Barsha qazaq óz tilinde sóilegen kúni qazaq tili qoǵamy jabylady

Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi Ábdýáli Qaidarimen áńgime

 – Assalaýmaǵaleikým, Áb­dýáli aǵa! Hal jaǵ­daiy­ńyz qalai?

– Ýaǵaleikýmassalam, balam!.. Allaǵa shúkir! Degenmen, qa­dam jerge barý qiyn, ainalasy osy úidiń ishinde ǵana ómir súrip jatyrmyz. Dú­nie­de bolyp jatqan, tolyp jat­qan jańalyqty teledidar men gazet-jýrnal arqyly bilip turamyn. Kóp oqimyn. «Egemen Qazaqstan» kúnde kelip turady. Jańalyq kóp, onyń bárin bilgen durys. 80 shá­kirtim bar edi. Az da emes, kóp te emes. Solardyń bári birdei úige kelip, sálem berip jańalyq aita bermeidi. Kóbi jumystamyz deidi.

– Sońǵy kelgen shákir­tińiz?

– Áneý kúni Ómirzaq (akademik Aitbaiuly) kelip ketti. Qyzmette ǵoi bári. Eń jaqsysy birge ósken zamandas, qalamdas adamdar. Jasy 92-ge kelgen, er­teden aralasqan Shora Sary­baev qurdasymnan basqa bu dúniede eshkim qalmady.

– Ábdýáli aǵa, qazaqtyń tili degende sol bir jyldary bastalǵan úlken naýqannyń eń alǵy shebinde ózińizdiń turǵanyńyzdy biz jaqsy bilemiz. Sol 1989 jyly shynynda da ana tilimizdiń basyna qaýip tónip pe edi ózi? Tónse ol syrttan keldi me, ishten shaldy ma? «Qazaq tili» qoǵamyn qurýǵa itermelegen qandai sebepter?

– Stýdent kezimnen-aq ki­tapty timiskilep kóp oqý­shy edim. Sondaǵy jiǵan-ter­genderimdi pikir etip basy­lymdarǵa jazdym. Sói­tip júrgende, zerdelep qa­rasam, bizdiń álemde birneshe iri memlekettiń, talai impe­riia­nyń tili joǵalyp ketken eken. «Bir zamandaǵy Hýn memleketiniń tili, shýmerlerdiń tili, hazarlardyń tili, túrik imperiiasynyń tili qaida?» degen saýaldar mazalai bastady. Tildiń joǵalyp ketýi – onyń damýy siiaqty ómirde bar dúnie. Kóshede kele jatqan atasy men ájesi nemere-shóberelerimen oryssha sóilesedi. Túk bol­maǵandai. Bul qalai? Bul qu­bylys osylai kete bere me, álde tildiń joǵalýyna alyp keletin zańdylyq pa eken degen oiǵa battym.

Ahmet Baitursynov, Sáken Seifýllin jáne basqalary osy qazaq tiliniń ómirden óz ornyn tabýy úshin atsalysqan, úles qosqan azamattar. Nege? Olar qandai qaýipti sezdi? Mysaly, Sáken Seifýllinniń ózi til týraly 50 maqala jazypty. Ony oqyp alǵan soń, bizden burynǵy tilshiler muny baiqamaǵan ba, álde mán bermegen be dep taǵy kúrsindim.

Ahmet Baitursynov atyndaǵy Til bilimi institýtynda 30 jyl direktorlyq qyzmet atqardym. Alǵash ret sol ǵimaratta «Tildi qorǵaýshylardyń basy nege qosylmaidy?» degen oi jylt etti. Sóitsem, bar bolǵany attyń tóbelindei qa­zaq intelligentsiiasy ǵana til máse­lesimen shuǵyldanady eken. Bul shoǵyr tildiń damýyna esh áser et­peitini málim edi. «Halqym, tilim» degen azamattardyń basyn qosý sol kezden bastaldy. Kesheýildetpei institýttaǵy kózi ashyq degen jigitterdi jinap aldym da, qoǵam qurý degen máseleni kóterdim.

– Qazirgi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń negizi sol kúni qalandy deisiz ǵoi. Ol qai jyldyń qai merzimi, qai kúni ekeni esińizde qaldy ma?

– Árine, qaldy. Qoldamaǵan toptar da shyqty. Olar «Oiboi, qazaq tiline de qoǵam kerek pe edi?» dep betin shymshydy. Talantty ǵalym Ómirzaq Aitbaiuly bastaǵan kózi ashyq ǵalymdar meni qoldap ketti. Ómirzaqtyń ózi ánshi ǵoi, taban astynda ana tili týraly án shyǵaryp, kelesi jinalysta jurttyń aldynda oryndap ta berdi.

Máseleni kóterip Ortalyq komitetke Ózbekáli Jánibekovke bardyq. Obaly neshik, Ózekeń bizdi birden qoldady. «Sender úlken bir máseleni qoldap otyrsyńdar. Shamam kelgenshe járdemdesemin» dep jyly shyǵaryp saldy. Sodan keiin jiyn men miting, tipti, konferentsiia ótkizýge ol kisiniń ózi jer-jerden ruqsat alyp berip, qyzý kirisip ketti. Qolynda bilik bar ǵoi endi. Sodan Ózbekáli men Myrzataidyń járdemi arqasynda M.Áýezov atyndaǵy drama teatr­da alǵashqy máslihatymyzdy 1989 jyldyń 29 qyrkúiegi kúni ótkizip, «Qazaq tili» qoǵamyn qurý týraly másele kóterdik. Esimde qalǵany – qazaq belsendilerimen birge Talǵardan kelgen muǵalim, orys jigiti bizdiń bastamamyzdy eki qolyn kótere qoldap, jinalysta zor belsendilik tanytty.

– Qazaqstandaǵy ózge ult ókilderi bul máselege qalai qarady?

– Dúrildep ótip jatqan sol jinalystyń arasyndaǵy úziliste holǵa shyǵyp, tynystap turǵanbyz. Bir orystildi, aziialyq násildi kelinshek pen korei áieli maǵan jaqyn kelip: «A nam chto delat?» – dedi. Ekpindep tur. Qudai aýzyma saldy ma «Sizder de ulttyq qaýymdastyq tektes mádeni uiym quryńyzdar!» – dedim jaibaraqat qana. «Qazaqstandaǵy árbir ult óziniń tilin saqtap, dástúrin saqtaýy kerek emes pe?!» dep ózderine sa­ýal tastadym. Ilanǵan sekildi. Kóp keshikpei elimizdiń ár buryshynda ult­tyq etnomádeni bir­les­tikter quryla basta­dy. Bul oqiǵany estip, endi sheteldegi qazaq­tar sol jaqta ózderi qaýymdasyp, mádeni ortalyqtar qurdy. Sol mádeni ortalyqtar dami tústi. Nursultan Ábishuly Prezident bolǵan soń bul máseleni ult tatýlastyǵy sipatynda asqaqtatyp qatty kóterdi. Sóitip, Elbasynyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleiasy quryldy.

Aitpaqshy, onyń aldynda bolǵan bir jaitty umytyp ketip barady ekenmin. Bir kúni Nursultan Nazarbaev meni, Ómirzaqty jáne oblystardan kelgen birqatar qoǵam basshylaryn ózine shaqyryp, marapat jasady. Maǵan arnap: «Sizdiń qazaq tiliniń damýy men órkendeýine qosqan eńbegińiz aqtalady», dep keýdeme elimizdiń joǵary nagradasy – «Otan» ordenin taqty. Onyń bári umytylmaidy, este saqtalady. Biz shamamyz kelgenshe qazaq tiliniń memlekettik til bolýyna atsalystyq, járdemdestik. Búgingi qoǵam bar bolǵany onyń zań júzindegi jalǵasy ǵana.

– Qazaq tiliniń bolashaǵy qalai dep oilaisyz? Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy jabylǵan kún qazaq úshin baqytty kún bolýy múmkin be?..

– Qazir 1989 jyl emes. Qazaqstan – Táýelsiz. Halyqtyń deni ana tiliniń qadirin túsine bas­tady. Ótkendegi soqpaqpen júrse, ana tilinen aiyrylyp qalatynyn keibireýler kesh te bolsa uǵyndy. Biraq, áli de eldiń bári emes der edim. Birneshe urpaǵy oryssha sóileitin qandastarymyzǵa aýyrlaý, biraq, túzelýge múmkindik basym. Zaman jaqsy. Kezinde sanasy jetpegeni emes, «ýlanǵany» úshin olardy kinálaýǵa múldem bolmaidy. Qazirgi qazaq tiliniń tuǵyry berik. Eshqandai qaýip joq. Bizdiń alǵashqy qulshynyp qurǵan «Qazaq tili» elimizdiń tarihynda bárin ózgertip jiberdi dei almaimyn, biraq biz úlken betburys jasadyq. Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevtyń búgingi til saiasatyn qoldaimyn, baǵyty óte durys. Kóńilim tolady. Óitkeni, halyqta buryn-sońdy boi kórsetpegen tilge degen janashyr sezim paida boldy.

Ekinshi suraǵyńa kelsem, «Qazaq tili» qoǵamy jabylýy múmkin, nege múmkin emes?! Qazaqtardyń barlyǵy qazaqsha sóilegen kúni til qoǵamy jabylady. Ol qazaqtar úshin baqyt emes, jai ǵana qýanyshty kún bolar edi dep sanaimyn.

– Áńgimeńizge rahmet, Ábdýáli aǵa.

Áńgimelesken

Talǵat SÚIINBAI,

«Egemen Qazaqstan»