Bireýge baǵa berý bizge jat qylyq. Ásirese, memlkettik qyzmettegi kisiniń isine úńilýge asa qumar emespiz. Kúni búginge deiin sheneýnik ataýlyǵa syrttai da, ishtei de emirenip kórmeppiz. Tizgin ustaǵandarǵa barynsha salqyn qaradyq. Óitkeni bizdiń kózqarasta bir fizikalyq tepe-teńdik ornaýy jón edi. Kóbi maqtaidy, keibireýleri dattaidy. Al, beitarap qaraityn bireýdiń júrgeni jaqsy emes pe? Tarazy basynyń ne tym joǵary, ne bolmasa tómen tartyp ketpeýin qadaǵalaityn. Iaǵni, beitarappyz. «Jaqsy da bolsa, qaraǵym, jaman da bolsa qaraǵym». Shen alǵanǵa qol soǵý, súringenge soiyl ala júgirý súiekke sińbepti. Al, endi ne kún týdy deisiz be? Bálendei búlingen eshteńe joq. Ish jylǵan soń, kóńil kónshidi.
Bir másele bar. Otyz jyldan beri jýrnalistika salasynda júrmiz, talai shendi jolyqty. Biz barǵan shyǵarmyz, olar izdedi. Qysqasy qyzmet babymen, aǵaiyndyq qarym-qatynas sheńberinde aralastyq. Syr aqtarǵandary kezdesti. Bizdiń de aqyl aityp jibergen tustarymyz bar. Pikir qaishylyǵy, túsinik alshaqtyǵy da oryn aldy. Óz retimen súrilgen ómir ol. Talaiyna tilektes edik. Úmitti aqtaǵandary boldy, Isi kóńilge jaqpaǵandary da júr. Qazaqtyń nebir atpal azamattaryna ini edik. Ol da bir institýt. Kerek deseńiz, akademiia! Ózimiz moiyndaǵan myqtylardan estidik. Temirbek Júrgenov jaiynda. Iliias Omarovtyń bolmysy týraly. Kárken Ahmetovtyń qarqyndy isterin. Saýyq Tákejanovtyń sańlaq ekenin. Ózge de tulǵalar bolǵan shyǵar. Stýdent kezimizde Qonaevqa kirip baryp, kirip barǵanda da jiyrma minýt ýaqyt bólgen aqsaqaldyń qasynda tapjylmai úsh saǵattai otyryp, áńgime tyńdaǵan bizdiń de óz qunymyzdy biletinimiz anyq.
Balaevany baǵalaý dedik qoi. Ol ne úshin edi? Májbúrlik pe? Joq! Qajettilik? Olai deýge de negiz az. Bizdi jekke múdde, bas paida múlde qyzyqtyrmaidy. Endeshe bas barmaqty barynsha joǵary kóterýge ne túrtki? Ras, búgin BAQ kúni. BAQ basy retinde quttyqtasaq ta yńǵaiy kelip turǵan. Oǵan bola «5» kótermeimiz ǵoi, endi. Báigeden keldi me? Báiek bolýymyzdyń syry nede? Sebebi bar eken. Basynda ańǵarmappyz. Mán bermegenbiz, shamasy. Taqqa shyqandarǵa, atqa mingenderge sýyq qaraityn qalpymyz osy bir qarshadai qyzdyń elgezektigin elekten ótkizbei qoiypty. Ishki tsenzýramyz. Bir eldiń baǵyna bitken BAQ ministrin qarshadai qyzǵa balaityn jónimiz bar ma ózi? Ol qyzmettik etikanyń, adami kodekstiń talabyna sáikes pe? Bul jaǵy bizge beimálim. Al, qazaqy qalypqa, aǵalyq qisynǵa súiensek, isine súiingen jandy qarshadai qyz dep áspettetýdiń esh sókettigi joq ekeni anyq.
Aida ainalaiynǵa hat jazǵymyz kelgen kezimiz de esimizde. Ol kezde Aq úide, ishki saiasatta júrgen kezi. Álgi hattyń mátini kókirekte sairap tur. Reti kelse, aityp ta jiberemiz. Ázirge irke turaiyq. Balaevany baǵalaýǵa Beisenjan sebep boldy. Qyryq kún buryn qyrshynynan qiylǵan baýyrym, ózi de, isi de iri inim. Beisenjannyń anasy da baqilyq bolypty. Alla taǵala aldynan jarylqasyn. «Kózime jas ber, jylaiyn. Shydam ber, sabyr qylaiyn», - dep jazǵanda Qunanbaiuly Abai qandai kúide boldy eken? Qyryq kún buryn ulynan aiyrylǵan, úsh kúnniń aldynda qamshysy synǵan Janysbektiń Abaiy, Abai aǵam Quranbektiń kúiin sezemiz... Alladan sabyr tileimiz! Qudyretti Jaratýshynyń ózine amanat! Beisenjen qaitys bolǵan kúni álginde ǵana taǵaiyndalǵan BAQ-tyń jańa ministri alǵashqylardyń biri bolyp qazaqqa kóńil aitty. Qazaqqa deitinimiz, áleýmettik jelige jazdy. Beisenjannyń áýletine de joldaǵan bolar. Ras, sala basshysynyń qabyrǵaly tilshiniń qazasyna bailanysty kóńil bildirýi aldymen isiniń jóni, adamgershilik qasieti. Ras, saiasat joly, kásibi etiketke de sharty tolady. Biz kezinde mán bermegen, biraq búgin baǵa kóterýge túrtki bolǵan jobaǵa da Aida ministr sol kúnderi táýekel etipti. Álde óziniń jeke kózqarasy, bálkim aqyldasa kelgen sheshim, anyǵy - Aida Balaeva basqaratyn ministrlik Beisen Quranbek atyndaǵy baiqaý jariialaitynyn habarlap úlgerdi. Bizdiń túsinikte, bul sharýa kelesi jyldyń enshisindegi is bolsa kerek-ti. Sebebi endi ǵana tizgin ustaǵan Balaeva uiymdastyrý jumysyn, ony ótkizýdiń retin belgilep, qarjysyn sheship, Beisenjannyń jyldyq asyna shekti atqarýǵa mindetteme alsa she, ýaqyt ta, baiqaýǵa qatysatyndar da, tipti qoǵam da quptaityn edi. Joq, ol birden iske kiristi. «Jiger» dep at qoiyp, syilyq taǵaiyndap, jigerli jastardy tez arada óz jumystaryn qazylar alqasyna tapsyrýǵa shaqyrdy. Qyrqyna úlgerýdi oilaǵanyn da bildik. Jáne «Jiger» qandai durys tańdaý!. Beisenjandy birneshe kisi jaqsy bilse, sonyń biri biz edik. Bozbala kezinen kóz aldymyzda. Sol kezden onyń boiynan erik-jiger baiqaldy. At jalyn tartyp mingeli beri jurttyń bárin jigerlendirýmen júrdi. Mynaý jalǵannan ozǵansha jigeri muqalǵan joq. Demek, eger Beisenjan atynda qandai da bir baiqaý ótetin bolsa, onyń «Jiger» atalýy jarasymdy edi.
Respýblikaǵa saýyn aityp, baiqaý jariialaý ońai da shyǵar. Ony ótkizý dál qazir tabandylyqty qajet etkenin de anyq uǵamyz. Pandemiia joq zamanda kez kelgen is óz ózinen dóńgelenip sala beretin. Endi mundai táýekelge ekiniń biri bara bermesi anyq. Balaeva minezdi qyz eken, janyn saldy. Júregimen kiristi. Endi keldim demedi. Entik basatynyn alǵa salmady. Qyz balaǵa tán baýyrmaldylyqpen bilek sybandy. Osy bir istiń mánin túsinip kiristi. Janynda júrgen joqpyz. Tipti ómirde júzin kórmegen adamymyz. Bir aidyń kóleminde búkil sharýanyń qisynyn keltirip, bas-aiaǵyn jyp-jinaqy etip alyp shyqqany kóńilimizge qondy. Kóp eshteńege elp etpeitin bizdiń júrekti jylytqan ministrdiń adamgershiligi edi. Rahmet, Alla taǵala qoldasyn!
Al, endi álgi bir jazylmaǵan hattyń jai-japsaryn eptep eskertsek. Qazir ózi zaman qubylyp barady. Anaý Amerikadan bastaý alǵan, Frantsiiada jalǵasqan, qazir Angliiada asqynyp turǵan aq pen qara tartysy adamǵa oi salady eken. Osy biz bastapqy adami qalpymyzdan ketip bara jatqan joqpyz ba? Shekten shyǵýdyń shekarasyn tappai qalǵan siiaqtymyz ba? Oilanatyn dúnie. Qazaqstan Prezidenti Q. Toqaev «Ana tiline» bergen suhbatynda birneshe máseleni tilge tiek etti. Árkim ózinshe joryp alatyn kez ǵoi. Dóidala tartyp ketetinder de kezdesedi.Bizdiń túsinikte, Memleket basshysy ulttyq bolmysty, qazaqy qalypty izdegen sekildi. Izdese aiyp pa? Ol tipti eshqaida ketken de joq. Siz ben bizdiń kókiregimizde, keýde qýysyna jabysyp qalǵan. Tek bermen túsiretin qural kerek. Ol qural taǵy da sol Siz ben bizdiń qolymyzda. Bes saýsaqty suǵyp jiberip, sýyryp alamy ba, joq sol keýdede tura bere me, ol da Siz ben bizdiń tańdaýǵa bailanysty. Qazaq obal men saýaptyń ne ekenin áli umytqan joq. Týystyq túsinik kemshin tartqanymen, tamyr aralap, qanymyzben birge ainalyp júr. «Qazaq tiliniń qajetteligin arttyrý», - kerek depti Prezident. Qandai durys. Sózine súisinip turǵan joqpyz. Sol baǵytta jumys isteýge múmkindik bergeni úmit uialatady. Endi bizdiki ne turys? «Basshyǵa baǵyn», - deidi, qolymyzdaǵy kelisim-sharttar. «Basshyǵa baǵyn!», - deidi shariǵat. Eki úkimge de bas shulǵityn bizder nege Prezidenttiń tapsyrmasyna shekeden qaraýymyz kerek? Qazaqty saqtap qalatyn, oǵan abyroi áperetin ulttyq salt-dástúr, ádep–ǵurpymyz. Ádep pen mádiniettilik. Osyny túsinip, elge túsindirip alǵannan keiin kez kelgen ǵylymi-tehnikalyq damýǵa batyl kirisemiz.
Taǵy bir másele. Endigi jerde qazaq tilin músirkeýdiń keregi joq. Ol oǵan zárý de emes, kóneden kele jatyr. Ras, sál jutań tartqan shyǵar. Tartqanda ózimiz qaǵymyzdan jerinip júrgen. Sana tómendep barady. Elgezek ministr eń aldymen osyǵan mán beredi dep oilaimyz. Jáne senemiz. «Jigerden» «5» alǵan Balaevanyń ózinde de erik-jiger jetedi. Oǵan shúbá keltirmeimiz. Tańǵy altyda el-jurtymen, «Qaiyrly tań», - dep amandastyn Aidada erik-jigerdiń bolmaýy múmkin emes qoi! El muńy júregine jetedi. Memleket qajettiligin júreginen ótkize alady. Álgi, «Qazaq tilin úireneiik, ony qurmetteiik» uranynan qutylýymyz kerek. Qazaq tili nasihatqa zárý me? Sóilemese, kejegesi keiin ketkender sóilemeitin shyǵar, biraq jalpy halyq aǵyp tur ǵoi. Qyzylordanyń kárisi, Pavlodardyń orysy da sóileidi. Ras, ártúrli deńgeide meńgergen. Ol endi basqa másele.
Ekinshi, elde tárbie jumysyn keńinen nasihattaýǵa mańyz berilse. Aqyl aitýdan, jón silteýden aýlaq bolýymyz kerek. Kórseteiik, aqyldylardy! Sóileteiik solardy, biraq qyrttardy emes. Ultqa shyn máninde jany ashityndar kezek alsyn. «Tursyn Jurtbaevtyń dáristeri», «Zeinep apany tyńdaiyq», «Akademik Asqar aitady..», «Men de buryn el basqarǵam» aiasynda burynǵy ákim, ministrlerdi tyńdasa she? Ónertapqyshtar men aqyldy urpaqtar shyqsyn el aldyna. Ár salanyń ǵalymdaryn shaqyraiyq. Demek, elektrondy BAQ arqyly aǵartý isine efir ýaqytyn bólsin. Aqyry memleketten aqsha ala ma, memleket saiasatyn júrgizsin. «Toqashyń tátti eken. Ózińdi tanyǵym kelmeidi», - dep keletin qýlyǵyna balta shabaiyq. Álemdik serialdar Qazaq kórermenderine dán riza! Uly dala ul-qyzdary teleserialdy túp-tuqiianyna sheiin tanyp boldy. Tún ishinde oiatyp surasańyz da, kez kelgen seriiasynan úzindini jatqa aitady. UBT-ǵa kirgenderden suralsa bar ǵoi, shetinen júzdiń ústinde ball alatyn edi. Bala ǵana ma eken, úlken-kishini túgel otyrǵyzdyq, serialǵa. Rahat dúnie kerjalqaýǵa! Endi jylaityn balany emizekpen jubatqndai ǵoi. Tap sondai boldy bul TV. Ol reiting áperedi dep ózderi máz, tvshylar. Anaý kúlki kimniń ezýin tiledi, túbinde? Qazaq kelinderi men enelerine Úndi, Túrik jáne Káris tarihyn ábden tanystyrdyq. Olar da tapjylmai kórip, keregin alyp boldy. Kez kelgen ádemi erteginiń de aiaqtalar sáti bolady. Prezidenttiń «TV salasynda otandyq ónimdi kóbeitińder», - degen tapsyrmasyn oryndaiyq! Endi serial usyna bersek artyq sekildi. Artyq qylatyndar tyrtyqqa baryp tityqtaidy. Kúnine toǵyz teleserial kórip, siyr saýýǵa ýaqyt tappai júrgender kóp desedi. Jelini syzdaǵan siyr- janýarlarǵa til bitse de surar edi. «Tańnan tún aýǵansha júretin serialdardy úze turyńyzshy», - dep. BAQ aqparat usynýshy, oqiǵany taldaýshy jáne aǵartýshy mártebesin tolyq qaitaryp alsa deimiz.
Aǵartýshylyq tynysty ashýǵa Memleket basshysynyń taǵy da sol «Ana tiline» bergen suhbaty múmkindik beredi. Til qunarlyǵyn izdegen, óner men mádenietti órkendetýdi oilaǵannan keiin de Prezident dál sol gazetti tańdap otyr. Áitpese bizdiń elde basylym az ba? Koronavirýstan keiin qoǵam, qoǵam ne búkil álem ózgeredi dep jatyr. Ózgersin. Biz burynǵymyzdy taýyp alaiyq. Qazaq folklorǵa mán bergen halyq. «Týǵanda dúniege esigin ashady óleń, Óleńmen jer qoinyna kirer deneń. Ómirdegi qyzyǵyń bári óleńmen, Oilasańshy bos qaqpai eleń-seleń», - degendi Abai tekke aitty deisiz be.
Ainalaiyn, Aida! Alǵashqy qadamyńa riza boldyq! Kez-kelgen iste elgezektik tanytsańyz, el de riza bolar edi. Qolymyzdan keletin sharýa ǵoi. Ǵaryshqa ushýdyń qajeti joq. Illon myrzaǵa qaldyraiyq. Biz sol óz halqymyzdy aǵartyp alaiyq. Qalǵanyn Alla taǵala ózi ońdar. Joǵaryda birneshe ministrdiń esim-soiyn keltirdik. Bári de elge eńbegi sińgen, qazaqqa qyzmet etken tulǵalar. «Dostan duǵa», - demekshi búgingi BAQ ministri keshegi qoǵam qairetkerlerinń kelbetin ashatyn film jasaýǵa muryndyq bolsa qandai ǵajap! Qazaq eli Ilekeń dep iltipat tanytqan Iliias Omarovtyń, ózgeni bylai qoiǵanda tól valiýtadaǵy tiyn sóziniń enýine tikelei at salysqan Saýyq Tákejanovtyń, qazaq mádenietiniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan Temirbek Júrgenovtiń, qazaq sportynyń negizin qalaǵan, júzdegen chempiondardyń shyǵýyna jol ashqan Kárken Ahmetovtiń asyl beinelerin qaita bir tushynyp kórer edi aý.
Kelesi sheshimderińizge de «5» qoiǵym keledi! Ár iste ozat shyǵady dep senemin. Búgingi merekeńizben, qurmetti Aida Ǵalymqyzy!
Amangeldi Seiithannyń feisbýk paraqshasynan
