فوتو: استانا مەدرەسەسi/vk.com
قازاق حالقى ٷشٸن دٷنيەگە سەبي ەكەلۋ – ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ, ٶمٸردٸڭ مەنٸ مەن قۋانىشىنىڭ بەلگٸسٸ. ال سول بالانىڭ العاشقى رەسٸمٸ – ات قويۋ سالتى. بۇل دەستٷر تەك قانا جاڭا ەسٸم بەرۋ ەمەس, سونىمەن بٸرگە بالاعا تٸلەك ارتىپ, ونىڭ بولاشاق تاعدىرىن ايقىنداۋ دەپ قاراستىرىلعان.
تاريحي نەگٸزدەرٸ
ەجەلگٸ تٷركٸ زامانىنان باستاپ ەربٸر بالاعا ات قويۋ – تەك وتباسىنىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قاۋىمنىڭ ٸسٸ بولعان. بالانىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ – ۇرپاق جالعاسۋىنىڭ, ەلدٸڭ بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ. حالىقتىق سەنٸم بويىنشا دۇرىس قويىلعان ەسٸم بالانى بەلە-جالادان ساقتايدى, وعان كٷش-قۋات بەرەدٸ. باتىرلار مەن ەۋليەلەردٸڭ اتىن بەرۋ – بالا قايراتتى, بەرەكەلٸ بولسىن دەگەن نيەتتەن تۋىندايدى.
ات قويۋ رەسٸمٸنٸڭ مەنٸ, قاسيەتٸ مەن تاعىلىمى
قازاق ٷشٸن جاڭا تۋعان نەرەستە – ۇرپاقتىڭ جالعاسى, ەلدٸڭ قۋانىشى. سەبيدٸڭ ٶمٸرٸندەگٸ العاشقى رەسٸم – ات قويۋ حالقىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتٸ دەستٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل دەستٷر عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ۇلت بولمىسىمەن بٸتە قايناسىپ كەتكەن. قازاق قوعامىندا ەسٸم – ادامنىڭ ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ, رۋحاني ايناسى. «جاقسى ات – العا جەتەلەيدٸ» دەپ بەكەر ايتىلماعان. سەبەبٸ ەل اراسىندا بالانىڭ اتى ونىڭ مٸنەزٸنە, بولاشاعىنا ەسەر ەتەدٸ دەگەن دە سەنٸم بار. سوندىقتان اتا-انالار بالاسىنا كەز كەلگەن اتتى قويا سالماعان, ىرىمداپ, ٸزگٸ تٸلەكتەرٸن بٸلدٸرەتٸن ەسٸمدەر بەرگەن. ات قويۋ رەسٸمٸ ەدەتتە نەرەستە تۋعاننان كەيٸن 3 نەمەسە 7 كٷن ٸشٸندە ٶتەدٸ. سەبيدٸڭ قۇلاعىنا اۋىلدىڭ سىيلى اقساقالى نەمەسە مولدا ازان شاقىرىپ, ٷش رەت جاڭا ەسٸمٸن ايتىپ, باتا بەرەدٸ. وسىلايشا بالا جاڭا ٶمٸرگە قادام باسادى.
ەسٸم تاڭداۋداعى ەرەكشەلٸكتەر
دٷييە ەسٸگٸن اشقان سەبيگە ات قويۋ ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ باستاۋى, حالىقتىڭ تاريحى مەن دٷنيەتانىمىنىڭ ايناسى. ەربٸر ەسٸمنٸڭ ارتىندا تەرەڭ ماعىنا, اتا-انا ٷمٸتٸ مەن حالىقتىڭ ٶمٸرلٸك بولمىسىن تانىتاتىن ارمان ماقساتتارى قاتار تاريحى تۇرادى.
قازاقتار ات تاڭداعاندا ونىڭ ماعىناسىنا ايرىقشا مەن بەرگەن.
• ارمان مەن ٷمٸتتٸ بٸلدٸرەتٸن ەسٸمدەر: ۇل بالاعا – باتىر, ەرجان, قايرات, ەربولسىن, باقىتجان سيياقتى; قىز بالاعا – ايىم, نۇرگٷل, گٷلنار, مەيٸرٸم سيياقتى اتتار قويىلادى.
• جاعدايعا بايلانىستى: قيىنشىلىق كەزدەردە تۋعان بالاعا تٸلەمٸس, جاڭابەك, ەسەنگٷل سيياقتى ەسٸمدەر بەرٸلگەن.
• تابيعاتقا بايلانىستى: جۇلدىز, ايگٷل, كٷنسۇلۋ, بۇلبۇل سيياقتى اتتار.
• ەۋليە-ەنبيە ەسٸمدەرٸ: مۇحاممەد, ەلي, فاتيما, ايشا سيياقتى ەسٸمدەر قويىلعان.
ىرىمعا بايلانىستى: قيىندىقپەن تۋعان بالاعا «تٸلەمٸس», «سٷيٸندٸك», «ٶمٸرزاق» سيياقتى اتتار بەرٸلگەن.
تاريحي تۇلعالار مەن باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸ: باۋىرجان, قانىش, «قوبىلاندى», «الپامىس», «اباي» – بالا سولارداي باتىر, دانا بولسىن دەگەن تٸلەكپەن قويىلعان.
ات پەن تاعدىردىڭ بايلانىسى
قازاق حالقىنىڭ سەنٸمٸندە ادامنىڭ اتى ونىڭ مٸنەزٸنە, ٶمٸر جولىنا ىقپال ەتەدٸ.
جىر-داستاندارداعى مىسالدار:
«الپامىس باتىر» جىرىندا بالا سۇراعان بايبٶرٸ مەن انالىق ۇزاق جىل پەرزەنتسٸز جٷرٸپ, زارىعىپ جەتكەن ۇلدارىنا ەرەكشە ٷمٸت ارتىپ, «الپامىس» دەپ ات قويادى. بۇل ەسٸم باتىردىڭ بولاشاقتا ەل قورعانى بولارىنا دەگەن سەنٸمنٸڭ ايعاعى بولدى.
ابىلاي حانعا اتىن ەجەسٸ قويعان. ونىڭ شىن اتى — ەبٸلمانسۇر. جاس كەزٸنەن دانالىق, باتىرلىق كٶرسەتكەن, حالقى حان سايلاعان جەنە ونى «ابىلاي» اتاپ كەتكەن.
«قوبىلاندى باتىر» جىرىندا قوبىلاندىنىڭ اتى ونىڭ ايبىنى مەن قايراتىن سيپاتتايدى. «قوبىلان» سٶزٸ قۋاتتى, ايبارلى دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. ات پەن تاعدىر ٷندەستٸگٸ باتىردىڭ ەرلٸگٸنەن كٶرٸنەدٸ.
«ەر تارعىن» جىرىنداعى كەيٸپكەردٸڭ «ەر» اتاۋى دا ونىڭ ەرلٸك جولىنا باعدار بەرٸپ تۇر.
تاريحي تۇلعالاردان مىسالدار:
ۇلى اقىن ابايدىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان اتى – يبراھيم. بٸراق حالىق وعان «اباي» (ساق, ويلى, بايقامپاز) دەپ ات قويدى. بۇل ات ونىڭ تاعدىرىمەن ٷيلەسٸپ, دانالىق جولىنا باستادى.
قانىش سەتباەۆتىڭ ەسٸمٸ – « قاناعات تابۋ» ماعىناسىندا. ول شىنىندا دا ەل عىلىمىن قاناعاتتاندىرعان ٸرٸ عالىمعا اينالدى.
ىرىمعا قاتىستى مىسال:
كەي ٶڭٸرلەردە بالا شەتٸنەي بەرگەن سوڭ, اتا-اناسى جاڭا تۋعان سەبيگە «توقتار» نەمەسە «تۇرسىن» دەپ ات قويادى. بۇل بالا ٶمٸر سٷرسٸن, توقتاسىن دەگەن ىرىمنان تۋعان. شىنىندا دا مۇنداي اتتاردان كەيٸن بالانىڭ عۇمىرى ۇزاق بولعان جاعدايلار از ەمەس.
ات پەن تاعدىردىڭ ٷندەستٸگٸ
قازاق تانىمىندا ەسٸم – ادامنىڭ مٸنەزٸ مەن بولمىسىنا ەسەر ەتەدٸ دەگەن سەنٸم بار. جىر-داستاندار مەن تاريحتا ەسٸم مەن تاعدىردىڭ سەيكەستٸگٸنە مىسالدار بارشىلىق:
«الپامىس باتىر» جىرىندا – بايبٶرٸ زارىعىپ جەتكەن ۇلىنا ٷمٸت ارتىپ, «الپامىس» دەپ ات قويادى. ەسٸم باتىردىڭ ساعات-ميمنۋت سايىن ٶسٸپ-جەتٸلۋٸن, ەرلٸك جولىن ايقىندايدى.
«قوبىلاندى باتىر» – اتىنىڭ ٶزٸ ايبارلى, قۋاتتى. ول باتىردىڭ مٸنەزٸمەن ٷيلەسەدٸ.
اباي – حالىق قويعان ات. «ساق, بايقامپاز» دەگەن ماعىنالى سٶز ۇلى اقىننىڭ تاعدىرىمەن ٷيلەسٸپ كەتتٸ. بۇل – حالىقتىڭ جٷرەك قالاۋىمەن بەرگەن ەسٸمٸنٸڭ كٷشٸ. جاقسى ات – العا جەتەلەيدٸ دەپ ەربٸر ەسٸمگە وسىلايشا تٸلەك قوسقان.
جاس ۇرپاققا مەندٸ, تەربيەلٸك ماعىناسى بار اتتار بەرۋ – ەلدٸك پارىز. قازٸرگٸ زامان مەسەلەسٸ
بالاعا ات قويۋ – قازاق دەستٷرٸندەگٸ ەڭ العاشقى ەرٸ ەڭ قاسيەتتٸ عۇرىپ. ول ارقىلى ۇرپاققا باتا بەرٸلەدٸ, ٷمٸت ارتادى, تاعدىرىنا باعىت سٸلتەنەدٸ.
حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي, «اتى جاقسى – ٶزٸ جاقسى». سوندىقتان ماعىناسىز ەسٸمدەردەن اۋلاق بولىپ, ەربٸر بالاعا ۇلتتىق بولمىسقا ساي, تەرەڭ مەندٸ ات قويۋ – بٸزدٸڭ رۋحاني مٸندەتٸمٸز.
ەربٸر ەسٸم – اتا-انانىڭ ٷمٸتٸ, بالانىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعان تٸلەگٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸندە ماعىناسىز, جەڭٸل-جەلپٸ ەسٸمدەر كٶبەيٸپ بارادى. بۇل ۇلتتىق بولمىستان الاستاتىلاتىن قۇبىلىس. جاڭا تۋعان سەبيگە ات قوياردا سەنگە ٸلەسٸپ, باتىستىق ٷگٸدەگٸ اتاۋلاردى تاڭداۋ دەستٷرلٸ قۇندىلىققا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
ەر اتا-انا بالاسىنا ات قويعاندا ونىڭ ماعىناسىنا, تاريحىنا مەن بەرۋٸ كەرەك.
ۇلتتىق ەدەبيەت پەن جىر-داستاندارداعى ەسٸمدەردٸ قايتا جاڭعىرتۋ ماڭىزدى.
قازٸرگٸ زاماناۋي ەسٸمدەر
بٷگٸنگٸ كٷنٸ اتا-انالار ۇلتتىق دەستٷردٸ ساقتاي وتىرىپ, زاماناۋي مەنٸ بار ەدەمٸ ەسٸمدەردٸ تاڭداۋعا قۇشتار.
ۇلدارعا قويىلاتىن قازٸرگٸ ەسٸمدەر:
• ەليحان
• ەمٸر
• ارسەن
• دانييار
• ايدىن
قىزدارعا قويىلاتىن قازٸرگٸ ەسٸمدەر:
• ارۋجان
• ايلين
• ەمينا
• مادينا
• توميريس
• نازەركە
• ايشا
بۇل ەسٸمدەر دە بالاعا ٸزگٸ تٸلەكپەن بەرٸلەدٸ جەنە قازاق دەستٷرٸمەن ٷيلەسٸم تابادى.
قورىتىندى
بالاعا ات قويۋ – قازاق حالقىنىڭ ۇرپاققا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن دەستٷر. ەربٸر ەسٸم – اتا-انانىڭ ارمان-تٸلەگٸ, ۇرپاققا قالدىرعان اماناتى. جاقسى ات قويۋ ارقىلى بٸز بالانىڭ بولاشاعىنا ٸزگٸلٸك دەنٸن ەگٸپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالامىز.
قارلىعاش شاكيروۆا
