Esebim bolsyn, aita otyraiyn. Úkimettik komissiia quramynda júrip, jete zerttep, jurtshylyqpen áńgimelese kele, bir jarym ǵasyrdan artyq qordalanǵan biraz másele qatpary ashyldy. Jeke-jeke toqtala keteiin.
1. Eki jaqtan aqsaqaldardy shaqyryp, keńes qurdyq. Bes aýyldyń bárinen ókilderin jinadyq. Duńǵan jaǵynan qariialar basyn iip turyp, jastardyń buzaqylyǵy, úlkenderdiń tárbiede jibergen olqylyǵy úshin qazaqtardan keshirim surady. Taraptar qol alysyp, mámilege keldi. Duńǵan qariialary qazaqtardy meshit janynda musylman bolyp bas qosyp, mal soiyp syilap, tatýlasýǵa shaqyrdy.
Tatýlyq kerek. Ulttyq ulan keiin ketedi. Demek, jergilikti jurtshylyq ózara bitispei, kelisimde ómir súrmei bolmaidy.
2. Joldar jaǵdaiy nashar. Basty jol Masanshy aýylynyń ortalyq kóshesi arqyly ótedi. Jergilikti turǵyndar oǵan jaqyn úi salyp tastaǵan, aýla kórip, jolǵa kese-kóldeneń mashinalaryn qoiyp qoiady da, qazaqtardyń ótýine kedergi keltiredi. Kikiljińniń týýynyń bir sebebi de jolǵa qatysty qaqtyǵystar.
Duńǵan kóligimen kele jatsa, qazaqtyń kóligine jol berýin talap etetin kórinedi.
Jergilikti qazaqtar jaǵy: «Basqa jol salyp berińizdershi, bul joldy duńǵandar alyp qoidy, ótkizbeidi» degen shaǵym aitty. Oǵan ashyna aiqai salýǵa týra keldi: «Qai jerde otyrsyń? Sen - qazaq, óz jerińdesiń! Kúre joldy basqaǵa berip, qymsyna ainalyp júretin qul ma ediń?» Qosymsha jol ashylmaidy. Duńǵandarǵa kóligin jolǵa qoiýǵa tyiym salynady. Qara jol qalpyna keltirilip, barshanyń ortaq igiligine ainalýǵa tiis.
3. Duńǵandardyń balalarynyń birde-bireýi Qazaqstannyń Qarýly kúshterine barmaidy, áskeri boryshyn ótemeidi. Nanym-senimi solai. Osyǵan orai quqyq qorǵaý organdaryna naqty talap qoidyq: eger sol jigitteri erigip, esirip, ózgege qol kóterse, basynsa, quqyq pen tártipke qarsy áreket qylsa, qatań jazalaý kerek. Qoly artyna qaiyrylyp, kisen salynyp, túrmege toǵytylsyn. Elge qorǵan bolmai, qorlaýshy bolsa, torda otyrsyn.
4. Biz jiyn ótkizgende qazaq jastary jasy úlkenderdi únsiz tyńdady. Sózdi arsyzdyqpen bólmedi. Duńǵan jastary arasynda qazaqsha sóileitin belsendileri boldy. Biraq olarǵa inabattylyqty úirengen jón sekildi. Duńǵan aýyldaryna da shekten shyqqandy qalypqa qaitaratyn, tentekti toitaratyn aqsaqaldar keńesi sekildi bedeldi, qurmetti adamdar alqasy kerek ekenin aittyq. Ol keńes qurylatyn boldy. Qazaqstan halqynyń bir bóligi bolǵysy kelse, tártipke kónýi mindet!
5. Duńǵandarda tárbieniń basym bóligi meshitte beriledi. Al onyń basty ýaǵyzshysyn Qazaqstan musylmandarynyń dini basqarmasy sailamaidy.
Duńǵan tilinde ýaǵyz aitylyp jatady. Ol ne aityp jatyr? Bálkim, bizge qarsy úgit júrgizip jatqan bolar?!
Duńǵandar tek Qurandy ǵana emes, qoǵamdy syilai bilýi shart.
Sondyqtan men elimizdiń bas múftii, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy Naýryzbai qajy Taǵanulymen sóilestim. Ol oblystyq imamdy Qordai aýdanyna jiberdi. «Dini baǵyttaǵy sala baqylaýda bolady. Jumys jasaimyz. Ár sharany qadaǵalap otyrmyn», – dedi maǵan jańa bas múftiimiz.
6. Ádilin aitaiyq, duńǵandar - jer emgen, óte sharýaqor, eńbeksúgish halyq. Aýyldaryn ózderi abattandyryp, kógaldandyryp qoiady. Araq satylmaidy, ony ishpeidi. Al jiynǵa sylqiia toiyp kelgen bir-eki qazaǵymyz boldy. Olardy: «Ultymyzdy masqaralamai, úiińde otyr!» dep úiine jiberdim.
Biraq duńǵandardyń jaman jeri – Niý-Iorktegi jáne basqa elder qalalaryndaǵy «Chaina-taýn» siiaqty jinaqy ári jeke turady, aralaryna ózge etnostardy kóp jibere qoimaidy. Biraq biz qazaq elinde bireýdiń otaý ishinen otaý tigýine jol bere almaimyz.
Olar memlekettik tildi bilýi, saltyn syilaýy shart. Saltymyzdy syilamasa, halqymyzdy balaǵattasa, qartymyzdy tepkilep jatsa, oǵan qalai bei-jai qarap otyramyz? Osyǵan bailanysty qoiylýǵa jáne oryndalýǵa tiisti talaptardyń barlyǵyn aittyq. Bul baǵytta da úlken jumys istelýi qajet.
7. Kórshi Qytaida ártúrli ulystardy qoǵamǵa kiriktirýdiń túrli tájiribesi men tásili bar. Mysaly, eger sen qazaq bolsań, qalaisyń ba, qalamaisyń ba, eshkim suramaidy, mindetti túrde qytaidan dosyń, joldasyń bolýǵa tiis. Dúrkin-dúrkin, jetisine bir ret qonaqqa shaqyryp, úiińde qondyrasyń jáne oǵan qonaqqa barasyń. Osyǵan májbúrleitin buiryq bar. Halyqtardy aralastyrý osylai júzege asyrylady. Biz olai májbúrlep otyrǵan joqpyz. Eki ortada kópir tur, sonymen aralasyp, ony «dostyq kópirine» ainaldyrýǵa bolady. Qazaq qariialary da bul jaǵy kemshin bolǵanyn moiyndap, qarym-qatynasty jolǵa qoiýǵa kelisti.
Duńǵandardyń qazaq eline údere kóship kelgenine bir jarym ǵasyrdai ýaqyt ótipti. Alaida irgedegi qazaqtarmen aralas-quralastyǵy úzilgen. Eki ortada kópir tur. Paidalanbaidy. Bul máselelerdiń barlyǵy ótken ǵasyrdan beri qordalanǵan. Endi ony táýelsizdik aiasynda tolyq sheshý asa mańyzdy. Jalǵyz duńǵan ǵana emes, basqa barlyq etnostar memleket quraýshy qazaq halqymen birge bir ult bolyp uiysýy kerek. Áitpese, árqaisysy ár jaqqa tartyp, jerimizdi tý-talaqai etý qaýpi bar.
8. Duńǵandar áz-Naýryz sekildi ulttyq merekelerimizdi toilamaidy. Olar úshin bul jat. Ákimdiktiń ishki saiasat bólimi «urpaǵy kóz úiretsin» dep Ulystyń uly kúnin atap ótýdi talap etedi, májbúrleidi. Biraq bular ondai merekege shaqyrǵanǵa kelmeidi. Tek Oraza men Qurban aitty ǵana meiram sanaidy.
9. Mektep direktorymen tildestim. «Aýqatty» aýyldyq okrýginiń bilim ordasynda 1,5 myń oqýshy oqidy. Sonyń 1300-i – duńǵan, al 200-i – qazaq balalary. Kópshilik azshylyqqa álimjettik jasaidy deidi. Muǵalimniń tilin almaidy eken. Duńǵandar erteli-kesh úlkeninen kishisine deiin jermen jumys jasaidy, egin salady. Muǵalim balalaryn mektepke keltirmek bolsa, «Sabaq bergiń kelse, egindikke kel!» dep aitady eken. Tipti naýqan kezinde egistikke baryp sabaq berip júrgenderi de bar kórinedi. Bul, árine, óreskel dúnie. Munyń durys emes ekeni jóninde eskertý jasadyq.
Mektep aýlasyndaǵy dárethanada jas qyzdyń zorlanýyna qatysty soraqy oqiǵadan keiin bar jerdegi bilim ordalary aýlasyna bógde adamdardyń kirýine tyiym salyndy. Birde osy mektep aýlasynda kezekshilik etip júrgen muǵalimder bóten jigitterdiń júrgenin baiqap, syrtqa shyǵyp ketýin suraidy. Olar eki ustazdy aýladan aýlaq shaqyryp alyp, tepkilep uryp ketken. Artynan araǵa aqsaqaldar túsip, eki jaqty bitistirgen.
10. Sortóbe aýyldyq okrýgindegi 24 myń halyqtyń basym kópshiligi, iaǵni 23 myńy – duńǵan. Birazynyń úiinde qarý-jaraq bar degen málimet aityldy. Nege qazaqtardan tárkilengen qarý olardan tárkilenbeidi? Olar qarýdy zańdy alǵan ba, álde zańsyz jolmen ielengen be? Mine, osy salada da jumystar qolǵa alynýy kerek.
Jambyl oblysynyń Qordai aýdanyna Parlamentten, Úkimetten, Bas prokýratýradan, Ulttyq qaýipsizdik qyzmetinen jáne basqasynan ókilder keldi. Jergilikti halyqty mazalaǵan áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi anyqtap, jazyp aldy. Mektep, aýrýhana, jol máselelerin sheship berýdi suraidy. Aldaǵy ýaqytta ol boiynsha úlken jumys jasalýǵa tiis. Jurtshylyq tóbelestiń qaitalanýyn emes, jyldar boiy qordalanǵan túitkilderdiń naqty sheshilgenin qalaidy.
Bizdi qazaq jaǵy jaqsy qabyldady, kelgenimizge shyn júrekten qýandy.
Qazaqtyń qanymen kelgen jer zańymen qorǵalady.
Qazaq baǵynǵan zań duńǵanǵa da, basqasyna da ortaq. Memleket ishinen memleket qurý degen qaraý piǵyldyń tamyryna balta shabylýǵa tiis!
Baqytbek Smaǵul
