بالالار كٸتاپ وقي ما?: “اتا-انا – باستى ٷلگٸ”- ماماندار

فوتو: كوللاج Ult.kz

بٷگٸنگٸ تاڭدا تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ٶتكٸزۋدەگٸ تاڭداۋىنا ايتارلىقتاي ەسەر ەتۋدە. پلانشەتتەر, سمارتفوندار, كومپيۋتەرلٸك ويىندار جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر بالانىڭ ٶمٸرٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعانداي. مۇنداي زاماناۋي قۇرالداردىڭ كٶبەيۋٸ كٸتاپ وقۋدىڭ ماڭىزىن تٶمەندەتٸپ جٸبەرگەن جوق پا? بالالار كٸتاپ وقي ما دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن, قازٸرگٸ وقىرماندىق داعدىلار مەن كٸتاپقا دەگەن كٶزقاراستى قاراستىرۋ قاجەت. Ult.kz تٸلشٸسٸ وسى مەسەلەنٸ زەرتتەپ كٶردٸ.

الدىمەن اتا-انا كٸتاپ وقۋى كەرەك

مەكتەپكە دەيٸنگٸ جاستاعى بالالار ەدەتتە اتا-انالارىنىڭ وقىپ بەرۋٸ ارقىلى كٸتاپپەن تانىسادى. ەگەر بۇل ەدەت وتباسىندا قالىپتاسسا, بالا كٸتاپ وقۋدى ەرمەك رەتٸندە قابىلدايدى. “بالدىرعان” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ەرعالي باقاش: “بالادان بۇرىن اتا-انا كٸتاپ وقۋى كەرەك”,- دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, اتا-انا كٸتاپ وقىماعان ٷيدە بالالار دا كٸتاپ وقۋى ەكٸتالاي.

“ناقتى مىسالمەن ايتار بولسام, مەنٸڭ ەكەم ٶتە كٸتاپقۇمار ادام. وسى كٷنگە دەيٸن كٶركەم ەدەبيەتتٸ, گازەت-جۋرنالداردى كٶپ وقيدى. بالا كەزٸمٸزدەن ەكەمٸز بٸزگە كٸتاپ وقۋدى ٷيرەتتٸ. ەسٸرەسە ماعان ٷلكەن مٸندەت ەتٸپ جٷكتەدٸ. مەن سول ەكەمنٸڭ كٸتاپ وقۋىنا قاراي, كٸتاپ وقۋعا بەيٸمدەلدٸم. مٸنە, بٸز بٷگٸنگٸ تاڭدا بالانى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن الىستاتۋ ٷشٸن, ٶزٸمٸز بوس ۋاقىتىمىزدا, جۇمىستان ٷيگە بارعان كەزٸمٸزدە تەلەفونعا ٷڭٸلمەي, تەلەديداردى دا كٶپ قاراماي ٶزٸمٸز كٸتاپ وقۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ ٶزٸمٸز كٸتاپ وقىساق, بٸزگە قاراپ بوي تٷزەپ كەلە جاتقان بالالارىمىز «مەن دە ەكەم سيياقتى كٸتاپ وقيمىن, ماماما ۇقساپ كٸتاپ وقيىن»,-دەپ كٸتاپقا, باسپاسٶزگە قىزىعۋشىلىعى ارتادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان بٸز ٶزٸمٸزدٸ تەربيەلەۋٸمٸز قاجەت”,-دەيدٸ ەرعالي باقاش.

سونداي-اق, “بالدىرعان” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بالانىڭ كٸتاپ وقۋعا قۇمارلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن, ونى ىنتالاندىرىپ, جاڭا ەدٸستەرمەن جولداردى دا قاراستىرۋ كەرەك دەيدٸ.

“كەيبٸر اتا-انالار بالاسىنا بٸر كٸتاپتى وقىپ بٸتكەنٸ ٷشٸن اقشالاي سىيلىق بەرٸپ قىزىقتىرىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. بۇل دا بالانى كٸتاپ وقۋعا قۇلشىندىرۋ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاسالعان قادام دەپ ايتۋعا بولادى. ۋاقىت ٶتە كەلە بالا اقشاسىز دا كٸتاپ وقىپ كەتەدٸ دەپ ويلايمىن”,-دەيدٸ ەرعالي باقاش.

ودان بٶلەك, ەرعالي باقاشتىڭ ايتۋىنشا بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن زەرتتەگەن جٶن. بالانىڭ نەگە بەيٸم ەكەنٸن, قانداي كٶركەم ەدەبيەتتٸ نەمەسە بالالارعا ارنالعان كٸتاپتى وقيتىنىن انىقتاپ, سول كٸتاپتى بالامەن بٸرگە وقىپ, تالقىلاعان جٶن. “بالدىرعان” جۋرنالى باس رەداكتورى جوعارىدا ايتقانداي, بالالارىمەن بٸرگە كٸتاپ وقىپ, ونى تالقىلاعانىنىڭ جەمٸسٸن كٶرگەنٸن دە جەتكٸزدٸ.

“مەن ٷيدە بالالارىما بٸر كٸتاپتى وقىتامىن دا, سودان تٷيگەن ەسەرلەرٸن كٷندەلٸك قىلىپ جازعىزامىن. ونى ٶزدەرٸ جازادى. بٸز وتباسىلىق سەرۋەنگە شىقساق, كينوتەاترعا, ساياباققا نەمەسە تسيرككە بارىپ كەلسەك, ەسەرلەرٸن كٷندەلٸككە جازۋىن تاپسىرامىن. قازٸر ٷلكەن ۇلىم وسىنى ەدەتكە اينالدىردى. بۇرىن مەنٸڭ ايتۋىممەن جازاتىن, قازٸر كٶبٸنەسە ٶزٸ جازۋعا ىڭعايلانىپ كەلەدٸ”,-دەيدٸ ەرعالي باقاش.

قىزىقپاسا – امالىڭ جوق

زاماناۋي تەحنولوگييالار بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن كٸتاپ وقۋدان الشاقتاتاتىنى راس. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن بەينەويىندار بالالارعا تەز ەرٸ وڭاي قول جەتٸمدٸ اقپارات ۇسىنادى, بۇل كلاسسيكالىق كٸتاپتارمەن سالىستىرعاندا قىزىعىراق كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. سٶيتٸپ بالا قىسقا مەرزٸمدٸك دوفاميندٸ گادجەتتەردەن اقتاراتىن كٶرٸنەدٸ. تٸل مامانى, رەداكتور نازگٷل قوجابەك: “قازٸر بٸز ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە تەۋەلدٸلٸك دەپ جٷرگەنٸمٸز – شىن مەنٸندە تەز كەلەتٸن دوفامينگە تەۋەلدٸلٸك,”-دەيدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا:

“ادام - ادام بولعان سوڭ, بالا - بالا بولعان سوڭ, تٷرلٸ جاعدايلار بولادى. وقيتىنى بار, وقىمايتىنى بار. بالا دوفاميندٸ قايدان الادى دەگەن نەرسەگە قاراي عوي. ادامداردىڭ ەموتسيياسى بۇرىنعىداي ەمەس. زامانعا دا قاراۋ كەرەك. بٸز بالاعا كٸتاپتى بٸلٸم كٶزٸ دەپ بەرگٸمٸز كەلەدٸ, ال قاي زاماندا دا ادام كٶرەتٸن, ەستيتٸن نەرسەسٸنٸڭ بەرٸنەن ەموتسييا الادى. بالا كٸتاپقا قىزىعۋى ٷشٸن ول كٸتاپ بالاعا ەموتسييا بەرۋٸ كەرەك”.

نازگٷل قوجابەكتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بالالار ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە ەمەس, تەلەفونداعى ويىنعا تەۋەلدٸ. ٶيتكەنٸ ويىندا بالا جارىسادى, الىسادى, بٸردەڭەگە جەتەدٸ, سٶيتٸپ ەموتسييا قاجەتٸن ٶتەيدٸ ەكەن.

“ەر بالا ەر تٷرلٸ, بٸرەۋ وقۋ-بٸلٸمگە قۇشتار, بٸرەۋ مٷلدە سالعىرت. بەرٸن بٸر قالىپقا سالىپ, شەتٸنەن تٸزٸلٸپ كٸتاپ وقىپ وتىرعانىن كٶرسەك دەپ ارماندايتىن ٶزٸمٸز. ونداي بولسا, بالانى جەتەكتەپ جٷرٸپ, الدىنا كٸتاپتى ٷيٸپ قويىپ, وقۋعا باۋلۋ كەرەك. قىزىعىپ كەتسە – جاقسى. قىزىقپاسا – امالىڭ جوق”,- دەيدٸ رەداكتور نازگٷل قوجابەك.

كٸتاپتان كۋلت جاساۋ كەرەك

ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانا ديرەكتورى عازيزا قۇدايبەرگەن بالانىڭ كٸتاپقا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن ەر وتباسىندا ٷي كٸتاپحاناسى بولعانى جٶن دەيدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, كٸتاپتان كۋلت جاساۋ كەرەك.

“بالاباقشالاردا شاعىن كٸتاپحانا بولۋىن مٸندەتتەۋ قاجەت. مەكتەپ باعدارلاماسىنا قوسىمشا ەتٸپ كٸتاپ وقۋدى ەنگٸزۋ, ناسيحاتتاۋ جولدارىنىڭ فورماتىن ٶزگەرتۋ كەرەك. جاساندى ينتەللەكتٸنٸ پايدالانىپ ەلەۋمەتتٸك بەينەروليكتەر جاساپ كٶرسەتۋ كەرەك. قوعامدىق ورىنداردا, ۆوكزال, اەروپورتتاردا, ٷلكەن ساۋدا ٷيلەرٸندە زاماناۋي ٷلگٸدە كٸتاپبوكستار قويىپ, بالانى جالىقتىرمايتىن فورماتتاردا ناسيحاتتاۋ قاجەت. بالا كٷنٸنەن كٸتاپ وقۋ تەك بەلگٸلٸ بٸر ادامدارعا تەن دەگەن ۇعىم تۋدىرمايتىنداي جولداردى ٸزدەۋٸمٸز كەرەك”,-دەيدٸ عازيزا قۇدايبەرگەن.

“قازٸر گادجەت زامانى بولعاسىن, بالالارعا كٸتاپ وقىتۋ قيىن”-دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن بالالارعا ارنالعان كٸتاپ جازعان اۆتور ەيگەرٸم كەۋلٸمجاي. الايدا اتا-اناعا كٶپ نەرسە بايلانىستى دايدٸ ول. ول ٷشٸن الدىمەن, ٷيدە كٸتاپ تۇرۋ كەرەك. بالا ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىنا كٸتاپ ۇستاعانىن, وقىپ جاتقانىن كٶرۋٸ قاجەت دەيدٸ «ۇيىقتاماق» كٸتابىنىڭ اۆتورى ەيگەرٸم كەۋلٸمجاي.

“جەنە ەڭ باستىسى, بالاعا كٸتاپ وقۋدى ٷيرەتۋ كەرەك. كەشكٸسٸن جاتار الدىندا بٸر مەزگٸل ۋاقىت بٶلٸپ, بالاڭىزعا كٸتاپ وقىپ بەرٸڭٸز. بٸر بەت بولسا دا, ازىق. ەلٸ وقۋ بٸلمەيتٸن بالاعا پاراقتاپ, سۋرەتٸن قاراپ, ٸشٸندەگٸ ۇعىمداردىڭ اتتارىن اتاپ ويناتۋ – ول دا بٸر قادام”,-دەيدٸ ەيگەرٸم كەۋلٸمجاي.

باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمٸ دايانا رٷستەموۆا بالادا كٸتاپ وقۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرعاندا, مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸمەن اتا-انالار بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ.

“مۇعالٸمدەردٸڭ وقۋ داعدىلارىن دامىتۋعا ارنالعان ساباقتارى مەن تٷرلٸ ەدەبي شارالار بالالاردىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرادى. دەگەنمەن مۇعالٸم بالانى تولىق كٸتاپقا باۋلۋى ٷشٸن اتا-انا دا كٶمەك كٶرسەتكەنٸ جاقسى. ٷيدە تەلەفوننان باس المايتىن بالا مەكتەپكە كەلٸپ كٸتاپقا بٸردەن ەنٸپ كەتۋٸ قيىن. پەداگوگ بار كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن سالىپ ونى وقىتۋعا تىرىسادى. ال ٷيگە بارعاندا اتا-انا «مە بالام الا عوي, مە بالام كٶرە عوي»-دەپ, تىنىشتىعى ٷشٸن بالانى گادجەتكە ٷيرەتسە, اتقارىلعان شارالاردىڭ بارلىعى قۇنسىز بولىپ قالادى”,-دەيدٸ دايانا رٷستەموۆا.

قازٸرگٸ تاڭدا بالالارعا ارنالعان كٸتاپ, باسىلىم مەن گازەت-جۋرنالدار جەتەرلٸك. مىسالى: “بالدىرعان” جۋرنالى, “ۇلان” گازەتٸ, “اقجەلكەن” جۋرنالى تاعى باسقا. وسى باسىلىمداردى وقىعان بالالار كەيٸننەن اۋقىمدى باسىلىمدارعا بەت بۇرىپ, ٶز ويىن ەركٸن جەتكٸزە الادى. “بالدىرعان” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ايتۋىنشا بالا كەزٸندە كٸتاپ وقۋدى ەدەتكە اينالدىرعان ۇرپاق ٶزٸنٸڭ ويىن, ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن ناقتى دەلەلدەرمەن سٶزٸن جۇپتاپ جەتكٸزە الادى ەكەن. سونداي-اق, كٸتاپقۇمار بالا قوعامدا بولىپ جاتقان, ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا دۇرىس ساراپتاما جاساي الادى دەيدٸ ەرعالي باقاش.

“كٸتاپ وقۋ دەگەن مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ, بٸلٸكتٸلٸكتٸڭ, ەدەپتٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ عوي. سوندىقتان بالانى كٸشكەنتاي كەزٸندە ٶزٸنە لايىقتى كٸتاپتاردى وقۋعا, ٶزٸنە لايىقتى گازەت-جۋرنالداردى وقۋعا ٷيرەتۋ كەرەك. مەرەكە-مەيرامداردا باسىلىمدارعا جازىلۋدى ەدەتكە اينالدىرۋ قاجەت. باسىلىمدارعا جازىلدىم, وسىلاردى وقى, ٶزٸڭنەن كەيٸنگٸ ٸنٸ-قارىنداستارىڭا وقىپ بەر دەگەندٸ قالىپتاستىرۋ قاجەت. سوندا بالانىڭ وي-ٶرٸسٸ, دٷنيە تانىمى بٸرتە-بٸرتە كەڭەيەدٸ. بٸز ەدەتتە بالاعا قىمبات ويىنشىقتاردى سىيلايمىز. قالاعان كيٸمٸن الىپ بەرەمٸز. ونى قىمباتسىنبايمىز. ال, 4-5 مىڭ تەڭگەنٸڭ گازەت-جۋرنالىنا جازىلۋعا كەلگەندە قىمباتسىنامىز. وسى جاعىنا اتا-انالار مەن بەرۋٸ كەرەك”.

«ساپاسىنان باعاسىنا دەيٸن» بالالارعا ارنالعان كٸتاپ مەسەلەسٸ

بالالاردىڭ كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن دامىتۋ ٷشٸن وتباسى, مەكتەپ جەنە قوعام بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. بالالارىمىزدىڭ وي-ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ, سىن تۇرعىسىنان ويلاۋدى دامىتۋ ٷشٸن كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن قولداۋىمىز ماڭىزدى. ال, بالالارعا ارنالعان كٸتاپتاردىڭ دامۋىنداعى مەسەلە ويلاندىراتىن دٷنيە. رەداكتور, تٸل مامانى نازگٷل قوجابەكتٸڭ ايتۋىنشا قازٸرگٸ تاڭدا بالالارعا ارنالعان كٸتاپتاردى دامىتۋدا بٸرقاتار پروبلەمالار بار.

“ساپاسىنان باستاپ – باعاسىنا دەيٸن, كەتە بەرەدٸ. قازاق تٸلٸندەگٸ بالالار ەدەبيەتٸن دامىتۋداعى ەڭ باستى مەسەلە – ەلٸ كٷنگە دەيٸن بالالار ەدەبيەتٸ ديداكتيكا دەڭگەيٸنەن اسپاي كەلە جاتقانى. بٸز كٸتاپتى بالاعا بٸردەڭە ٷيرەتۋ قۇرالى دەپ قانا قارايمىز. «انا بالا, تٷرٸن قارا» دەگەن سيياقتى. ال ول نەرسە بالالاردىڭ ەموتسييا قاجەتٸن ٶتەمەيدٸ. بالا قىزىقپايدى. بەرٸسٸ بالامىزدى, ارىسى – ۇلتتى تەربيەلەۋ مٸندەتٸن كٸتاپقا جٷكتەپ قويۋعا تالپىنباي, كٸتاپتىڭ باسقا دا قىزمەتتەرٸن, ەڭ الدىمەن – ەموتسييا بەرۋ قىزمەتٸن الدىڭعى ورىنعا شىعارساق, بەلكٸم بالالار قىزىعا باستار ما ەكەن. ەيتپەسە, تەلەفونداعى ويىندا مىڭ «دۇشپانىن» قىرىپ تاستاپ, ريزا بولىپ وتىرعان نەمەسە TikTok-تا كٷلكٸلٸ بٸردەڭە كٶرٸپ تىرقىلداپ مەز بولىپ وتىرعان بالاعا مىڭ كٸتاپ بەرسەڭ دە قارامايدى. ونى مويىنداۋ كەرەك,”-دەيدٸ نازگٷل قوجابەك.

ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانا ديرەكتورى عازيزا قۇدايبەرگەننٸڭ ايتۋىنشا “كٸتاپ وقۋ-قابٸلەت, ەدەت جەنە قاجەتتٸلٸك ٷشٸن”. سونداي-اق قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدە بالالارعا ارنالعان كٸتاپتار كٶپ. بٸراق بٸزدٸڭ ەلدە جەتكٸلٸكسٸز دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن عازيزا قۇدايبەرگەن. سوعان قاراماستان:

“قازٸر بالاباقشادا, مەكتەپتە, كٸتاپحانالاردا بالالاردىڭ كٸتاپقا قىزىعۋشىلىعى ارتتى. بٸزدٸڭ كٸتاپحانانىڭ بالالار بٶلٸمٸنٸڭ ٶزٸندە وقىرمانى كٶبەيٸپ, ٷيگە كٸتاپ الۋ ەكٸ ەسەگە ٶستٸ”,-دەيدٸ ول.

بالالارعا ارنالعان كٸتاپ جازىپ, قيىندىعىن كٶرگەن اۆتور, ٶز پٸكٸرٸمەن بٶلٸستٸ. ەيگەرٸم كەۋلٸمجاي بالالارعا ارنالعان كٸتاپ جازعاندا, جولداسى قولداۋ كٶرسەتكٸنٸن ايتىپ, كٸتاپ شىعارۋداعى قيىندىقتار مەن مەسەلەلەرگە توقتالدى.

“كٸتاپ شىعارۋداعى بالالار اۆتورىنىڭ ازدىعىنان بٶلەك, دايىن كٸتاپتى باستىرۋ مەسەلەسٸ دە بار. ەلٸمٸزدەگٸ باسپاحانالار بٸرٸنشٸدەن قىمبات, ەكٸنشٸدەن, كەيبٸرٸنٸڭ بٸز سۇراعان ساپادا باسىپ بەرۋگە ەلەۋەتٸ جەتپەيدٸ. مىسالى, مەن بٸرنەشە باسپادان “بٸزدە قاتتى قاعاز جوق” دەگەن جاۋاپ الدىم. ەڭ قيىنى – شىعارعان كٸتاپتى ساتۋ ەكەن. كٸتاپ – باستى قاجەتتٸلٸك بولماعاندىقتان, كٶپ قازاق بالالار كٸتابىنا اقشا قيمايتىنىن بايقادىم. مەن ٶزٸ بۇرىن ساۋدانىڭ ادامى بولماعاندىقتان, ٶتە قىزىق چەللەندجدەن ٶتٸپ جاتىرمىن دەسەم دە بولادى”,-دەيدٸ ول.

سونىمەن قاتار اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ساتىپ الۋشىلار ٶنٸمٸنە ەمەس, ادامىنا قاراپ الادى ەكەن. تانيتىن اۋديتورييا بولماسا بالالارعا ارنالعان كٸتاپتىڭ دامۋى قيىن, قوعامنىڭ قولداۋى دا قاجەت دەيدٸ ەيگەرٸم كەۋلٸمجاي.

“جالپى كەز كەلگەن ادام جاڭادان قازاقشا كٸتاپ شىعارعان اۆتوردى قولداي جٷرسە, ەڭ بولماعاندا اينالاسىنا حابار بەرٸپ بٶلٸسۋدٸڭ ٶزٸ ٷلكەن كٶمەك دەر ەدٸم,”-دەيدٸ ەيگەرٸم كەۋلٸمجاي.

بالادا كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن دامىتۋ ٷشٸن, بارلىق تاراپتاردىڭ, اتاپ ايتقاندا اتا-انالاردىڭ, مەكتەپتەردٸڭ جەنە قوعامنىڭ ورتاق كٷش-جٸگەرٸ قاجەت. وسىعان بايلانىستى بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ ساپاسى مەن قولجەتٸمدٸلٸگٸ ارتتىرىلعان سايىن, بالالاردىڭ كٸتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا جوعارىلايتىنى انىق. بالالار مەن اتا-انالاردىڭ بٸرلەسە وتىرىپ كٸتاپ وقۋ دەستٷرٸن قالىپتاستىرۋ, بالالاردىڭ وي-ٶرٸسٸن كەڭەيتەتٸن ماڭىزدى قۇرال بولىپ قالا بەرەدٸ. تەك بٸرلەسكەن جۇمىس ارقىلى عانا قازٸرگٸ قوعامدا كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸن قايتا جانداندىرۋعا جەنە بالالاردىڭ رۋحاني دامۋىنا ىقپال ەتۋگە بولادى. 

بەكبولات مۇحتار