ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ ەبدۋەلي قايداريمەن ەڭگٸمە
– اسسالاۋماعالەيكۋم, ەبدۋەلي اعا! حال جاعدايىڭىز قالاي?
– ۋاعالەيكۋماسسالام, بالام!.. اللاعا شٷكٸر! دەگەنمەن, قادام جەرگە بارۋ قيىن, اينالاسى وسى ٷيدٸڭ ٸشٸندە عانا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. دٷنيەدە بولىپ جاتقان, تولىپ جاتقان جاڭالىقتى تەلەديدار مەن گازەت-جۋرنال ارقىلى بٸلٸپ تۇرامىن. كٶپ وقيمىن. «ەگەمەن قازاقستان» كٷندە كەلٸپ تۇرادى. جاڭالىق كٶپ, ونىڭ بەرٸن بٸلگەن دۇرىس. 80 شەكٸرتٸم بار ەدٸ. از دا ەمەس, كٶپ تە ەمەس. سولاردىڭ بەرٸ بٸردەي ٷيگە كەلٸپ, سەلەم بەرٸپ جاڭالىق ايتا بەرمەيدٸ. كٶبٸ جۇمىستامىز دەيدٸ.
– سوڭعى كەلگەن شەكٸرتٸڭٸز?
– ەنەۋ كٷنٸ ٶمٸرزاق (اكادەميك ايتبايۇلى) كەلٸپ كەتتٸ. قىزمەتتە عوي بەرٸ. ەڭ جاقسىسى بٸرگە ٶسكەن زامانداس, قالامداس ادامدار. جاسى 92-گە كەلگەن, ەرتەدەن ارالاسقان شورا سارىباەۆ قۇرداسىمنان باسقا بۇ دٷنيەدە ەشكٸم قالمادى.
– ەبدۋەلي اعا, قازاقتىڭ تٸلٸ دەگەندە سول بٸر جىلدارى باستالعان ٷلكەن ناۋقاننىڭ ەڭ العى شەبٸندە ٶزٸڭٸزدٸڭ تۇرعانىڭىزدى بٸز جاقسى بٸلەمٸز. سول 1989 جىلى شىنىندا دا انا تٸلٸمٸزدٸڭ باسىنا قاۋٸپ تٶنٸپ پە ەدٸ ٶزٸ? تٶنسە ول سىرتتان كەلدٸ مە, ٸشتەن شالدى ما? «قازاق تٸلٸ» قوعامىن قۇرۋعا يتەرمەلەگەن قانداي سەبەپتەر?
– ستۋدەنت كەزٸمنەن-اق كٸتاپتى تٸمٸسكٸلەپ كٶپ وقۋشى ەدٸم. سونداعى جيعان-تەرگەندەرٸمدٸ پٸكٸر ەتٸپ باسىلىمدارعا جازدىم. سٶيتٸپ جٷرگەندە, زەردەلەپ قاراسام, بٸزدٸڭ ەلەمدە بٸرنەشە ٸرٸ مەملەكەتتٸڭ, تالاي يمپەرييانىڭ تٸلٸ جوعالىپ كەتكەن ەكەن. «بٸر زامانداعى حۋن مەملەكەتٸنٸڭ تٸلٸ, شۋمەرلەردٸڭ تٸلٸ, حازارلاردىڭ تٸلٸ, تٷرٸك يمپەريياسىنىڭ تٸلٸ قايدا?» دەگەن ساۋالدار مازالاي باستادى. تٸلدٸڭ جوعالىپ كەتۋٸ – ونىڭ دامۋى سيياقتى ٶمٸردە بار دٷنيە. كٶشەدە كەلە جاتقان اتاسى مەن ەجەسٸ نەمەرە-شٶبەرەلەرٸمەن ورىسشا سٶيلەسەدٸ. تٷك بولماعانداي. بۇل قالاي? بۇل قۇبىلىس وسىلاي كەتە بەرە مە, ەلدە تٸلدٸڭ جوعالۋىنا الىپ كەلەتٸن زاڭدىلىق پا ەكەن دەگەن ويعا باتتىم.
احمەت بايتۇرسىنوۆ, سەكەن سەيفۋللين جەنە باسقالارى وسى قازاق تٸلٸنٸڭ ٶمٸردەن ٶز ورنىن تابۋى ٷشٸن اتسالىسقان, ٷلەس قوسقان ازاماتتار. نەگە? ولار قانداي قاۋٸپتٸ سەزدٸ? مىسالى, سەكەن سەيفۋلليننٸڭ ٶزٸ تٸل تۋرالى 50 ماقالا جازىپتى. ونى وقىپ العان سوڭ, بٸزدەن بۇرىنعى تٸلشٸلەر مۇنى بايقاماعان با, ەلدە مەن بەرمەگەن بە دەپ تاعى كٷرسٸندٸم.
احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىندا 30 جىل ديرەكتورلىق قىزمەت اتقاردىم. العاش رەت سول عيماراتتا «تٸلدٸ قورعاۋشىلاردىڭ باسى نەگە قوسىلمايدى?» دەگەن وي جىلت ەتتٸ. سٶيتسەم, بار بولعانى اتتىڭ تٶبەلٸندەي قازاق ينتەلليگەنتسيياسى عانا تٸل مەسەلەسٸمەن شۇعىلدانادى ەكەن. بۇل شوعىر تٸلدٸڭ دامۋىنا ەش ەسەر ەتپەيتٸنٸ مەلٸم ەدٸ. «حالقىم, تٸلٸم» دەگەن ازاماتتاردىڭ باسىن قوسۋ سول كەزدەن باستالدى. كەشەۋٸلدەتپەي ينستيتۋتتاعى كٶزٸ اشىق دەگەن جٸگٸتتەردٸ جيناپ الدىم دا, قوعام قۇرۋ دەگەن مەسەلەنٸ كٶتەردٸم.
– قازٸرگٸ حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ نەگٸزٸ سول كٷنٸ قالاندى دەيسٸز عوي. ول قاي جىلدىڭ قاي مەرزٸمٸ, قاي كٷنٸ ەكەنٸ ەسٸڭٸزدە قالدى ما?
– ەرينە, قالدى. قولداماعان توپتار دا شىقتى. ولار «ويبوي, قازاق تٸلٸنە دە قوعام كەرەك پە ەدٸ?» دەپ بەتٸن شىمشىدى. تالانتتى عالىم ٶمٸرزاق ايتبايۇلى باستاعان كٶزٸ اشىق عالىمدار مەنٸ قولداپ كەتتٸ. ٶمٸرزاقتىڭ ٶزٸ ەنشٸ عوي, تابان استىندا انا تٸلٸ تۋرالى ەن شىعارىپ, كەلەسٸ جينالىستا جۇرتتىڭ الدىندا ورىنداپ تا بەردٸ.
مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ ورتالىق كوميتەتكە ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆكە باردىق. وبالى نەشٸك, ٶزەكەڭ بٸزدٸ بٸردەن قولدادى. «سەندەر ٷلكەن بٸر مەسەلەنٸ قولداپ وتىرسىڭدار. شامام كەلگەنشە جەردەمدەسەمٸن» دەپ جىلى شىعارىپ سالدى. سودان كەيٸن جيىن مەن ميتينگ, تٸپتٸ, كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋگە ول كٸسٸنٸڭ ٶزٸ جەر-جەردەن رۇقسات الىپ بەرٸپ, قىزۋ كٸرٸسٸپ كەتتٸ. قولىندا بيلٸك بار عوي ەندٸ. سودان ٶزبەكەلٸ مەن مىرزاتايدىڭ جەردەمٸ ارقاسىندا م.ەۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاتردا العاشقى مەسليحاتىمىزدى 1989 جىلدىڭ 29 قىركٷيەگٸ كٷنٸ ٶتكٸزٸپ, «قازاق تٸلٸ» قوعامىن قۇرۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەردٸك. ەسٸمدە قالعانى – قازاق بەلسەندٸلەرٸمەن بٸرگە تالعاردان كەلگەن مۇعالٸم, ورىس جٸگٸتٸ بٸزدٸڭ باستامامىزدى ەكٸ قولىن كٶتەرە قولداپ, جينالىستا زور بەلسەندٸلٸك تانىتتى.
– قازاقستانداعى ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ بۇل مەسەلەگە قالاي قارادى?
– دٷرٸلدەپ ٶتٸپ جاتقان سول جينالىستىڭ اراسىنداعى ٷزٸلٸستە حولعا شىعىپ, تىنىستاپ تۇرعانبىز. بٸر ورىستٸلدٸ, ازييالىق نەسٸلدٸ كەلٸنشەك پەن كورەي ەيەلٸ ماعان جاقىن كەلٸپ: «ا نام چتو دەلات?» – دەدٸ. ەكپٸندەپ تۇر. قۇداي اۋزىما سالدى ما «سٸزدەر دە ۇلتتىق قاۋىمداستىق تەكتەس مەدەني ۇيىم قۇرىڭىزدار!» – دەدٸم جايباراقات قانا. «قازاقستانداعى ەربٸر ۇلت ٶزٸنٸڭ تٸلٸن ساقتاپ, دەستٷرٸن ساقتاۋى كەرەك ەمەس پە?!» دەپ ٶزدەرٸنە ساۋال تاستادىم. يلانعان سەكٸلدٸ. كٶپ كەشٸكپەي ەلٸمٸزدٸڭ ەر بۇرىشىندا ۇلتتىق ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەر قۇرىلا باستادى. بۇل وقيعانى ەستٸپ, ەندٸ شەتەلدەگٸ قازاقتار سول جاقتا ٶزدەرٸ قاۋىمداسىپ, مەدەني ورتالىقتار قۇردى. سول مەدەني ورتالىقتار دامي تٷستٸ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى پرەزيدەنت بولعان سوڭ بۇل مەسەلەنٸ ۇلت تاتۋلاستىعى سيپاتىندا اسقاقتاتىپ قاتتى كٶتەردٸ. سٶيتٸپ, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى.
ايتپاقشى, ونىڭ الدىندا بولعان بٸر جايتتى ۇمىتىپ كەتٸپ بارادى ەكەنمٸن. بٸر كٷنٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەنٸ, ٶمٸرزاقتى جەنە وبلىستاردان كەلگەن بٸرقاتار قوعام باسشىلارىن ٶزٸنە شاقىرىپ, ماراپات جاسادى. ماعان ارناپ: «سٸزدٸڭ قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋى مەن ٶركەندەۋٸنە قوسقان ەڭبەگٸڭٸز اقتالادى», دەپ كەۋدەمە ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى ناگراداسى – «وتان» وردەنٸن تاقتى. ونىڭ بەرٸ ۇمىتىلمايدى, ەستە ساقتالادى. بٸز شامامىز كەلگەنشە قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل بولۋىنا اتسالىستىق, جەردەمدەستٸك. بٷگٸنگٸ قوعام بار بولعانى ونىڭ زاڭ جٷزٸندەگٸ جالعاسى عانا.
– قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعى قالاي دەپ ويلايسىز? حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامى جابىلعان كٷن قازاق ٷشٸن باقىتتى كٷن بولۋى مٷمكٸن بە?..
– قازٸر 1989 جىل ەمەس. قازاقستان – تەۋەلسٸز. حالىقتىڭ دەنٸ انا تٸلٸنٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنە باستادى. ٶتكەندەگٸ سوقپاقپەن جٷرسە, انا تٸلٸنەن ايىرىلىپ قالاتىنىن كەيبٸرەۋلەر كەش تە بولسا ۇعىندى. بٸراق, ەلٸ دە ەلدٸڭ بەرٸ ەمەس دەر ەدٸم. بٸرنەشە ۇرپاعى ورىسشا سٶيلەيتٸن قانداستارىمىزعا اۋىرلاۋ, بٸراق, تٷزەلۋگە مٷمكٸندٸك باسىم. زامان جاقسى. كەزٸندە ساناسى جەتپەگەنٸ ەمەس, «ۋلانعانى» ٷشٸن ولاردى كٸنەلاۋعا مٷلدەم بولمايدى. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ تۇعىرى بەرٸك. ەشقانداي قاۋٸپ جوق. بٸزدٸڭ العاشقى قۇلشىنىپ قۇرعان «قازاق تٸلٸ» ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىندا بەرٸن ٶزگەرتٸپ جٸبەردٸ دەي المايمىن, بٸراق بٸز ٷلكەن بەتبۇرىس جاسادىق. پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بٷگٸنگٸ تٸل ساياساتىن قولدايمىن, باعىتى ٶتە دۇرىس. كٶڭٸلٸم تولادى. ٶيتكەنٸ, حالىقتا بۇرىن-سوڭدى بوي كٶرسەتپەگەن تٸلگە دەگەن جاناشىر سەزٸم پايدا بولدى.
ەكٸنشٸ سۇراعىڭا كەلسەم, «قازاق تٸلٸ» قوعامى جابىلۋى مٷمكٸن, نەگە مٷمكٸن ەمەس?! قازاقتاردىڭ بارلىعى قازاقشا سٶيلەگەن كٷنٸ تٸل قوعامى جابىلادى. ول قازاقتار ٷشٸن باقىت ەمەس, جاي عانا قۋانىشتى كٷن بولار ەدٸ دەپ سانايمىن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت, ەبدۋەلي اعا.
ەڭگٸمەلەسكەن
تالعات سٷيٸنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
