.jpg)
foto: kollaj Ult.kz
Búgingi tańda tsifrlyq tehnologiialardyń damýy balalardyń bos ýaqytyn ótkizýdegi tańdaýyna aitarlyqtai áser etýde. Planshetter, smartfondar, kompiýterlik oiyndar jáne áleýmettik jeliler balanyń ómiriniń ajyramas bóligine ainalǵandai. Mundai zamanaýi quraldardyń kóbeiýi kitap oqýdyń mańyzyn tómendetip jibergen joq pa? Balalar kitap oqi ma degen suraqqa jaýap berý úshin, qazirgi oqyrmandyq daǵdylar men kitapqa degen kózqarasty qarastyrý qajet. Ult.kz tilshisi osy máseleni zerttep kórdi.
Aldymen ata-ana kitap oqýy kerek
Mektepke deiingi jastaǵy balalar ádette ata-analarynyń oqyp berýi arqyly kitappen tanysady. Eger bul ádet otbasynda qalyptassa, bala kitap oqýdy ermek retinde qabyldaidy. “Baldyrǵan” jýrnalynyń bas redaktory Erǵali Baqash: “Baladan buryn ata-ana kitap oqýy kerek”,- dep esepteidi. Onyń aitýynsha, ata-ana kitap oqymaǵan úide balalar da kitap oqýy ekitalai.
“Naqty mysalmen aitar bolsam, meniń ákem óte kitapqumar adam. Osy kúnge deiin kórkem ádebietti, gazet-jýrnaldardy kóp oqidy. Bala kezimizden ákemiz bizge kitap oqýdy úiretti. Ásirese maǵan úlken mindet etip júktedi. Men sol ákemniń kitap oqýyna qarai, kitap oqýǵa beiimdeldim. Mine, biz búgingi tańda balany áleýmettik jeliden alystatý úshin, ózimiz bos ýaqytymyzda, jumystan úige barǵan kezimizde telefonǵa úńilmei, teledidardy da kóp qaramai ózimiz kitap oqýymyz kerek. Sebebi ózimiz kitap oqysaq, bizge qarap boi túzep kele jatqan balalarymyz «Men de ákem siiaqty kitap oqimyn, mamama uqsap kitap oqiyn»,-dep kitapqa, baspasózge qyzyǵýshylyǵy artady dep oilaimyn. Sondyqtan biz ózimizdi tárbieleýimiz qajet”,-deidi Erǵali Baqash.
Sondai-aq, “Baldyrǵan” jýrnalynyń bas redaktory balanyń kitap oqýǵa qumarlyǵyn arttyrý úshin, ony yntalandyryp, jańa ádistermen joldardy da qarastyrý kerek deidi.
“Keibir ata-analar balasyna bir kitapty oqyp bitkeni úshin aqshalai syilyq berip qyzyqtyryp jatqan kórinedi. Bul da balany kitap oqýǵa qulshyndyrý, qyzyǵýshylyǵyn arttyrý maqsatynda jasalǵan qadam dep aitýǵa bolady. Ýaqyt óte kele bala aqshasyz da kitap oqyp ketedi dep oilaimyn”,-deidi Erǵali Baqash.
Odan bólek, Erǵali Baqashtyń aitýynsha balanyń qyzyǵýshylyǵyn zerttegen jón. Balanyń nege beiim ekenin, qandai kórkem ádebietti nemese balalarǵa arnalǵan kitapty oqitynyn anyqtap, sol kitapty balamen birge oqyp, talqylaǵan jón. “Baldyrǵan” jýrnaly bas redaktory joǵaryda aitqandai, balalarymen birge kitap oqyp, ony talqylaǵanynyń jemisin kórgenin de jetkizdi.
“Men úide balalaryma bir kitapty oqytamyn da, sodan túigen áserlerin kúndelik qylyp jazǵyzamyn. Ony ózderi jazady. Biz otbasylyq serýenge shyqsaq, kinoteatrǵa, saiabaqqa nemese tsirkke baryp kelsek, áserlerin kúndelikke jazýyn tapsyramyn. Qazir úlken ulym osyny ádetke ainaldyrdy. Buryn meniń aitýymmen jazatyn, qazir kóbinese ózi jazýǵa yńǵailanyp keledi”,-deidi Erǵali Baqash.
Qyzyqpasa – amalyń joq
Zamanaýi tehnologiialar balalardyń bos ýaqytyn kitap oqýdan alshaqtatatyny ras. Áleýmettik jeliler men beineoiyndar balalarǵa tez ári ońai qol jetimdi aqparat usynady, bul klassikalyq kitaptarmen salystyrǵanda qyzyǵyraq kórinýi múmkin. Sóitip bala qysqa merzimdik dofamindi gadjetterden aqtaratyn kórinedi. Til mamany, redaktor Nazgúl Qojabek: “Qazir biz áleýmettik jelige táýeldilik dep júrgenimiz – shyn máninde tez keletin dofaminge táýeldilik,”-deidi. Onyń aitýynsha:
“Adam - adam bolǵan soń, bala - bala bolǵan soń, túrli jaǵdailar bolady. Oqityny bar, oqymaityny bar. Bala dofamindi qaidan alady degen nársege qarai ǵoi. Adamdardyń emotsiiasy burynǵydai emes. Zamanǵa da qaraý kerek. Biz balaǵa kitapty bilim kózi dep bergimiz keledi, al qai zamanda da adam kóretin, estitin nársesiniń bárinen emotsiia alady. Bala kitapqa qyzyǵýy úshin ol kitap balaǵa emotsiia berýi kerek”.
Nazgúl Qojabektiń pikirinshe, balalar áleýmettik jelige emes, telefondaǵy oiynǵa táýeldi. Óitkeni oiynda bala jarysady, alysady, birdeńege jetedi, sóitip emotsiia qajetin óteidi eken.
“Ár bala ár túrli, bireý oqý-bilimge qushtar, bireý múlde salǵyrt. Bárin bir qalypqa salyp, shetinen tizilip kitap oqyp otyrǵanyn kórsek dep armandaityn ózimiz. Ondai bolsa, balany jetektep júrip, aldyna kitapty úiip qoiyp, oqýǵa baýlý kerek. Qyzyǵyp ketse – jaqsy. Qyzyqpasa – amalyń joq”,- deidi redaktor Nazgúl Qojabek.
Kitaptan kýlt jasaý kerek
Ulttyq akademiialyq kitaphana direktory Ǵaziza Qudaibergen balanyń kitapqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin ár otbasynda úi kitaphanasy bolǵany jón deidi. Onyń pikirinshe, kitaptan kýlt jasaý kerek.
“Balabaqshalarda shaǵyn kitaphana bolýyn mindetteý qajet. Mektep baǵdarlamasyna qosymsha etip kitap oqýdy engizý, nasihattaý joldarynyń formatyn ózgertý kerek. Jasandy intellektini paidalanyp áleýmettik beinerolikter jasap kórsetý kerek. Qoǵamdyq oryndarda, vokzal, aeroporttarda, úlken saýda úilerinde zamanaýi úlgide kitapbokstar qoiyp, balany jalyqtyrmaityn formattarda nasihattaý qajet. Bala kúninen kitap oqý tek belgili bir adamdarǵa tán degen uǵym týdyrmaityndai joldardy izdeýimiz kerek”,-deidi Ǵaziza Qudaibergen.
“Qazir gadjet zamany bolǵasyn, balalarǵa kitap oqytý qiyn”-dep esepteidi eken balalarǵa arnalǵan kitap jazǵan avtor Áigerim Keýlimjai. Alaida ata-anaǵa kóp nárse bailanysty daidi ol. Ol úshin aldymen, úide kitap turý kerek. Bala áke-sheshesiniń qolyna kitap ustaǵanyn, oqyp jatqanyn kórýi qajet deidi «Uiyqtamaq» kitabynyń avtory Áigerim Keýlimjai.
“Jáne eń bastysy, balaǵa kitap oqýdy úiretý kerek. Keshkisin jatar aldynda bir mezgil ýaqyt bólip, balańyzǵa kitap oqyp berińiz. Bir bet bolsa da, azyq. Áli oqý bilmeitin balaǵa paraqtap, sýretin qarap, ishindegi uǵymdardyń attaryn atap oinatý – ol da bir qadam”,-deidi Áigerim Keýlimjai.
Bastaýysh synyp muǵalimi Daiana Rústemova balada kitap oqý daǵdylaryn qalyptastyrǵanda, mektep muǵalimderimen ata-analar birlesip jumys isteýi kerektigin jetkizdi.
“Muǵalimderdiń oqý daǵdylaryn damytýǵa arnalǵan sabaqtary men túrli ádebi sharalar balalardyń oqýǵa degen yntasyn arttyrady. Degenmen muǵalim balany tolyq kitapqa baýlýy úshin ata-ana da kómek kórsetkeni jaqsy. Úide telefonnan bas almaityn bala mektepke kelip kitapqa birden enip ketýi qiyn. Pedagog bar kásibi biliktiligin salyp ony oqytýǵa tyrysady. Al úige barǵanda ata-ana «má balam ala ǵoi, má balam kóre ǵoi»-dep, tynyshtyǵy úshin balany gadjetke úiretse, atqarylǵan sharalardyń barlyǵy qunsyz bolyp qalady”,-deidi Daiana Rústemova.
Qazirgi tańda balalarǵa arnalǵan kitap, basylym men gazet-jýrnaldar jeterlik. Mysaly: “Baldyrǵan” jýrnaly, “Ulan” gazeti, “Aqjelken” jýrnaly taǵy basqa. Osy basylymdardy oqyǵan balalar keiinnen aýqymdy basylymdarǵa bet buryp, óz oiyn erkin jetkize alady. “Baldyrǵan” jýrnalynyń bas redaktorynyń aitýynsha bala kezinde kitap oqýdy ádetke ainaldyrǵan urpaq óziniń oiyn, óziniń kózqarasyn naqty dáleldermen sózin juptap jetkize alady eken. Sondai-aq, kitapqumar bala qoǵamda bolyp jatqan, elimizde bolyp jatqan oqiǵalarǵa durys saraptama jasai alady deidi Erǵali Baqash.
“Kitap oqý degen mádeniettiliktiń, biliktiliktiń, ádeptiliktiń kórinisi ǵoi. Sondyqtan balany kishkentai kezinde ózine laiyqty kitaptardy oqýǵa, ózine laiyqty gazet-jýrnaldardy oqýǵa úiretý kerek. Mereke-meiramdarda basylymdarǵa jazylýdy ádetke ainaldyrý qajet. Basylymdarǵa jazyldym, osylardy oqy, ózińnen keiingi ini-qaryndastaryńa oqyp ber degendi qalyptastyrý qajet. Sonda balanyń oi-órisi, dúnie tanymy birte-birte keńeiedi. Biz ádette balaǵa qymbat oiynshyqtardy syilaimyz. Qalaǵan kiimin alyp beremiz. Ony qymbatsynbaimyz. Al, 4-5 myń teńgeniń gazet-jýrnalyna jazylýǵa kelgende qymbatsynamyz. Osy jaǵyna ata-analar mán berýi kerek”.
«Sapasynan baǵasyna deiin» balalarǵa arnalǵan kitap máselesi
Balalardyń kitap oqý mádenietin damytý úshin otbasy, mektep jáne qoǵam birlese jumys isteýi kerek. Balalarymyzdyń oi-órisin keńeitip, syn turǵysynan oilaýdy damytý úshin kitap oqý mádenietin qoldaýymyz mańyzdy. Al, balalarǵa arnalǵan kitaptardyń damýyndaǵy másele oilandyratyn dúnie. Redaktor, til mamany Nazgúl Qojabektiń aitýynsha qazirgi tańda balalarǵa arnalǵan kitaptardy damytýda birqatar problemalar bar.
“Sapasynan bastap – baǵasyna deiin, kete beredi. Qazaq tilindegi balalar ádebietin damytýdaǵy eń basty másele – áli kúnge deiin balalar ádebieti didaktika deńgeiinen aspai kele jatqany. Biz kitapty balaǵa birdeńe úiretý quraly dep qana qaraimyz. «Ana bala, túrin qara» degen siiaqty. Al ol nárse balalardyń emotsiia qajetin ótemeidi. Bala qyzyqpaidy. Berisi balamyzdy, arysy – ultty tárbieleý mindetin kitapqa júktep qoiýǵa talpynbai, kitaptyń basqa da qyzmetterin, eń aldymen – emotsiia berý qyzmetin aldyńǵy orynǵa shyǵarsaq, bálkim balalar qyzyǵa bastar ma eken. Áitpese, telefondaǵy oiynda myń «dushpanyn» qyryp tastap, riza bolyp otyrǵan nemese TikTok-ta kúlkili birdeńe kórip tyrqyldap máz bolyp otyrǵan balaǵa myń kitap berseń de qaramaidy. Ony moiyndaý kerek,”-deidi Nazgúl Qojabek.
Ulttyq akademiialyq kitaphana direktory Ǵaziza Qudaibergenniń aitýynsha “Kitap oqý-qabilet, ádet jáne qajettilik úshin”. Sondai-aq qazirgi tańda álemde balalarǵa arnalǵan kitaptar kóp. Biraq bizdiń elde jetkiliksiz dep esepteidi eken Ǵaziza Qudaibergen. Soǵan qaramastan:
“Qazir balabaqshada, mektepte, kitaphanalarda balalardyń kitapqa qyzyǵýshylyǵy artty. Bizdiń kitaphananyń balalar bóliminiń ózinde oqyrmany kóbeiip, úige kitap alý eki esege ósti”,-deidi ol.
Balalarǵa arnalǵan kitap jazyp, qiyndyǵyn kórgen avtor, óz pikirimen bólisti. Áigerim Keýlimjai balalarǵa arnalǵan kitap jazǵanda, joldasy qoldaý kórsetkinin aityp, kitap shyǵarýdaǵy qiyndyqtar men máselelerge toqtaldy.
“Kitap shyǵarýdaǵy balalar avtorynyń azdyǵynan bólek, daiyn kitapty bastyrý máselesi de bar. Elimizdegi baspahanalar birinshiden qymbat, ekinshiden, keibiriniń biz suraǵan sapada basyp berýge áleýeti jetpeidi. Mysaly, men birneshe baspadan “bizde qatty qaǵaz joq” degen jaýap aldym. Eń qiyny – shyǵarǵan kitapty satý eken. Kitap – basty qajettilik bolmaǵandyqtan, kóp qazaq balalar kitabyna aqsha qimaitynyn baiqadym. Men ózi buryn saýdanyń adamy bolmaǵandyqtan, óte qyzyq chellendjden ótip jatyrmyn desem de bolady”,-deidi ol.
Sonymen qatar avtordyń aitýynsha, satyp alýshylar ónimine emes, adamyna qarap alady eken. Tanityn aýditoriia bolmasa balalarǵa arnalǵan kitaptyń damýy qiyn, qoǵamnyń qoldaýy da qajet deidi Áigerim Keýlimjai.
“Jalpy kez kelgen adam jańadan qazaqsha kitap shyǵarǵan avtordy qoldai júrse, eń bolmaǵanda ainalasyna habar berip bólisýdiń ózi úlken kómek der edim,”-deidi Áigerim Keýlimjai.
Balada kitap oqý mádenietin damytý úshin, barlyq taraptardyń, atap aitqanda ata-analardyń, mektepterdiń jáne qoǵamnyń ortaq kúsh-jigeri qajet. Osyǵan bailanysty balalar ádebietiniń sapasy men qoljetimdiligi arttyrylǵan saiyn, balalardyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵy da joǵarylaityny anyq. Balalar men ata-analardyń birlese otyryp kitap oqý dástúrin qalyptastyrý, balalardyń oi-órisin keńeitetin mańyzdy qural bolyp qala beredi. Tek birlesken jumys arqyly ǵana qazirgi qoǵamda kitap oqý mádenietin qaita jandandyrýǵa jáne balalardyń rýhani damýyna yqpal etýge bolady.
Bekbolat Muhtar
