باس مٷفتي: اعىم دەگەن اعىن سۋ سەكٸلدٸ...

دەل قازٸرگٸ تاڭدا اعىمعا بٶلٸنگەن قازاقتى توقتاتۋدىڭ جولى بار ما? جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن جاندار دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە ەندٸ قايتا ورالا ما? ەل اراسىندا جٷرگەن اق سەلدەلٸ يمامدارىمىزدىڭ بەدەلٸ مەن بٸلٸمٸ قانداي? بيىل جارييالاعان «دٸن جەنە تاريح تاعىلىمى» جىلىندا دٸني تۇلعالارىمىز قانشالىقتى ناسيحاتتالدى? وسى جەنە ٶزگە دە مەسەلەلەر تۋرالى ەلٸمٸزدەگٸ كٷللٸ مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاراشاڭىراعى, رۋحاني ورداسىنا اينالعان قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى ەرجان مايامەروۆپەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.

اعىم دەگەن – اعىن سۋ

– مويىنداۋ كەرەك, دٸن تۋرالى ايتقاندا كٶبٸمٸز مەشٸت, ناماز, ورازا, ساداقا جەنە قۇران باعىشتاۋدان ەرٸ اسا المايمىز. شىن مەنٸندە, يسلام دٸنٸنٸڭ شىنايى قۇندىلىقتارىنا نە جاتادى?

– يسلام دٸنٸ – ادامگەرشٸلٸكتٸڭ, عىلىمنىڭ, ٶركەنيەتتٸڭ, بٸرلٸك پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ دٸنٸ. ول ون تٶرت عاسىردان بەرٸ ادامزاتتى سەنٸم مەن نانىمىنا, تەگٸ مەن نەسٸلٸنە قاراماي, بەيبٸتشٸلٸك پەن ىنتىماققا, سابىرلىلىق پەن تازالىققا شاقىرىپ كەلەدٸ. يسلام – ەكٸ دٷنيە باقىتىنىڭ كٸلتٸ دەيتٸنٸمٸز سوندىقتان.

راس, كٶبٸمٸز دٸن دەگەن ۇعىمدى ناماز بەن ورازا, قۇدايى اس جەنە ساداقا بەرۋ سەكٸلدٸ امالدارمەن شەكتەپ قويامىز. شىن مەنٸندە, بۇل دۇرىس ەمەس. قاراپايىم سٶزبەن ايتقاندا, يسلام – بارلىق پەندەگە «ادام» دەگەن جوعارى اتقا لايىقتى ٶمٸر سٷرۋدٸ ٷيرەتەتٸن سوڭعى دٸن. ٶزٸڭٸزدٸ باعىپ-قاعىپ ٶسٸرگەن اياۋلى اتا-اناڭىزعا قامقورلىق تانىتۋ, جاقىندارىڭىزعا جاقسىلىق جاساۋ, وتباسىڭىزعا ٷلگٸلٸ ەكە, ٶنەگەلٸ انا بولۋ, بالالارىڭىزعا دۇرىس تەربيە بەرۋ, كٶرشٸمەن كٶركەم قارىم-قاتىناس ورناتۋ, ادال جولمەن تابىس تابۋ, مەملەكەتتٸڭ مٷلكٸنە قول سالماۋ, ٷلكەنگە ٸزەت, كٸشٸگە قۇرمەت كٶرسەتۋ, مٸنە, وسى ايتىلعانداردىڭ جيىنتىعى – دٸن. ەربٸر جاقسى ٸستٸڭ باسىندا دٸننٸڭ تالابى بار. كٶردٸڭٸز بە, دٸن بٸز ويلاعانداي قيىن ەمەس. دٸننٸڭ شىنايى قۇندىلىقتارى – وسى.

– ولاي بولسا, دٸنگە بٶلٸنۋ قايدان شىقتى?

– دٸنگە ەمەس, دٸني سەنٸمگە بٶلٸنۋ دەپ ايتقانىمىز دۇرىس شىعار. ٶيتكەنٸ بەرٸمٸز بٸر دٸندٸ, ياعني بٸر يسلامدى ۇستانامىز. مەسەلە دٸني كٶزقاراستار مەن ۇستانىمداردىڭ قايشىلىعىندا. باستى قاتەلٸك – «مەنٸكٸ عانا دۇرىس, قالعاندارى اداسقان» دەگەن كٶزقاراستى باسشىلىققا الۋ. دٸندە شەكتەن شىعۋعا بولمايدى. كەيبٸر باۋىرلارىمىز دٸنگە بەت بۇرعاننان كەيٸن تٷسٸنبەستٸكتەن اتا-اناسىمەن, تۋعان-تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناسىنا سىزات تٷسٸرٸپ الادى. كەرٸسٸنشە, يماندىلىققا دەن قويعان ادام بۇرىنعى جامان قىلىقتارىنان ارىلىپ, تۋىستارمەن بايلانىستى كٷشەيتە تٷسٸپ, ولارعا مەيٸربان بولا تٷسۋٸ كەرەك ەمەس پە?!

اللا تاعالا قۇراندا: «جٷزدەرٸڭدٸ شىعىسقا, باتىسقا جٶنەلتۋ – بٸر يگٸلٸك ەمەس. بٸراق كٸم اللاعا, اقىرەت كٷنٸنە, پەرٸشتەلەرگە, كٸتاپتارعا, پايعامبارلارعا يمان كەلتٸرسە جەنە تۋىس, جاقىندارىنا, جەتٸمدەرگە, مٸسكٸندەرگە, جولدا قالعاندارعا, سۇراۋشىلارعا جەنە قۇلدى ازات ەتۋگە, جاقسى كٶرە وتىرىپ, مال سارپ قىلسا ەرٸ نامازدى تولىق ورىنداپ زەكەت بەرسە, ٶزارا بايلاسقان ۋەدەسٸن ورىنداۋشى, تارشىلىقتا, قيىنشىلىقتا جەنە سوعىس كەزٸندە سابىر ەتۋشٸ بولسا, مٸنە, سولار شىنشىلدار ەرٸ سولار تاقۋالار» دەگەن («باقارا» سٷرەسٸ, 177-ايات). ال پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن): «كٸمدە-كٸم ريزىعىنىڭ كٶبەيۋٸن جەنە ٶمٸرٸنٸڭ ۇزارۋىن قالاسا, تۋعان-تۋىسقاندارىمەن قارىم-قاتىناسىن ٷزبەسٸن» دەپ ٶسيەت ەتكەن. مٸنە, ساۋاپتى ايدالادان ەمەس, اينالادان, اتا-انا, كٶرشٸ, تۋعان-تۋىسقانداردان ٸزدەۋ كەرەك.

اعىم دەگەن اعىن سۋ سەكٸلدٸ. ۋاقىتى كەلگەندە «اعىپ» ٶتە شىعادى. يسلام تاريحىنا ٷڭٸلسەك, مۇنداي بٶلٸنۋلەر بولعان. قوعامدا بٷلٸك شى­عارىپ, مۇسىلماندار اراسىنا داۋ تۋدىرعانمەن, ۋاقىت ٶتە كەلە يدەولوگييالارىنان مەن-ماعىنا قالماي, قۇردىمعا كەتكەن. قوعامعا قاجەت ەمەس مۇنداي اعىمدار تٷبٸندە تٸرشٸلٸگٸن جويادى.

رايىنان قايتقاندار بار

– دەسەك تە, جات اعىمعا ەرگەن جاستاردىڭ بار ەكەندٸگٸ جان اۋىرتادى. قاي جەردەن قاتەلەستٸك دەپ ويلايسىز? ولاردىڭ دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە ورالۋىنا مٷمكٸندٸك بار ما? قمدب تاراپىنان ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا?

– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستا كەيبٸر جاستار دٸني بٸلٸم الۋ ٷشٸن شەتەل اسىپ جاتتى. ولاردىڭ كەيبٸرٸ اداسقان اعىمداردىڭ سوڭىنان ەردٸ. ەلگە كەلگەننەن كەيٸن شەتەلدەن العان تەرٸس دٸني كٶزقاراسىن جاستار اراسىندا تاراتا باستادى. كەيبٸر جاسٶسپٸرٸمدەر ولاردىڭ سٶزٸنە يلانىپ قالدى. سونىڭ زاردابىنان سان عاسىردان بەرٸ اتا-باباسىنىڭ ۇستانىپ كەلە جاتقان دەستٷرلٸ دٸنٸن ۇمىتتى.

قمدب تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەلسەم, نەتيجە جوق ەمەس, بار. ەر مەشٸتتە ٷگٸت-ناسيحات ايتىلۋدا, ساۋات اشۋ كۋرستارى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. بٸلٸكتٸ يمامداردان قۇرالعان رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ناسيحات توبى جەنە جەرگٸلٸكتٸ اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارى حالىق اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. ٶتكەن جىلى قازاق, ورىس تٸلدەرٸن جەتٸك مەڭگەرگەن, دٸني ھەم دٷنيەۋي ساۋاتى جوعارى, حالىققا دانالىقپەن كٶركەم ۋاعىز ايتا الاتىن دٸنتانۋشىلار مەن يمامداردان قۇرالعان ەكٸ ناسيحات توبى قۇرىلعان بولاتىن. جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە ٶتكەن جىلى 800-گە جۋىق ادام رايىنان قايتتى.

– ەرينە, بۇل جەردە يمامداردىڭ ەڭبەگٸن ايتپاسقا بولمايدى. بۇرىن يمامداردى تەك كٸسٸ قايتقاندا كٶرۋشٸ ەدٸك. قازٸر دٸن قىزمەتكەرلەرٸن مەدەني-رۋحاني ٸس-شارالاردا جيٸ كٶرەمٸز. جالپى, بٷگٸنگٸ يمامدارعا قويىلار تالاپ قانداي?

– بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, حالقىمىزدىڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ ٶتكەن ٶمٸر جولىنا زەر سالساق, «ەڭ الدىمەن اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان, حات تانىعان» دەگەن دەرەكتەردٸ جيٸ كەزدەستٸرەمٸز. سول سەبەپتٸ, قوعام ٷشٸن قاي كەزدە دە يمامداردىڭ بەرەر تەربيەسٸ مەن بٸلٸمٸ مول.

بٷگٸندە قمدب قۇرامىندا جوعارى بٸلٸمدٸ 500-دەن استام جەنە ورتا بٸلٸمدٸ 797 ازامات ەڭبەك ەتەدٸ. سوڭعى جىلدارى بٸلٸمدٸ مامانداردىڭ قاتارى كٶبەيدٸ. يمام-مولدالاردىڭ بٸلٸمٸمەن قوسا, دٸني سالاداعى تەجٸريبەسٸن شىڭداۋ ماقساتىندا ەكٸ ينستيتۋت جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸرٸ دٸني جۇمىستى تيٸمدٸ اتقارۋدى مەڭگەرتسە, ەكٸنشٸسٸ جات اعىمدارمەن جۇمىس ٸستەۋ əدٸستەرٸن ٷيرەتەدٸ. دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷنەمٸ نازاردان تىس قالعان ەمەس. جىل سايىن 200-دەن استام يمام الماتى قالاسىنداعى يمامداردىڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ينستيتۋتىنان ٶتەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ 5 ٶڭٸرٸندە وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلادى. ٶڭٸرلەردەگٸ يمامداردىڭ حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋ قابٸلەتٸن تەرەڭدەتۋگە ارنالعان سەمينارلار جيٸ ٶتكٸزٸلەدٸ. دٸني سالانىڭ جۇمىسىن جٷيەلٸ ۇيىمداستىرا الاتىن بٸلٸكتٸ يمامدار كورپۋسى قالىپتاستى دەۋگە نەگٸز بار.

بٷگٸندە يمامدارعا قويار تالاپ تا كٷشەيدٸ. ولاردىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتٸنە لايىق نەمەسە لايىق ەمەس ەكەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن مەشٸت يمامدارىن اتتەستاتتاۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.

كەشەگٸ تەۋەلسٸزدٸك العان كەزەڭ مەن 2000 جىلدارداعى يمامدار مەن قازٸرگٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. قازٸرگٸ يمامداردا قابٸلەت, دەڭگەي باسقا. ٸسكەرلٸك, بايسالدىلىق, شەشەندٸك ٶنەر قالىپتاستى. بٸلٸم مەن كٶزقاراس كٶكجيەگٸ كەڭەيدٸ. يمامدار ۋاعىزدى تەك شاريعي تۇرعىدان عانا ەمەس, تاعىلىمعا تولى تاريحىمىزبەن, ەدەپكە ٷندەيتٸن ەدەبيەتٸمٸزبەن, مەندٸ مەدە­نيەتٸمٸزبەن ۇشتاستىرىپ ايتۋعا داعدىلاندى.

مۇسىلمان مەيرامدارى ۇلتتىق ناقىشتا تويلانۋدا

– وسى ارادا ٶزٸمٸزدٸڭ دٸني مەكتەبٸمٸز قالىپتاستى دەۋگە كەلە مە?

– اللاعا شٷكٸر, كٶرشٸ ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بٸزدٸڭ دٸني سالاداعى قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸكتەرٸمٸز از ەمەس. سونىڭ بٸرەگەيٸ رەتٸندە ايتارىم, بارلىق مەشٸتتە بٸر مەزەتتە بٸر تاقىرىپتا جۇما ۋاعىزىنىڭ جٷرگٸزٸلۋٸ. كەيبٸر ەلدەردە ايماق-ٶلكەگە بٶلٸنٸپ, بٸر-بٸرٸنە باعىنا بەرمەيتٸن, ٷيلەسٸم تاپپاعان دٸني قىزمەت جٷيەسٸ كٶرٸنٸس تاپقان. بۇل تۇرعىدا بٸزدٸڭ ەل كٶش ٸلگەرٸ. بٸر ورتالىققا ۇيىعان قۇلشىلىق ٷيلەرٸندەگٸ سان-سالالى جۇمىس جاندانىپ كەلەدٸ.

وسىدان ٷش جىل بۇرىن «دٸن مەن دەستٷر» يدەياسىن كٶتەردٸك. بۇل يگٸ باستاما كٶپشٸلٸك قولداۋعا يە بولدى. دٸني مەرەكەلەردٸ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن ٷيلەستٸرٸپ تويلاۋدىڭ مەدەنيەتٸ قالىپتاستى. قۇربان ايت, ورازا ايت, مەۋلٸت مەرەكەلەرٸ ۇلتتىق سيپاتتا اتالىپ ٶتەدٸ.

دٸني باسقارما ەشقانداي ەلدٸڭ ٶز ٸشٸندە قالىپتاسقان دٸني كٶزقاراسىن, ۇستانىمىن, جولىن, مەكتەبٸن ٷلگٸ تۇتىپ, وعان باسىمدىق بەرگەن ەمەس, بەرمەيدٸ دە. ەر ەلدٸڭ ٶزٸندٸك دەستٷرٸ, دٸني جولى بار. بٸز, دٸني سالاداعى ساراپشىلار, تەولوگ-عالىمدار قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ قالىپتاسقان دٸني مەكتەبٸنٸڭ رٶلٸن ارتتىرۋدى قولعا الدىق.

– دٸني بٸلٸم الۋ مەسەلەسٸنە قايتا ويىسساق… قازٸرگٸ ۋاقىتتا قانشا ادام شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋدا? ولاردى باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بار ما?

– دٸني باسقارما مەكتەپتٸ ەندٸ بٸتٸرگەن جاستاردى شەتەلگە دٸني بٸلٸم الۋعا جٸبەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ بويىنا ەڭ الدىمەن دەستٷرلٸ رۋحاني قۇندىلىقتار مەن دەستٷرلٸ دٸني تانىمدى سٸڭٸرگەن ابزال. مٷفتييات دٸني بٸلٸم بەرۋ سالاسى بويىنشا مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸمەن ەرٸپتەستٸك بايلانىس ورناتىپ, ورتاق كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزدٸ. جىل سايىن تٷركييا, ەگيپەت ەلدەرٸنە يمام-مولدالار بٸلٸمٸن ارتتىرۋعا جٸبەرٸلەدٸ. مۇنىڭ بəرٸ دە دٸني احۋالدى تٷزەتۋگە, جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار. بۇدان بٶلەك, تٷركييالىق əرٸپتەسٸمٸز پروفەسسور, دوكتور مەحمەت گٶرمەز مىرزامەن ورتاق كەلٸسٸمگە كەلۋٸمٸزدٸڭ نەتيجەسٸندە ەكٸجاقتى تەجٸريبە الماسۋ جەنە دٸن ماماندارىن دايارلاۋ جۇمىستارى جٷزەگە اسىپ جاتىر. بولاشاقتا دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە ارنالعان عىلىمي ورتالىق اشۋدى دا جوسپارلاپ وتىرمىز. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مىسىردا, تٷركييادا 100-دەن استام ازاماتىمىز بٸلٸم الىپ جاتىر. ولار – بٸزدٸڭ يمامدارىمىز بەن شەكٸرتتەرٸمٸز.

تاريحىمىزدان الار تاعىلىم مول

– 2016 جىلدى «دٸن جەنە تاريح تاعىلىمى» دەپ جارييالادىڭىزدار. دٸن مەن تاريحىمىزدىڭ بايلانىسى قان­شالىقتى زەردەلەندٸ?

– يە, جىلدىڭ باسىندا مەنٸڭ ۇسىنىسىم بويىنشا قمدب تٶرالقا مەجٸلٸسٸنٸڭ شەشٸمٸمەن 2016 – «دٸن جەنە تاريح تاعىلىمى» جىلى دەپ جارييالاندى. باستى ماقسات – تاريحي تامىرىمىزعا زەر سالىپ, دٸن مەن تاريحىمىزدىڭ بايلانىسىن تەرەڭ زەردەلەۋ. ۇلتتىق تابيعاتىمىزبەن ساباقتاس شاريعاتتاعى مەزھابىمىز بەن تانىمدىق مەكتەبٸمٸزدٸ تۇعىرلاپ, اسىل دٷنيەلەرٸمٸزدٸ, جاۋھارلارىمىزدى جارىققا شىعارۋ, ٷزٸلگەنٸمٸزدٸ جالعاپ, جوعالتقانىمىزدى تٷگەندەۋ. سان عاسىرلىق تاريحى بار دٸني دەستٷرلەرٸمٸزدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ. سول ارقىلى قازاقتىڭ تولىققاندى ۇلتقا, الاشتىڭ ٸرگەلٸ ەلگە اينالۋى ٷشٸن قولدان كەلگەنشە ٷلەس قوسۋ. مۇنى تاريحي سانانى قايتا تٷلەتەتٸن پاراسات باسپالداعىنا جاسالعان يگٸ قادام دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.

ايتا كەتكەن جٶن, «دٸن جەنە تاريح تاعىلىمى» جىلىنا وراي كٶپتەگەن يگٸ جوبالار مەن ٸس-شارالار جٷزەگە استى. اتاپ ايتقاندا, دٸني ھەم تاريحي كٸتاپتار شىعارىلدى, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ وبلىستارداعى, اۋداندارداعى ٶكٸل­دٸكتەرٸندە «دٸن جەنە تاريح تاعىلىمى» اتتى كونفەرەنتسييالار, سەمينارلار, دٶڭگەلەك ٷستەلدەر, رۋحاني شارالار ٶتكٸزٸلدٸ. قازاق دالاسىنان شىققان دٸن قايراتكەرلەرٸ مەن تاريحي تۇلعالار تۋرالى, ولاردىڭ دٸني تۋىندىلارىنا ارنالعان دەرەكتٸ فيلمدەر مەن زەرتتەۋ ماقالالار جارييالاندى.

قازاق دالاسىنا يسلامنىڭ كەلۋٸمەن دانالارىمىز بەن دارا تۇلعالارىمىز جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنا اينالدى. ەلدٸڭ جادىندا قالعان قاي تۇلعانى الساق تا, دٸن مەن دەستٷرٸن ناسيحاتتاپ ٶتكەن. تەكتٸ بابالارىمىز اللاعا دەگەن سەنٸمٸنە سىزات تٷسٸرمەدٸ. مۇسىلمانشىلىقتى بەكەم ۇستاندى. عيبراتتى عۇمىر كەشە بٸلدٸ. اللانىڭ بەرگەن اقىلى مەن تالانتىن يسلامدى ناسيحاتتاۋعا, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا سارپ ەتكەن. ولاردان قالعان بٸلٸم مەن تەربيە اۋىز ەدەبيەتٸ, ياعني جىر, ايتىس, داستاندار ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرٸلٸپ وتىردى. بٸز تٶل تاريحىمىزدى زەردەلەي وتىرىپ, يسلامنىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن قازاق حالقىنىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا زور ٷلەس قوسقانىن كٶرەمٸز.

بۇل تۇرعىدا بٸز قازاق قوعامىنا تىڭنان جاڭا دٷنيە ۇسىنىپ جاتقان جوقپىز. بار بولعانى كەزٸندە باھادٷر بابالارىمىز سالىپ كەتكەن, كەيٸننەن كٶمەسكٸ تارتا باستاعان سوقپاقتىڭ سٷلدەرٸن تاۋىپ, سونى قايتادان سارا جولعا اينالدىرۋعا تىرىستىق.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!

گٷلميرا ايماعانبەت

«استانا اقشامى»