mehmet Górmez myrzamen ortaq kelisimge kelýimizdiń nátijesinde ekijaqty tájiribe almasý jáne din mamandaryn daiarlaý jumystary júzege asyp jatyr. Bolashaqta din qyzmetkerlerine arnalǵan ǵylymi ortalyq ashýdy da josparlap otyrmyz. Qazirgi ýaqytta Mysyrda, Túrkiiada 100-den astam azamatymyz bilim alyp jatyr. Olar – bizdiń imamdarymyz ben shákirtterimiz.
TARIHYMYZDAN ALAR TAǴYLYM MOL
– 2016 jyldy «Din jáne tarih taǵylymy» dep jariialadyńyzdar. Din men tarihymyzdyń bailanysy qanshalyqty zerdelendi?
– Iá, jyldyń basynda meniń usynysym boiynsha QMDB Tóralqa májilisiniń sheshimimen 2016 – «Din jáne tarih taǵylymy» jyly dep jariialandy. Basty maqsat – tarihi tamyrymyzǵa zer salyp, din men tarihymyzdyń bailanysyn tereń zerdeleý. Ulttyq tabiǵatymyzben sabaqtas shariǵattaǵy mázhabymyz ben tanymdyq mektebimizdi tuǵyrlap, asyl dúnielerimizdi, jaýharlarymyzdy jaryqqa shyǵarý, úzilgenimizdi jalǵap, joǵaltqanymyzdy túgendeý. San ǵasyrlyq tarihy bar dini dástúrlerimizdi qalpyna keltirý. Sol arqyly qazaqtyń tolyqqandy ultqa, Alashtyń irgeli elge ainalýy úshin qoldan kelgenshe úles qosý. Muny tarihi sanany qaita túletetin parasat baspaldaǵyna jasalǵan igi qadam dep esepteýge bolady.
Aita ketken jón, «Din jáne tarih taǵylymy» jylyna orai kóptegen igi jobalar men is-sharalar júzege asty. Atap aitqanda, dini hám tarihi kitaptar shyǵaryldy, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń oblystardaǵy, aýdandardaǵy ókildikterinde «Din jáne tarih taǵylymy» atty konferentsiialar, seminarlar, dóńgelek ústelder, rýhani sharalar ótkizildi. Qazaq dalasynan shyqqan din qairatkerleri men tarihi tulǵalar týraly, olardyń dini týyndylaryna arnalǵan derekti filmder men zertteý maqalalar jariialandy.
Qazaq dalasyna islamnyń kelýimen danalarymyz ben dara tulǵalarymyz jaqsylyqtyń jarshysyna ainaldy. Eldiń jadynda qalǵan qai tulǵany alsaq ta, din men dástúrin nasihattap ótken. Tekti babalarymyz Allaǵa degen senimine syzat túsirmedi. Musylmanshylyqty bekem ustandy. Ǵibratty ǵumyr keshe bildi. Allanyń bergen aqyly men talantyn islamdy nasihattaýǵa, halyqtyń saýatyn ashýǵa sarp etken. Olardan qalǵan bilim men tárbie aýyz ádebieti, iaǵni jyr, aitys, dastandar arqyly urpaqtan-urpaqqa berilip otyrdy. Biz tól tarihymyzdy zerdelei otyryp, islamnyń ulttyq bolmysymyz ben qazaq halqynyń el bolyp qalyptasýyna zor úles qosqanyn kóremiz.
Bul turǵyda biz qazaq qoǵamyna tyńnan jańa dúnie usynyp jatqan joqpyz. Bar bolǵany kezinde bahadúr babalarymyz salyp ketken, keiinnen kómeski tarta bastaǵan soqpaqtyń súlderin taýyp, sony qaitadan sara jolǵa ainaldyrýǵa tyrystyq.
– Áńgimeńizge raqmet!
Gúlmira AIMAǴANBET
«Astana aqshamy»
