Foto: Astana Medresesi/vk.com
Qazaq halqy úshin dúniege sábi ákelý – urpaq jalǵastyǵynyń, ómirdiń máni men qýanyshynyń belgisi. Al sol balanyń alǵashqy rásimi – at qoiý salty. Bul dástúr tek qana jańa esim berý emes, sonymen birge balaǵa tilek artyp, onyń bolashaq taǵdyryn aiqyndaý dep qarastyrylǵan.
Tarihi negizderi
Ejelgi túrki zamanynan bastap árbir balaǵa at qoiý – tek otbasynyń ǵana emes, búkil qaýymnyń isi bolǵan. Balanyń dúniege kelýi – urpaq jalǵasýynyń, eldiń bolashaǵynyń kepili. Halyqtyq senim boiynsha durys qoiylǵan esim balany bále-jaladan saqtaidy, oǵan kúsh-qýat beredi. Batyrlar men áýlielerdiń atyn berý – bala qairatty, berekeli bolsyn degen nietten týyndaidy.
At qoiý rásiminiń máni, qasieti men taǵylymy
Qazaq úshin jańa týǵan náreste – urpaqtyń jalǵasy, eldiń qýanyshy. Sábidiń ómirindegi alǵashqy rásim – at qoiý halqymyzdyń eń qasietti dástúrleriniń biri. Bul dástúr ǵasyrlar boiy qalyptasyp, ult bolmysymen bite qainasyp ketken. Qazaq qoǵamynda esim – adamnyń ómirlik serigi, rýhani ainasy. «Jaqsy at – alǵa jeteleidi» dep beker aitylmaǵan. Sebebi el arasynda balanyń aty onyń minezine, bolashaǵyna áser etedi degen de senim bar. Sondyqtan ata-analar balasyna kez kelgen atty qoia salmaǵan, yrymdap, izgi tilekterin bildiretin esimder bergen. At qoiý rásimi ádette náreste týǵannan keiin 3 nemese 7 kún ishinde ótedi. Sábidiń qulaǵyna aýyldyń syily aqsaqaly nemese molda azan shaqyryp, úsh ret jańa esimin aityp, bata beredi. Osylaisha bala jańa ómirge qadam basady.
Esim tańdaýdaǵy erekshelikter
Dúiie esigin ashqan sábige at qoiý urpaq jalǵastyǵynyń bastaýy, halyqtyń tarihy men dúnietanymynyń ainasy. Árbir esimniń artynda tereń maǵyna, ata-ana úmiti men halyqtyń ómirlik bolmysyn tanytatyn arman maqsattary qatar tarihy turady.
Qazaqtar at tańdaǵanda onyń maǵynasyna airyqsha mán bergen.
• Arman men úmitti bildiretin esimder: Ul balaǵa – Batyr, Erjan, Qairat, Erbolsyn, Baqytjan siiaqty; qyz balaǵa – Aiym, Nurgúl, Gúlnar, Meiirim siiaqty attar qoiylady.
• Jaǵdaiǵa bailanysty: Qiynshylyq kezderde týǵan balaǵa Tilemis, Jańabek, Esengúl siiaqty esimder berilgen.
• Tabiǵatqa bailanysty: Juldyz, Aigúl, Kúnsulý, Bulbul siiaqty attar.
• Áýlie-ánbie esimderi: Muhammed, Áli, Fatima, Aisha siiaqty esimder qoiylǵan.
Yrymǵa bailanysty: Qiyndyqpen týǵan balaǵa «Tilemis», «Súiindik», «Ómirzaq» siiaqty attar berilgen.
Tarihi tulǵalar men batyrlardyń esimderi: Baýyrjan, Qanysh, «Qobylandy», «Alpamys», «Abai» – bala solardai batyr, dana bolsyn degen tilekpen qoiylǵan.
At pen taǵdyrdyń bailanysy
Qazaq halqynyń seniminde adamnyń aty onyń minezine, ómir jolyna yqpal etedi.
Jyr-dastandardaǵy mysaldar:
«Alpamys batyr» jyrynda bala suraǵan Baibóri men Analyq uzaq jyl perzentsiz júrip, zaryǵyp jetken uldaryna erekshe úmit artyp, «Alpamys» dep at qoiady. Bul esim batyrdyń bolashaqta el qorǵany bolaryna degen senimniń aiǵaǵy boldy.
Abylai hanǵa atyn ájesi qoiǵan. Onyń shyn aty — Ábilmansur. Jas kezinen danalyq, batyrlyq kórsetken, halqy han sailaǵan jáne ony «Abylai» atap ketken.
«Qobylandy batyr» jyrynda Qobylandynyń aty onyń aibyny men qairatyn sipattaidy. «Qobylan» sózi qýatty, aibarly degen uǵymdy bildiredi. At pen taǵdyr úndestigi batyrdyń erliginen kórinedi.
«Er Tarǵyn» jyryndaǵy keiipkerdiń «Er» ataýy da onyń erlik jolyna baǵdar berip tur.
Tarihi tulǵalardan mysaldar:
Uly aqyn Abaidyń azan shaqyryp qoiylǵan aty – Ibrahim. Biraq halyq oǵan «Abai» (saq, oily, baiqampaz) dep at qoidy. Bul at onyń taǵdyrymen úilesip, danalyq jolyna bastady.
Qanysh Sátbaevtyń esimi – « qanaǵat tabý» maǵynasynda. Ol shynynda da el ǵylymyn qanaǵattandyrǵan iri ǵalymǵa ainaldy.
Yrymǵa qatysty mysal:
Kei óńirlerde bala shetinei bergen soń, ata-anasy jańa týǵan sábige «Toqtar» nemese «Tursyn» dep at qoiady. Bul bala ómir súrsin, toqtasyn degen yrymnan týǵan. Shynynda da mundai attardan keiin balanyń ǵumyry uzaq bolǵan jaǵdailar az emes.
At pen taǵdyrdyń úndestigi
Qazaq tanymynda esim – adamnyń minezi men bolmysyna áser etedi degen senim bar. Jyr-dastandar men tarihta esim men taǵdyrdyń sáikestigine mysaldar barshylyq:
«Alpamys batyr» jyrynda – Baibóri zaryǵyp jetken ulyna úmit artyp, «Alpamys» dep at qoiady. Esim batyrdyń saǵat-mimnýt saiyn ósip-jetilýin, erlik jolyn aiqyndaidy.
«Qobylandy batyr» – atynyń ózi aibarly, qýatty. Ol batyrdyń minezimen úilesedi.
Abai – halyq qoiǵan at. «Saq, baiqampaz» degen maǵynaly sóz uly aqynnyń taǵdyrymen úilesip ketti. Bul – halyqtyń júrek qalaýymen bergen esiminiń kúshi. Jaqsy at – alǵa jeteleidi dep árbir esimge osylaisha tilek qosqan.
Jas urpaqqa mándi, tárbielik maǵynasy bar attar berý – eldik paryz. Qazirgi zaman máselesi
Balaǵa at qoiý – qazaq dástúrindegi eń alǵashqy ári eń qasietti ǵuryp. Ol arqyly urpaqqa bata beriledi, úmit artady, taǵdyryna baǵyt siltenedi.
Halyq danalyǵynda aitylǵandai, «Aty jaqsy – ózi jaqsy». Sondyqtan maǵynasyz esimderden aýlaq bolyp, árbir balaǵa ulttyq bolmysqa sai, tereń mándi at qoiý – bizdiń rýhani mindetimiz.
Árbir esim – ata-ananyń úmiti, balanyń bolashaǵyna baǵyttalǵan tilegi. Ókinishke qarai, búginde maǵynasyz, jeńil-jelpi esimder kóbeiip barady. Bul ulttyq bolmystan alastatylatyn qubylys. Jańa týǵan sábige at qoiarda sánge ilesip, batystyq úgidegi ataýlardy tańdaý dástúrli qundylyqqa qaýip tóndiredi.
Ár ata-ana balasyna at qoiǵanda onyń maǵynasyna, tarihyna mán berýi kerek.
Ulttyq ádebiet pen jyr-dastandardaǵy esimderdi qaita jańǵyrtý mańyzdy.
Qazirgi zamanaýi esimder
Búgingi kúni ata-analar ulttyq dástúrdi saqtai otyryp, zamanaýi máni bar ádemi esimderdi tańdaýǵa qushtar.
Uldarǵa qoiylatyn qazirgi esimder:
• Álihan
• Ámir
• Arsen
• Daniiar
• Aidyn
Qyzdarǵa qoiylatyn qazirgi esimder:
• Arýjan
• Ailin
• Ámina
• Madina
• Tomiris
• Nazerke
• Aisha
Bul esimder de balaǵa izgi tilekpen beriledi jáne qazaq dástúrimen úilesim tabady.
Qorytyndy
Balaǵa at qoiý – qazaq halqynyń urpaqqa degen jaýapkershiligin kórsetetin dástúr. Árbir esim – ata-ananyń arman-tilegi, urpaqqa qaldyrǵan amanaty. Jaqsy at qoiý arqyly biz balanyń bolashaǵyna izgilik dánin egip, ulttyq qundylyqtardy saqtap qalamyz.
Qarlyǵash Shakirova
